हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings

Verse 1

अथ विज्ञापितो देवैर्व्यास तैरात्मभूर्विधिः । परीतो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम्

अथ देवैर्विज्ञापितो विधिरात्मभूः । परीतो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम् ॥

Verse 2

कुतूहलमिति श्रोतुं ममाऽतीह मुनीश्वर । तच्छ्रावय कृपां कृत्वा ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते

कुतूहलादिदं श्रोतुमतीव मे मुनीश्वर । तच्छ्रावय कृपां कृत्वा ब्रह्मपुत्र नमोऽस्तु ते ॥

Verse 3

ततो गृहीतस्स मृगाधिपेन भुजैरनेकैर्गिरिसारवद्भि । निधाय जानौ स भुजांतरेषु नखांकुरैर्दानवमर्मभिद्भिः

ततः स मृगाधिपेन गिरिसारवत् दृढैर्बहुभुजैर्गृहीतः। स जानौ निधाय भुजान्तरस्थं दानवं नखाङ्कुरैर्मर्मभिद्भिर्व्यदारयत्॥

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपुर्व्यास पर्यतप्यद्रुषा शुचा

सनत्कुमार उवाच। भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना। हिरण्यकशिपुर्व्यास पर्यतप्यद्रुषा शुचा॥

Verse 5

ततः प्रजानां कदनं विधातुं कदनप्रियान् । निर्दिदेशाऽसुरान्वीरान्हरि वैरप्रियो हि सः

ततः प्रजानां कदनं विधातुं कदनप्रियान्। निर्दिदेशासुरान् वीरान् हरिर्वैरप्रियो हि सः॥

Verse 6

अथ ते भर्तृसंदेशमादाय शिरसाऽसुराः । देवप्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः

अथ ते भर्तृसंदेशमादाय शिरसाऽसुराः। देवप्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः॥

Verse 7

ततो विप्रकृते लोकेऽसुरैस्तेर्दुष्टमानसैः । दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः

ततो विप्रकृते लोकेऽसुरैस्तेर्दुष्टमानसैः। दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः॥

Verse 8

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुस्संपरेतस्य दुःखितः । कृत्वा करोदकादीनि तत्कलत्राद्यसांत्वयत्

हिरण्यकशिपुर्भ्रातुः संपरेतस्य दुःखितः । कृत्वा करोदकादीनि तत्कलत्राद्यसांत्वयत् ॥

Verse 9

ततस्स दैत्यराजेन्द्रो ह्यजेयमजरामरम् । आत्मानमप्र तिद्वंद्वमेकराज्यं व्यधित्सत

ततस्स दैत्यराजेन्द्रो ह्यजेयमजरामरम् । आत्मानमप्रतिद्वन्द्वमेकराज्यं व्यधित्सत ॥

Verse 10

स तेपे मंदरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् । ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः षादांगुष्ठाश्रितावनिः

स तेपे मन्दरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् । ऊर्द्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः षडङ्गुष्ठाश्रितावनिः ॥

Verse 11

तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवास्सर्वे बलान्विताः । दैत्यान्सर्वान्विनिर्जित्य स्वानि स्थानानि भेजिरे

तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवास्सर्वे बलान्विताः । दैत्यान्सर्वान्विनिर्जित्य स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥

Verse 12

तस्य मूर्द्ध्नस्समुद्भूतः सधूमोग्निस्तपोमयः । तिर्यगूर्द्ध्वमधोलोकानतपद्विष्वगीरितः

तस्य मूर्ध्नः समुद्भूतो धूमयुक्तोऽग्निरुत्तमः । तपोमयः स सर्वत्र तिर्यगूर्ध्वाधोलोकान् अतापयत् ॥

Verse 13

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुस्सुराः । धात्रे विज्ञापयामासुस्तत्तपोविकृताननाः

तेन तपसोऽतितापेन पीडिताः सुराः दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुः। तत्तपोविकृतवदनाः धात्रे स्ववृत्तान्तं विज्ञापयामासुः।

Verse 15

प्रताप्य लोकानखिलांस्ततोऽसौ समागतं पद्मभवं ददर्श । वरं हि दातुं तमुवाच धाता वरं वृणीष्वेति पितामहोपि । निशम्य वाचं मधुरां विधातुर्वचोऽब्रवीदेव ममूढबुद्धिः

प्रताप्य लोकानखिलान् ततः स समागतं पद्मभवं ददर्श। वरं दातुं धाता तमुवाच—‘वरं वृणीष्व’ इति पितामहः। विधातुर्मधुरां वाचं निशम्य स ममूढबुद्धिर्वचोऽब्रवीत्।

