तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)

Verse 1

व्यास उवाच । नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह । तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि

व्यास उवाच । नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह । तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि ॥

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः । शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह

सनत्कुमार उवाच । नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः । शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह ॥

Verse 3

तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम् । शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः

तदेव शृणु विष्णोश्चरितं प्रमुदावहम् । शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः ॥

Verse 4

रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना । प्रेरितश्शंखचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्

रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना । प्रेरितः शंखचूडोऽसौ गृहीत्वा कवचं परम् ॥

Verse 5

विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः । जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्

विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः। जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्॥

Verse 6

दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ । जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्

दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ। जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्॥

Verse 7

तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता । राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्

तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता। राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्॥

Verse 8

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मंगलम् । द्रुतं चकार शृंगारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम्

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा मङ्गलानि कारयामास । निजं पतिमायातं ज्ञात्वा सा द्रुतं शृङ्गारं चकार ॥

Verse 9

अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ । शंखचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत्

रथादवरुह्य विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ । शङ्खचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत् ॥

Verse 10

दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकांतं सा मुदान्विता । तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च

सा स्वकान्तं पुरः प्राप्तं दृष्ट्वा मुदान्विता। तत्पादौ क्षालयामास, ननाम च रुरोद च॥

Verse 11

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मंगलम् । ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्

रत्नसिंहासने रम्ये तं मङ्गलं न्यवेशयत्। तस्मै कर्पूरादिसुवासितं ताम्बूलं च ददौ॥

Verse 12

अद्य मे सफलं जन्म जीवनं संबभूव ह । रणे गतं च प्राणेशं पश्यंत्याश्च पुनर्गृहे

अद्य मे सफलं जन्म, जीवनं च परिपूर्णताम् अगात्। रणं गतं प्राणनाथं पुनर्गृहे आगतं पश्यामि।

Verse 13

इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा । पप्रच्छ रणवृत्तांतं कांतं मधुरया गिरा

इत्युक्त्वा सा सकटाक्षं कान्तं निरीक्ष्य सस्मितम्। मुदा मधुरया वाचा रणवृत्तान्तं पप्रच्छ।

Verse 14

तुलस्युवाच । असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः । यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयस्सदा

तुलस्युवाच— असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः। यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयः सदा।

Verse 15

त्रिदेवजनकस्सोत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः । भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्मप्रवर्तकः

स त्रिदेवजनकः स्तोत्र! त्रिगुणात्मा च निर्गुणः। भक्तेच्छया सगुणो भूत्वा हरिब्रह्मप्रवर्तकः॥

Verse 16

कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः । कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः

कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः। कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः॥

Verse 17

यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्मांडसंक्षयः । विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः

यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्माण्डसंक्षयः। विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः॥

Verse 18

कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो । कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना

कर्तुं सार्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो। कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना॥

Verse 19

कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् । कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे

कुशलोऽसि किमिहागतः, तं परमेश्वरं जित्वा? कथं तव विजयः समभवत्—तदेव मे ब्रूहि।

Verse 20

श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः । शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः

एवं तुलसीवाक्यं श्रुत्वा स विहस्य रमापतिः। शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः॥

Verse 21

भगवानुवाच । यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः । कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः

भगवानुवाच—यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः। कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः॥

Verse 22

देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः । दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः

देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः। दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः॥

Verse 23

तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः । पराजिताश्च ते देवाश्शंकरं शरणं ययुः

तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः। पराजिताश्च ते देवाः शंकरं शरणं ययुः॥

Verse 24

रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति । तेनाहं वै चिरं कालमयौत्संबलदर्पित

रुद्रोऽपि तस्य साहाय्यार्थं रणं प्रति समागमत्। तेनाहं बलदर्पेण दीर्घकालं न युयुत्सितवान्॥

Verse 25

आवयोस्समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि

आवयोः समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । कामिनि, सर्वेषामसुराणां नाशोऽभवत् ॥

Verse 26

प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः । देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात्

