दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas
सनत्कुमारः व्यासं प्रति प्रह्लादस्य बान्धवस्य असुरस्य दुन्दुभिनिर्ह्रादस्य वृत्तान्तं कथयति। विष्णुना हिरण्याक्षे निहते दितिः शोकाकुला जाता; तां स सान्त्वयन् मायावी दैत्यराट् देवान् कथं जेतुं शक्यन्त इति विचारयामास। देवानां बलं स्वातन्त्र्येण न, किन्तु क्रतुभिः पोष्यते; क्रतवो वेदसमुद्भवाः, वेदाश्च ब्राह्मणाधिष्ठिताः—इति स निष्कर्षं करोति। तस्मात् ब्राह्मणाः देवलोकस्य मूलाधार इति मत्वा स पुनःपुनः ब्राह्मणवधं प्रवर्तयति, वेदपरम्परां यज्ञशक्तिं च छेत्तुम् इच्छन्। अत्र ब्राह्मण→वेद→यज्ञ→देवबल इति कारणपरम्परा प्रतिपाद्यते, तथा च धर्मतः पावनरक्षकानां हिंसा निन्दिता इति प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा दुंदुभिनिर्ह्रादमवधीद्दितिजं हरः
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि चरितं शशिमौलिनः । यथा दुंदुभिनिर्ह्रादमवधीद्दितिजं हरः ॥
Verse 2
हिरण्याक्षे हते दैत्ये दितिपुत्रे महाबले । विष्णुदेवेन कालेन प्राप दुखं पहद्दितिः
हिरण्याक्षे हते दैत्ये दितिपुत्रे महाबले । विष्णुदेवेन कालेन प्राप दुःखं पहद्दितिः ॥
Verse 3
दैत्यो दुंदुभिनिर्ह्रादो दुष्टः प्रह्लादमातुलः । सांत्वयामास तां वाग्भिर्दुःखितां देवदुःखदः
दैत्यो दुंदुभिनिर्ह्रादो दुष्टः प्रह्लादमातुलः । सांत्वयामास तां वाग्भिर्दुःखितां देवदुःखदः ॥
Verse 4
अथ दैत्यस्स मायावी दितिमाश्वास्य दैत्यराट् । देवाः कथं सुजेयाः स्युरित्युपायमर्चितयत्
अथ स मायावी दैत्यराट् दितिमाश्वास्योपायं चिन्तयामास—“कथं देवाः सुजेयाः स्युः” इति॥
Verse 5
देवैश्च घातितो वीरो हिरण्याक्षो महासुरः । विष्णुना च सह भ्रात्रा सच्छलैर्देत्यवैरिभिः
देवैः स हतो वीरो हिरण्याक्षो महासुरः। विष्णुना सह भ्रात्रा च दैत्यवैरिभिः सच्छलैः॥
Verse 6
किंबलाश्च किमाहारा किमाधारा हि निर्जराः । मया कथं सुजेयास्स्युरित्युपायमचिंतयत्
किंबलाः किंचाहाराः किमाधाराः सुराः सदा। मया कथं सुजेयाः स्युरिति सोऽचिन्तयदुपायम्॥
Verse 7
विचार्य बहुशो दैत्यस्तत्त्वं विज्ञाय निश्चितम् । अवश्यमग्रजन्मानो हेतवोऽत्र विचारतः
विचार्य बहुशो दैत्यस्तत्त्वं ज्ञात्वा विनिश्चितम्। अवश्यमग्रजन्मानो हेतवोऽत्रेति निश्चितः॥
Verse 8
ब्राह्मणान्हंतुमसकृदन्वधावत वै ततः । दैत्यो दुन्दुभिनिर्ह्रादो देववैरी महाखलः
ततः स देववैरी महाखलो दैत्यो दुन्दुभिनिर्ह्रादः ब्राह्मणान् हन्तुम् असकृद् अन्वधावत्।
Verse 9
यतः क्रतुभुजो देवाः क्रतवो वेदसंभवाः । ते वेदा ब्राह्मणाधारास्ततो देवबलं द्विजाः