Verse 16

हिरण्यकशिपुरुवाच । मृत्योर्भयं मे भगवन्प्रजेश पितामहाभून्न कदापि देव । शास्त्रास्त्रपाशाशनिशुष्कवृक्षगिरीन्द्रतोयाग्निरिपुप्रहारैः

हिरण्यकशिपुरुवाच— भगवन् प्रजेश देव पितामह! मम मृत्योर्भयं कदापि नाभूत्; न शास्त्रैर्नास्त्रैः, न पाशैः, नाशनिभिः, न शुष्कवृक्षैः, न गिरीन्द्रैः, न तोयैः, न वह्निना, न च रिपुप्रहारैः।

Verse 17

देवैश्च दैत्यैर्मुनिभिश्च सिद्धैस्त्वत्सृष्टजीवैर्बहुवाक्यतः किम् । स्वर्गे धरण्यां दिवसे निशायां नैवोर्द्ध्वतो नाप्यधतः प्रजेश

प्रजेश! देवैर्दैत्यैर्मुनिभिः सिद्धैश्च त्वत्सृष्टजीवैः सह बहुवाक्यैः किं प्रयोजनम्। स्वर्गे धरण्यां दिवसे निशायां च— न कश्चिदूर्ध्वतो नाधस्तात् त्वत्समोऽस्ति।

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । तस्यैतदीदृग्वचनं निशम्य दैत्येन्द्र तुष्टोऽस्मि लभस्व सर्वम् । प्रणम्य विष्णुं मनसा तमाह दयान्वितोऽसाविति पद्मयोनिः

सनत्कुमार उवाच— तस्यैवंविधं वचनं निशम्य दैत्येन्द्रः तुष्टोऽभवत्— “तुष्टोऽस्मि, सर्वं लभस्व” इति। ततः पद्मयोनिर्ब्रह्मा मनसा विष्णुं प्रणम्य, दयान्वितं तमवेक्ष्य, तमेवाब्रवीत्।

Verse 19

अलं तपस्ते परिपूर्ण कामस्समाः सहस्राणि च षण्णवत्य । उत्तिष्ठ राज्यं कुरु दानवानां श्रुत्वा गिरं तत्सुमुखो बभूव

अलं तपस्ते परिपूर्णकामः समाः सहस्राणि च षण्णवत्यः । उत्तिष्ठ राज्यं कुरु दानवानां श्रुत्वा गिरं तत्सुमुखो बभूव ॥

Verse 20

राज्याभिषिक्तः प्रपितामहेन त्रैलोक्यनाशाय मतिं चकार । उत्साद्य धर्मान् सकलान्प्रमत्तो जित्वाहवे सोपि सुरान्समस्तान्

राज्याभिषिक्तः प्रपितामहेन त्रैलोक्यनाशाय मतिं चकार । उत्साद्य धर्मान् सकलान् प्रमत्तो जित्वाहवे सोऽपि सुरान् समस्तान् ॥

Verse 21

ततो भयादिंद्रमुखाश्च देवाः पितामहाज्ञां समवाप्य सर्वे । उपद्रुता दैत्यवरेण जाताः क्षीरोदधिं यत्र हरिस्तु शेते

ततो भयादिन्द्रमुखाश्च देवाः पितामहाज्ञां समवाप्य सर्वे । उपद्रुता दैत्यवरेण जाताः क्षीरोदधिं यत्र हरिस्तु शेते ॥

Verse 22

आराधयामासुरतीव विष्णुं स्तुत्वा वचोभित्सुखदं हि मत्वा । निवेदयामासुरथो प्रसन्नं दुःखं स्वकीयं सकलं हि तेते

अथ तेऽतीव भक्त्या विष्णुमाराधयामासुः। वचोभिः स्तुत्वा तानि सुखदानीति निश्चित्य, प्रसन्नचित्ताः समुपेत्य स्वदुःखं सकलं तस्मै निवेदयामासुः॥

Verse 23

श्रुत्वा तदीयं सकलं हि दुःखं तुष्टो रमेशः प्रददौ वरांस्तु । उत्थाय तस्माच्छयनादुपेन्द्रो निजानुरूपैर्विविधैर्वचोभिः

तदीयं सकलं दुःखं श्रुत्वा रमेशस्तुष्टः सन् वरान् प्रददौ। अथोपेन्द्रोऽपि तस्माच्छयनादुत्थाय, याचकानुरूपैर्विविधैर्वचोभिः समभाषत॥

Verse 24

आश्वास्य देवानखिलान्मुनीन्वा उवाच वैश्वानरतुल्यतेजाः । दैत्यं हनिष्ये प्रसभं सुरेशाः प्रयात धामानि निजानि तुष्टाः

अखिलान् देवान् मुनींश्च आश्वास्य वैश्वानरतुल्यतेजाः उवाच— “हे सुरेशाः, अहं दैत्यं प्रसभं हनिष्ये; यूयं तुष्टाः स्वस्वधामानि प्रयात।”