ब्रह्मा च स्वयमावयोः प्रीतिं कारयामास । ब्रह्मशासनात् देवानामधिकाराश्च प्रदत्ताः पुनः ॥

Verse 27

मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः । सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः

मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवोऽपि गतः । ततः सर्वस्वास्थ्यमतीवाभूत्, उपद्रवश्च दूरं निनाय ॥

Verse 28

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह । रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा जगन्नाथः शयनं चकार ह । तत्र रमापतिः श्रीमान् रमया सह मुदान्वितः रेमे ॥

Verse 29

सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् । सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा

सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् । सर्वं वितर्कयामास, कस्त्वमेवेति चाब्रवीत् ॥

Verse 30

तुलस्युवाच । को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया । दूरीकृतं यत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्

तुलस्युवाच—को वा त्वं? मामाशु वद। त्वया मायया भुक्ताहं; यत् सतीत्वं दूरीकृतं, अतस्त्वां वै शपाम्यहम्।

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च । दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्

सनत्कुमार उवाच—तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च, ब्रह्मन्, स लीलया स्वां सुमनोहरां मूर्तिं दधार।

Verse 32

तद्दृष्ट्वा तुलसीरूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः । पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह

तद् दृष्ट्वा तुलसीरूपं मायामयं, चिह्नैर्विष्णुं विनिश्चित्य । पातिव्रत्यस्य परित्यागेन क्रुद्धा सा तमुवाच ह ॥

Verse 33

तुलस्युवाच । हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः । पतिधर्मस्य भंगेन मम स्वामी हतः खलु

तुलस्युवाच— हे विष्णो, ते दया नास्ति; पाषाणसदृशं मनः । पतिधर्मभङ्गेन मम स्वामी हतः खलु ॥

Verse 34

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः । तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः । तस्मात् पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना ॥

Verse 35

ये वदंति दयासिन्धुं त्वां भ्रांतास्ते न संशयः । भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः

ये त्वां दयासिन्धुं भ्रान्तमिति वदन्ति, ते एव भ्रान्ता न संशयः। निरपराधो भक्तः परार्थे च प्रवृत्तः कथं हतः स्यात्॥

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शंखचूडप्रिया सती । भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः

सनत्कुमार उवाच। इत्युक्त्वा सा तुलसी शंखचूडप्रिया सती। शोकार्ता भृशं रुरोद, मुहुर्मुहुर्विललाप च॥

Verse 37

ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः । सस्मार शंकरं देवं येन संमोहितं जगत्

ततः तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः। शंकरं देवं सस्मार, येन संमोहितं जगत्॥

Verse 38

ततः प्रादुर्बभूवाथ शंकरो भक्तवत्सलः । हरिणा प्रणतश्चासीत्संनुतो विनयेन सः

ततः प्रादुर्बभूव शंकरो भक्तवत्सलः। हरिः प्रणम्य तं देवं विनयेन समस्तुत॥

Verse 39

शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपंतीं च तत्प्रियाम् । नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम्

शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपन्तीं च तत्प्रियाम्। नयेन बोधयामास तौ कृपणवत्सलः॥

Verse 40

शंकर उवाच । मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुंक्ते कर्मफलं जनः । सुखदुःखदो न कोप्यस्ति संसारे कर्मसागरे

शंकर उवाच—मा रोदीस्तुलसि; जनः स्वकर्मफलमेव भुङ्क्ते। संसारे कर्मसागरे सुखदुःखदः कोऽपि न स्वतन्त्रः।

Verse 41

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडव धोपाख्याने तुलसीशापवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधोपाख्याने तुलसीशापवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 42

तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् । तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत्

तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम्। तदन्यथा कथं स्याद्वै, जातं त्वयि तथा च तत्॥

Verse 43

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च । रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च। रमस्व हरिणा नित्यं, रमया सदृशी भव॥

Verse 44

तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह । भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता

तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह। भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता॥

Verse 45

कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने । प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे

कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने। प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे॥

Verse 46

स्वर्गं मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ । भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ। भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी॥