यतः क्रतुभुजो देवाः क्रतवो वेदसम्भवाः । ते वेदा ब्राह्मणाधारास्ततो देवबलं द्विजाः ॥
Verse 10
निश्चितं ब्राह्मणाधारास्सर्वे वेदास्सवासवाः । गीर्वाणा ब्राह्मणबला नात्र कार्या विचारणा
निश्चितं ब्राह्मणाधाराः सर्वे वेदाः सवासवाः । गीर्वाणा ब्राह्मणबला नात्र कार्या विचारणा ॥
Verse 11
ब्राह्मणा यदि नष्टास्स्युर्वेदा नष्टास्ततस्त्वयम् । अतस्तेषु प्रणष्टेषु विनष्टाः सततं सुराः
ब्राह्मणा यदि नष्टाः स्युः वेदा नष्टास्ततस्त्वयम् । अतस्तेषु प्रणष्टेषु विनष्टाः सततं सुराः ॥
Verse 12
यज्ञेषु नाशं गच्छत्सु हताहारास्ततस्सुराः । निर्बलास्सुखजय्याः स्युर्निर्जितेषु सुरेष्वथ
यज्ञेषु नाशं गच्छत्सु हताहारास्ततः सुराः । निर्बलाः सुखजय्याः स्युः निर्जितेषु सुरेष्वथ ॥
Verse 13
अहमेव भविष्यामि मान्यस्त्रिजगतीपतिः । अहरिष्यामि देवा नामक्षयास्सर्वसंपदः
अहमेव त्रिजगतीपतिरिति मान्यो भविष्यामि। देवानां सर्वा अक्षयाः संपदः अहं हरीष्यामि॥
Verse 14
निर्वेक्ष्यामि सुखान्येव राज्ये निहतकंटके । इति निश्चित्य दुर्बुद्धिः पुनश्चिंतितवान्खलः
निर्वेक्ष्यामि सुखान्येव राज्ये निहतकण्टके—इति निश्चित्य दुर्बुद्धिः खलः पुनश्चिन्तितवान्।
Verse 15
द्विजाः क्व संति भूयांसो ब्रह्मतेजोतिबृंहिता । श्रुत्यध्यनसंपन्नास्तपोबलसमन्विताः
क्व नु सन्ति बहवो द्विजाः, ब्रह्मतेजसा विवर्धिताः। श्रुत्यध्ययनसम्पन्नाः, तपोबलसमन्विताः॥
Verse 16
भूयसां ब्राह्मणानां तु स्थानं वाराणसी खलु । तामादावुपसंहृत्य यायां तीर्थांतरं ततः
भूयसां ब्राह्मणानां तु स्थानं वाराणसी ध्रुवम्। तामादावुपसंहृत्य यायात् तीर्थान्तरं ततः॥
Verse 17
यत्र यत्र हि तीर्थेषु यत्र यत्राश्रमेषु च । संति सर्वेऽग्रजन्मानस्ते मयाद्यास्समंततः
यत्र यत्र हि तीर्थेषु यत्र यत्राश्रमेषु च। सन्ति सर्वेऽग्रजन्मानस्ते मयाद्यैः समन्ततः॥
Verse 18
इति दुंदुभिनिर्ह्रादो मतिं कृत्वा कुलोचिताम् । प्राप्यापि काशीं दुर्वृत्तो मायावी न्यवधीद्द्विजान्
इति दुन्दुभिनिर्ह्रादः कृत्वा मतिं कुलोचिताम्। प्राप्यापि काशीं दुर्वृत्तो मायावी न्यवधीद्द्विजान्॥
Verse 19
समित्कुशान्समादातुं यत्र यांति द्विजोत्तमाः । अरण्ये तत्र तान्सर्वान्स भक्षयति दुर्मतिः
समित्कुशान् समादातुं यत्र यान्ति द्विजोत्तमाः। अरण्ये तत्र स दुर्मतिः सर्वान् तान् भक्षयत्यपि॥
Verse 20
यथा कोऽपि न वेत्त्येवं तथाऽच्छन्नोऽभवत्पुनः । वने वनेचरो भूत्वा यादोरूपो जलाशये
यथा कोऽपि न वेत्त्येवं तथाऽच्छन्नोऽभवत्पुनः। वने वनेचरो भूत्वा यादोरूपो जलाशये॥
Verse 21