Verse 25

श्रुत्वा रमेशस्य वचस्सुरेशाः शक्रादिकास्ते निखिलाः सुतुष्टाः । ययुः स्वधामानि हिरण्यनेत्रानुजं च मत्वा निहतं मुनीश

रमेशस्य वचः श्रुत्वा शक्रादयः सर्वे सुरेशाः सुतुष्टाः । हिरण्यनेत्रानुजं निहतं मत्वा, मुनीश, स्वधामानि ययुः ॥

Verse 26

आश्रित्य रूपं जटिलं करालं दंष्ट्रायुधं तीक्ष्णनखं सुनासम् । सैंहं च नारं सुविदारितास्यं मार्तंडकोटिप्रतिमं सुघोरम्

जटिलं करालं रूपम् आश्रित्य दंष्ट्रायुधं तीक्ष्णनखं सुनासम् । सैंहं च नारं सुविदारितास्यं मार्तण्डकोटिप्रतिमं सुघोरम् ॥

Verse 27

युगांतकालाग्निसमप्रभावं जगन्मयं किं बहुभिर्वचोभिः । अस्तं रवौसोऽपि हि गच्छतीशो गतोऽसुराणां नगरीं महात्मा

युगान्तकालाग्निसमप्रभावं जगन्मयं—किं बहुभिर्वचोभिः । अस्तं रवौ स हि गच्छतीशो महात्मा गतोऽसुराणां नगरीम् ॥

Verse 28

कृत्वा च युद्धं प्रबलैस्स दैत्यैर्हत्वाथ तान्दैत्यगणान्गृहीत्वा । बभ्राम तत्राद्रुतविक्रमश्च बभंज तांस्तानसुरान्नृसिंहः

प्रबलैः दैत्यैः सह युद्धं कृत्वा स तान् दैत्यगणान् हत्वा गृहीत्वा च । तत्राद्रुतविक्रमो नृसिंहः बभ्राम, तान् तान् असुरान् बभञ्ज ॥

Verse 29

दृष्टस्स दैत्यैरतुलप्रभावस्ते रेभिरे ते हि तथैव सर्वे । सिंहं च तं सर्वमयं निरीक्ष्य प्रह्लादनामा दितिजेन्द्रपुत्रः । उवाच राजानमयं मृगेन्द्रो जगन्मयः किं समुपागतश्च

दृष्टः स दैत्यैरतुलप्रभावः, ते सर्वे तथैव रेभिरे। सर्वमयं तं सिंहं निरीक्ष्य, प्रह्लादनामा दितिजेन्द्रपुत्रः उवाच— “अयं जगन्मयो मृगेन्द्रो राजतत्त्वमयो वा किं समुपागतः?”॥

Verse 30

प्रह्लाद उवाच । एष प्रविष्टो भगवाननंतो नृसिंहमात्रो नगरं त्वदंतः । निवृत्य युद्धाच्छ रणं प्रयाहि पश्यामि सिंहस्य करालमूर्त्तिम्

प्रह्लाद उवाच— एष प्रविष्टो भगवाननन्तो नृसिंहमात्रो नगरं त्वदन्तः। निवर्त्य युद्धात् रणं प्रयाहि; पश्यामि सिंहस्य करालमूर्तिम्॥

Verse 31

यस्मान्न योद्धा भुवनत्रयेऽपि कुरुष्व राज्यं विनमन्मृगेन्द्रम् । श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचो दुरात्मा तमाह भीतोऽसि किमत्र पुत्र

यस्मान्न योद्धा भुवनत्रयेऽपि, कुरुष्व राज्यं विनमन् मृगेन्द्रम्। श्रुत्वा स्वपुत्रस्य वचो दुरात्मा, तमाह— भीतोऽसि किमत्र पुत्र?॥

Verse 32

उक्त्वेति पुत्रं दितिजाधिनाथो दैत्यर्षभान्वीरवरान्स राजा । गृह्णंतु वै सिंहममुं भवंतो वीरा विरूपभ्रुकुटीक्षणं तु

उक्त्वेति पुत्रं दितिजाधिनाथो राजा दैत्यर्षभान् वीरवरान् अब्रवीत्। “गृह्णन्तु वै सिंहममुं भवन्तो, वीरा विरूपभ्रुकुटीक्षणं तु”॥

Verse 33

तस्याज्ञया दैत्यवरास्ततस्ते ग्रहीतुकामा विविशुर्मृगेन्द्रम् । क्षणेन दग्धाश्शलभा इवाग्निं रूपाभिलाषात्प्रविविक्षवो वै

तस्याज्ञया दैत्यवरास्तदा मृगेन्द्रं ग्रहीतुं कामयमानाः प्रविविशुः। क्षणेनैव ते दग्धाः—शलभा इवाग्निं—तद्रूपाभिलाषात् प्रविविक्षवः॥