Verse 47

वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुंठे दिव्यरूपिणी । सार्द्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि

त्वं वृक्षाणामधिष्ठात्री देवी; वैकुण्ठे दिव्यरूपिणी सती, हरिणा सह रहसि नित्यं क्रीडां करिष्यसि।

Verse 48

नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहु पुण्यदा । लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि

या त्वं भारते नदीनामधिष्ठात्री देवी बहुपुण्यप्रदा, सा लवणोदस्य पत्नी भविष्यसि, हर्यंशस्य च (कन्या/वंशे) भविष्यसि।

Verse 49

हरिर्वे शैलरूपी च गंडकी तीरसंनिधौ । संकरिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः

हरिर्वै शैलरूपो भूत्वा गण्डकीतीरसंनिधौ । तव शापबलाद् भारतदेशे तत्राधिष्ठानं स्थापयिष्यति ॥

Verse 50

तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः । तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यंति तदीयकम्

तत्र कोट्यः कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः । तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यन्ति तदीयकम् ॥

Verse 51

शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा । लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति

शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा । चक्रभेदात् लक्ष्मीनारायणाद्याख्या भविष्यति ॥

Verse 52

शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः । सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी

शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः । सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी ॥

Verse 53

तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः । तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति

तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः । तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति ॥

Verse 54

तुलसीपत्रविच्छेदं शंखं हित्वा करोति यः । भार्याहीनो भवेत्सोपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु

तुलसीपत्रविच्छेदं शङ्खं हित्वा करोति यः । भार्याहीनो भवेत्सोऽपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु ॥

Verse 55

शालग्रामश्च तुलसी शंखं चैकत्र एव हि । यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः

शालग्रामं तुलसीं शङ्खं चैकत्र यः सदा रक्षति महाज्ञानी, स श्रीहरिप्रियो भवति।

Verse 56

त्वं प्रियः शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि । शंखेन सार्द्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव

त्वं शङ्खचूडस्य प्रियः एकमन्वन्तरावधि; शङ्खेन सह त्वद्वियोगः तव केवलं दुःखद एव।

Verse 57

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा । शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम्

सनत्कुमार उवाच—इत्युक्त्वा शङ्करस्तत्र तदा माहात्म्यमब्रवीत्; शालग्रामशिलायाश्च तुलस्याश्च बहुपुण्यदम्।

Verse 58

ततश्चांतर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् । जगाम् स्वालयं शंभुः शर्मदो हि सदा सताम्

ततः अन्तर्हितो भूत्वा हरिं च तां च मोदयित्वा, शम्भुः स्वालयं जगाम; सदा सतां शर्मदः।

Verse 59

इति श्रुत्वा वचश्शंभोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् । तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह

इति शंभोर्वचः श्रुत्वा सा तु प्रसन्नतरा बभूव, तुलसीभावं जगाम। पूर्वदेहं परित्यज्य सा खलु दिव्यतेजोरूपा बभूव॥

Verse 60

प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुंठं कमलापतिः । सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गंडकी नदी

तया सार्धं कमलापतिः वैकुण्ठं प्रजगाम। तस्याः देहात् सद्य एव गण्डकी नदी समभवत्॥

Verse 61

शैलोभूदच्युतस्सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् । कुर्वंति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने

अच्युतोऽपि स शैलोऽभूत् तत्तीरे पुण्यदो नृणाम्। तत्र कीटाश्च बहुविधं छिद्रं कुर्वन्ति मुने॥

Verse 62

जले पतंति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः । स्थलस्था पिंगला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि

तत्र जले पतन्ति याः शिलाः ता अतिपुण्यदाः। स्थलस्थाः पिङ्गलाः ज्ञेयाः चोपतापाय एव हि॥

Verse 63

इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः । चरितं पुण्यदं शंभोः सर्वकामप्रदं नृणाम्

इत्येवं तव प्रश्नानुसारतः सर्वं मया कथितम्। शंभोः पुण्यप्रदं चरितं नृणां सर्वकामप्रदम्॥

Verse 64

आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