अदृश्यरूपी मायावी देवानामप्यगोचरः । दिवा ध्यानपरस्तिष्ठेन्मुनिवन्मुनिमध्यगः
अदृश्यरूपी मायावी देवानामप्यगोचरः। दिवा ध्यानपरस्तिष्ठेन्मुनिवन्मुनिमध्यगः॥
Verse 22
प्रवेशमुटजानां च निर्गमं हि विलोकयन् । यामिन्यां व्याघ्ररूपेणाभक्षयद्ब्राह्मणान्बहून्
मुनिकुटीराणां प्रवेशं निर्गमं च सततं विलोकयन् सः, यामिन्यां व्याघ्ररूपं धृत्वा बहून् ब्राह्मणान् अभक्षयत्।
Verse 23
निश्शंकम्भक्षयत्येवं न त्यजत्यपि कीकशम् । इत्थं निपातितास्तेन विप्रा दुष्टेन भूरिशः
एवं निःशङ्कं भक्षयन्, कीकशमपि न त्यजति स्म; इत्थं तेन दुष्टेन बहवो विप्राः भूरिशो निपातिताः।
Verse 24
एकदा शिवरात्रौ तु भक्तस्त्वेको निजोटजे । सपर्यां देवदेवस्य कृत्वा ध्यानस्थितोऽभवत्
एकदा शिवरात्रौ तु भक्त एको निजकुटीरे देवदेवस्य श्रीशिवस्य सपर्यां कृत्वा, ततः ध्याननिष्ठोऽभवत्।
Verse 25
स च दुंदुभिनिर्ह्रादो दैत्येन्द्रो बलदर्पितः । व्याघ्ररूपं समास्थाय तमादातुं मतिं दधे
स च दैत्येन्द्रो दुन्दुभिनिर्ह्रादो बलदर्पितः व्याघ्ररूपं समास्थाय तं भक्तमादातुं मनसि निश्चयं चकार।
Verse 26
तं भक्तं ध्यानमापन्नं दृढचित्तं शिवेक्षणे । कृतास्त्रमन्त्रविन्यासं तं क्रांतुमशकन्न सः
तं भक्तं ध्यानमापन्नं दृढचित्तं शिवेक्षणे, कृतास्त्रमन्त्रविन्यासं स दैत्यः क्रान्तुमशक्नोत्।
Verse 27
अथ सर्वं गतश्शम्भुर्ज्ञात्वा तस्याशयं हरः । दैत्यस्य दुष्टरूपस्य वधाय विदधे धियम्
अथ सर्वगतः शम्भुः तस्याशयं ज्ञात्वा, दुष्टरूपस्य दैत्यस्य वधाय हरः उपायं मनसि निश्चितवान्।
Verse 28
यावदादित्सति व्याघ्रस्तावदाविरभूद्धरः । जगद्रक्षामणिस्त्र्यक्षो भक्तरक्षणदक्षधीः
यावद् व्याघ्रः प्रहर्तुमुद्यतः, तावदेव हरः तत्राविरभूत्—त्र्यक्षो जगद्रक्षामणिर्भक्तरक्षणदक्षधीः।
Verse 29
रुद्रमायांतमालोक्य तद्भक्तार्चितलिंगतः । दैत्यस्तेनैव रूपेण ववृधे भूधरोपमः
तद्भक्तार्चितलिङ्गतः रुद्रमायान्तमालोक्य, दैत्यः तेनैव रूपेण ववृधे भूधरोपमः।
Verse 30
सावज्ञमथ सर्वज्ञं यावत्पश्यति दानवः । तावदायातमादाय कक्षायंत्रे न्यपीडयत्
सावज्ञं सर्वज्ञं यावत् पश्यति दानवः, तावत् आयातमादाय कक्षायन्त्रे न्यपीडयत्।
Verse 31
पंचास्यस्त्वथ पंचास्यं मुष्ट्या मूर्द्धन्यताडयत । भक्तवत्सलनामासौ वज्रादपि कठोरया
अथ पंचास्यः पंचास्यं मुष्ट्या मूर्ध्नि ताडयत्; भक्तवत्सलनामासौ, वज्रादपि कठोरया (मुष्ट्या)।
Verse 32
स तेन मुष्टिघातेन कक्षानिष्पेषणेन च । अत्यार्तमारटद्व्याघ्रो रोदसीं पूरयन्मृतः
स तेन मुष्टिघातेन कक्षानिष्पेषणेन च । अत्यार्तो व्याघ्रो महानादं कृत्वा रोदसीं पूरयन् मृतः ॥
Verse 33