Verse 34

दैत्येषु दग्धेष्वपि दैत्यराजश्चकार युद्धं स मृगाधिपेन । शस्त्रैस्समग्रैरखिलैस्तथास्त्रैश्श क्त्यर्ष्टिपाशांकुशपावकाद्यैः

दैत्येषु दग्धेष्वपि दैत्यराजः स मृगाधिपेन सह युद्धं चकार; समग्रैः शस्त्रैः सर्वैश्चास्त्रैः—शक्त्यर्ष्टिपाशाङ्कुशपावकादिभिः—आक्रम्य।

Verse 35

संयुध्यतोरेव तयोर्जगाम ब्राह्मं दिनं व्यास हि शस्त्रपाण्योः । प्रवीरयोर्वीररवेण गर्जतोः परस्परं क्रोधसुयुक्तचेतसोः

संयुध्यतोरेव तयोर्जगाम ब्राह्मं दिनं व्यास हि शस्त्रपाण्योः । प्रवीरयोर्वीररवेण गर्जतोः परस्परं क्रोधसुयुक्तचेतसोः

Verse 36

ततः स दैत्यस्सहसा बहूंश्च कृत्वा भुजाञ्छस्त्रयुतान्निरीक्ष्य । नृसिंहरूपं प्रययौ मृगेन्द्र संयुध्यमानं सहसा समंतात्

ततः स दैत्यस्सहसा बहूंश्च कृत्वा भुजाञ्छस्त्रयुतान्निरीक्ष्य । नृसिंहरूपं प्रययौ मृगेन्द्र संयुध्यमानं सहसा समंतात्

Verse 37

ततस्सुयुद्धं त्वतिदुस्सहं तु शस्त्रैस्समस्तैश्च तथाखिलास्त्रैः । कृत्वा महादैत्यवरो नृसिंहं क्षयं गतैश्शूल धरोऽभ्युपायात्

ततस्सुयुद्धं त्वतिदुस्सहं तु शस्त्रैस्समस्तैश्च तथाखिलास्त्रैः । कृत्वा महादैत्यवरो नृसिंहं क्षयं गतैश्शूल धरोऽभ्युपायात्

Verse 39

नखास्त्रहृत्पद्ममसृग्विमिश्रमुत्पाद्य जीवाद्विगतः क्षणेन । त्यक्तस्तदानीं स तु काष्ठभूतः पुनः पुनश्चूर्णितसर्वगात्रः

नखास्त्रहृत्पद्ममसृग्विमिश्रमुत्पाद्य जीवाद्विगतः क्षणेन । त्यक्तस्तदानीं स तु काष्ठभूतः पुनः पुनः चूर्णितसर्वगात्रः

Verse 40

तस्मिन्हते देवरिपौ प्रसन्नः प्रह्लादमामंत्र्य कृतप्रणामम् । राज्येऽभिषिच्याद्भुतवीर्यविष्णुस्ततः प्रयातो गतिमप्रतर्क्याम्

तस्मिन्हते देवरिपौ प्रसन्नः प्रह्लादमामंत्र्य कृतप्रणामम् । राज्येऽभिषिच्याद्भुतवीर्यविष्णुस्ततः प्रयातो गतिमप्रतर्क्याम्

Verse 41

ततोऽतिहृष्टास्सकलास्सुरेशाः प्रणम्य विष्णुं दिशि विप्र तस्याम् । ययुः स्वधामानि पितामहाद्याः कृतस्वकार्यं भगवंतमीड्यम्

ततः सर्वेऽतिहृष्टाः सुरेशाः तस्मिन्नेव दिशि, हे विप्र, विष्णुं प्रणम्य; पितामहादयः कृतस्वकार्याः स्वधामानि ययुः, कार्यसाधकं भगवन्तं स्तुत्वा।

Verse 42

प्रवर्णितं त्वंधकजन्म रुद्राद्धिरण्यनेत्रस्य मृतिर्वराहात् । नृसिंहतस्तत्सहजस्य नाशः प्रह्लादराज्याप्तिरिति प्रसंगात्

अत्र प्रसङ्गे प्रवर्णितम्—रुद्रादन्धकस्य जन्म; वराहात् हिरण्यनेत्रस्य (हिरण्याक्षस्य) मृतिः; नृसिंहात् तस्य सहजस्य हिरण्यकशिपोर्नाशः; तथा प्रह्लादस्य राज्याप्तिः।

Verse 43

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे गणाधिपत्यप्राप्त्यंधकजन्म हिरण्यनेत्रहिरण्यकशिपुवधवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे ‘गणाधिपत्यप्राप्त्यन्धकजन्म-हिरण्यनेत्रहिरण्यकशिपुवधवर्णनम्’ नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।