तेन नादेन महता संप्रवेपितमानसाः । तपोधनास्समाजग्मुर्निशि शब्दानुसारतः
तेन नादेन महता संप्रवेपितमानसाः । तपोधनाः समाजग्मुर्निशि शब्दानुसारतः ॥
Verse 34
अत्रेश्वरं समालोक्य कक्षीकृतमृगेश्वरम् । तुष्टुवुः प्रणतास्सर्वे शर्वं जयजयाक्षरैः
अत्रेश्वरं समालोक्य कक्षीकृतमृगेश्वरम् । तुष्टुवुः प्रणतास्सर्वे शर्वं जयजयाक्षरैः ॥
Verse 35
ब्राह्मणा ऊचुः । परित्राताः परित्राताः प्रत्यूहाद्दारुणादितः । अनुग्रहं कुरुष्वेश तिष्ठात्रैव जगद्गुरो
ब्राह्मणा ऊचुः । परित्राताः परित्राताः प्रत्यूहाद्दारुणादितः । अनुग्रहं कुरुष्वेश तिष्ठात्रैव जगद्गुरो ॥
Verse 36
अनेनैव स्वरूपेण व्याघ्रेश इति नामतः । कुरु रक्षां महादेव ज्येष्ठस्थानस्य सर्वदा
अनेनैव स्वरूपेण व्याघ्रेश इति नामतः । कुरु रक्षां महादेव ज्येष्ठस्थानस्य सर्वदा ॥
Verse 37
अन्येभ्यो ह्युपसर्गेभ्यो रक्ष नस्तीर्थवासिनः । दुष्टानष्टास्य गौरीश भक्तेभ्यो देहि चाभयम्
अन्येभ्यः खलु उपसर्गेभ्यः अस्मान् तीर्थवासिनः रक्ष, हे गौरीश। हे अष्टवदन, दुष्टान् निगृह्य भक्तेभ्यः अभयं च देहि॥
Verse 38
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां भक्तानां चन्द्रशेखरः । तथेत्युक्त्वा पुनः प्राह स भक्तान्भक्तवत्सलः
सनत्कुमार उवाच। तेषां भक्तानां वचः श्रुत्वा चन्द्रशेखरः। ‘तथास्तु’ इति उक्त्वा पुनः स भक्तवत्सलः भक्तान् प्रति अब्रवीत्॥
Verse 39
महेश्वर उवाच । यो मामनेन रूपेण द्रक्ष्यति श्रद्धयात्र वै । तस्योपसर्गसंधानं पातयिष्याम्यसंशयम्
महेश्वर उवाच। यो मामनेन रूपेण द्रक्ष्यति श्रद्धयात्र वै। तस्योपसर्गसंधानं पातयिष्याम्यसंशयम्॥
Verse 40
मच्चरित्रमिदं श्रुत्वा स्मृत्वा लिंगमिदं हृदि । संग्रामे प्रविशन्मर्त्यो जयमाप्नोत्यसंशयम्
मच्चरित्रमिदं श्रुत्वा स्मृत्वा लिङ्गमिदं हृदि। संग्रामे प्रविशन्मर्त्यो जयमाप्नोत्यसंशयम्॥
Verse 41
एतस्मिन्नंतरे देवास्समाजग्मुस्सवासवाः । जयेति शब्दं कुर्वंतो महोत्सवपुरस्सरम्
एतस्मिन्नन्तरे देवाः समाजग्मुः सवासवाः। जयेति शब्दं कुर्वन्तो महोत्सवपुरस्सरम्॥
Verse 42
प्रणम्य शंकरं प्रेम्णा सर्वे सांजलयस्सुराः । नतस्कंधाः सुवाग्भिस्ते तुष्टुवुर्भक्तवत्सलम्
प्रेम्णा शंकरं प्रणम्य सर्वे सुराः सांजलयः, नतस्कन्धाः सुवाग्भिः भक्तवत्सलं तं तुष्टुवुः।
Verse 43
देवा ऊचुः । जय शंकर देवेश प्रणतार्तिहर प्रभो । एतद्दुंदुभिनिर्ह्रादवधात्त्राता वयं सुराः
देवा ऊचुः— जय शंकर देवेश, प्रणतार्तिहर प्रभो। एतद्दुन्दुभिनिर्ह्रादभयात् त्राता भव; वयं सुराः शरणं गताः।
Verse 44
सदा रक्षा प्रकर्तव्या भक्तानां भक्तवत्सल । वध्याः खलाश्च देवेश त्वया सर्वेश्वर प्रभो
भक्तवत्सल देवेश सर्वेश्वर प्रभो, भक्तानां सदा रक्षा प्रकर्तव्या। खलाश्च वध्याः त्वयैव।
Verse 45
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां परमेश्वरः । तथेत्युक्त्वा प्रसन्नात्मा तस्मिंल्लिंगे लयं ययौ
सुराणां तेषां वचः श्रुत्वा परमेश्वरः “तथास्तु” इत्युक्त्वा प्रसन्नात्मा तस्मिन्नेव लिङ्गे लयं जगाम।
Verse 46
सविस्मयास्ततो देवास्स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा । तेऽपि विप्रा महाहर्षात्पुनर्याता यथागतम्
ततो देवाः सविस्मयाः मुदा स्वस्वं धाम ययुः। तेऽपि विप्राः महाहर्षात् पुनर्याता यथागतम्।
Verse 47
इदं चरित्रं परम व्याघ्रेश्वरसमुद्भवम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि पठेद्वा पाठयेत्तथा
इदं परमं चरित्रं व्याघ्रेश्वरसमुद्भवम्। शृणुयात् श्रावयेद्वापि पठेद्वा पाठयेत्तथा।
Verse 48
सर्वान्कामानवाप्नोति नरस्स्वमनसेसितान् । परत्र लभते मोक्षं सर्वदुःखविवर्जितः
नरः स्वमनसेषितान् सर्वान् कामानवाप्नोति। परत्र मोक्षमाप्नोति सर्वदुःखविवर्जितः।
Verse 49
इदमाख्यानमतुलं शिवलीला मृताक्षरम् । स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम्
इदमाख्यानमतुलं शिवलीलामृताक्षरम्। स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम्॥
Verse 50
परं भक्तिप्रदं धन्यं शिवप्रीतिकरं शिवम् । परमज्ञानदं रम्यं विकारहरणं परम्
परं भक्तिप्रदं धन्यं शिवप्रीतिकरं शिवम्। परमज्ञानदं रम्यं विकारहरणं परम्॥
Verse 58
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि रुद्रसंहितायां पञ्च युद्धखण्डे दुंदुभिनिर्ह्राददैत्यवधवर्णनं नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे दुंदुभिनिर्ह्राददैत्यवधवर्णनं नामाष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
After Viṣṇu kills Hiraṇyākṣa, Diti grieves; Duṃdubhinirhrāda consoles her and formulates a plan to defeat the devas by targeting brāhmaṇas, the perceived foundation of Vedic rites and deva strength.
The chapter encodes a dependency chain—brāhmaṇa → Veda → yajña → deva-bala—presenting ritual integrity and sacred knowledge transmission as the hidden infrastructure of cosmic stability.
It highlights asuric māyā as strategic intellect and institutional sabotage, contrasted with the dharmic premise that divine power is mediated through Vedic order and its human custodians.