Yuddhakhanda
त्रिपुरवर्णनम् (Tripura-varṇanam) — “Description of Tripura”
ଅଧ୍ୟାୟ ୧ରେ ତ୍ରିପୁରବଧ-ଉପାଖ୍ୟାନର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଗଣେଶ ଓ ଗୌରୀ-ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସଂବାଦରୂପେ କଥା-ପ୍ରସାର ଅନୁରୋଧ କରାଯାଏ। ନାରଦ ‘ପରମାନନ୍ଦଦାୟକ’ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ପଚାରନ୍ତି—ରୁଦ୍ରରୂପ ଶଙ୍କର ଚରଣଶୀଳ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ କିପରି ସଂହାର କଲେ ଏବଂ ଦେବଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ତିନି ପୁରକୁ ଏକମାତ୍ର ବାଣରେ ଏକାସାଥି ଦହନ କିପରି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ୟାସ→ସନତ୍କୁମାର→ବ୍ରହ୍ମା→ନାରଦ ଏହି ପୁରାଣ-ପରମ୍ପରା ଦେଖାଇ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର କାରଣ-ପ୍ରସ୍ତାବ କରନ୍ତି—ସ୍କନ୍ଦ ତାରକାସୁରକୁ ବଧ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କର ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ: ତାରକାକ୍ଷ, ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ, କମଳାକ୍ଷ। ସେମାନେ ସଂଯମୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବଦ୍ରୋହୀ; ତେଣୁ ଶିବଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପର ପୀଠିକା ତିଆରି ହୁଏ।
देवस्तुतिः (Devastuti) — Hymn/Praise of the Devas
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ଦେବମାନଙ୍କ ପୀଡା ପରେ ସେମାନେ କିପରି ପୁନଃ କୁଶଳ ଲାଭ କଲେ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଶିବଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରୂପେ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ତ୍ରିପୁରନାଥଙ୍କ ତେଜ ଓ ‘ମାୟା’ ନାମକ ମାୟାବୀ ଶିଳ୍ପୀ (ତାରକାସୁର ବଂଶସମ୍ବନ୍ଧୀ) ଙ୍କ ଦମନରେ ଦେବମାନେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି। ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ ଯନ୍ତ୍ରଣା ନିବେଦନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶତ୍ରୁନାଶର ଉପାୟ ମାଗନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ ଭେଦ କହି, ସତ୍ୟ ସମାଧାନ ଶର୍ବ (ଶିବ) ଦ୍ୱାରା ହେବ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାସମ୍ବନ୍ଧରେ ପୋଷିତ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ବଧ କରିବା ଧର୍ମସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ—କିନ୍ତୁ ଶିବଶକ୍ତି ଏହି ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଉଦ୍ଧାର କରିବ। ‘ଦେବସ୍ତୁତି’ ଶୀର୍ଷକ ସୂଚାଏ ଯେ ସ୍ତୁତି ହିଁ ଶିବାନୁଗ୍ରହ ଆହ୍ୱାନର କେନ୍ଦ୍ର, ତ୍ରିପୁରଯୁଦ୍ଧଚକ୍ରରେ ତାଙ୍କ ହସ୍ତକ୍ଷେପକୁ ସାର୍ଥକ କରେ।
भूतत्रिपुरधर्मवर्णनम् (Description of the Dharma/Conduct of the Bhūta-Tripura) — Chapter 3
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତ୍ରିପୁରବଧୋପାଖ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିପୁରର ଶାସକ ଓ ନିବାସୀମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ଉଚିତ କି ନୁହେଁ—ଏହି ଧର୍ମବିଚାର ହୁଏ। ଶିବ ପ୍ରଥମେ କହନ୍ତି—ବର୍ତ୍ତମାନ ତ୍ରିପୁରାଧ୍ୟକ୍ଷ ପୁଣ୍ୟବାନ; ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକର, ସେଠି କାରଣ ବିନା ଜ୍ଞାନୀ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଦେବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ସ୍ୱୀକାର କରି ସେ ତାରକଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଓ ତିନି ପୁରର ନିବାସୀମାନଙ୍କ ଅସାଧାରଣ ବଳ, ତାଙ୍କ ବଧର ଦୁର୍ଲଭତା ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ପରେ ନୀତିକଥାରେ ମିତ୍ରଦ୍ରୋହକୁ ମହାପାପ, ଉପକାରୀଙ୍କ ଦ୍ରୋହକୁ ଗୁରୁଦୋଷ, ଏବଂ କୃତଘ୍ନତାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ—ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ବଧ ଦାବି କରିବା ଧର୍ମସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ—ଏହା ସୂଚାଇ, ଏହି କାରଣଗୁଡ଼ିକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜଣାଇବାକୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜଣାଇ ପରେ ଶୀଘ୍ର ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତ୍ରିପୁରବଧକୁ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ପୁଣ୍ୟ-ଭକ୍ତି-ମିତ୍ରତା ଓ ଲୋକାବଶ୍ୟକତାର ସମତୁଳିତ ଧର୍ମପ୍ରଶ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।
त्रिपुरदीक्षाविधानम् — Tripura Dīkṣā: Prescriptive Procedure (Chapter on the Ordinance of Initiation)
ସନତ୍କୁମାର–ପାରାଶର୍ୟ ସମ୍ବାଦରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତ୍ରିପୁର ପ୍ରସଙ୍ଗସଂଲଗ୍ନ ଧର୍ମମୁଖୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଧା ଦେବା କିମ୍ବା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତିଉପାୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ (ଅଚ୍ୟୁତ) ନିଜ ତେଜରୁ ମାୟା-ନିର୍ମିତ ଏକ ପୁରୁଷ ସୃଷ୍ଟି କରି ଧର୍ମବିଘ୍ନ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ସେ ମୁଣ୍ଡିତ ଶିର, ଫିକା ବସ୍ତ୍ର, ପାତ୍ର ଓ ପୋଟଳି ସହ, କମ୍ପିତ ସ୍ୱରରେ ପୁନଃପୁନ “ଧର୍ମ” ଉଚ୍ଚାରଣ କରି କପଟ ଧାର୍ମିକତାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଏ। ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରେ—କାହାକୁ ପୂଜିବି, କେଉଁ କର୍ମ କରିବି, କେଉଁ ନାମ ଧାରଣ କରିବି, ଏବଂ କେଉଁଠି ବସିବି। ବିଷ୍ଣୁ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନିୟୋଗ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କହନ୍ତି ଯେ ସେ ବିଷ୍ଣୁଦେହଜ, ବିଷ୍ଣୁକାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ନିଯୁକ୍ତ, ଲୋକେ ତାକୁ ପୂଜ୍ୟ ମାନିବେ; ‘ଅରିହନ’ ନାମ ଦେଇ ଅନ୍ୟ ନାମ ଅଶୁଭ ବୋଲି କହନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନ/ନିବାସ ବିଧାନ କହିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟଟି ମାୟା, ଅର୍ପିତ ଅଧିକାର ଓ ଧର୍ମର ନକଲି ରୂପରେ ଅସୁରକ୍ଷା ବିଷୟକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଏ।
त्रिपुरमोहनम् (Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫ରେ ବ୍ୟାସ ପଚାରନ୍ତି—ମାୟାବୀ ତପସ୍ବୀ ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷିତ ଓ ମୋହିତ ଦୈତ୍ୟରାଜ ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା। ସନତ୍କୁମାର ଦୀକ୍ଷୋତ୍ତର ସମ୍ବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଘେରାରେ, ନାରଦ ଆଦିଙ୍କ ସହ ଆସିଥିବା ଅରିହନ୍ ନାମକ ତପସ୍ବୀ ଦୈତ୍ୟାଧିପତିଙ୍କୁ ‘ବେଦାନ୍ତସାର’ ନାମରେ ପରମ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାହାର ମତ—ସଂସାର ଅନାଦି; ଶେଷ କର୍ତ୍ତା–କର୍ମ ଦ୍ୱୈତ ବିନା ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ଓ ଲୟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେହବନ୍ଧନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆତ୍ମା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ—ଦ୍ୱିତୀୟ ନିୟନ୍ତା ନାହିଁ। ଦେବରୁ କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦେହ ନଶ୍ୱର ଓ କାଳରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଆହାର, ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ମୈଥୁନପ୍ରବୃତ୍ତି ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କର ସାଧାରଣ; ଉପବାସ ପରେ ତୃପ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏକରୂପ। ତ୍ରିପୁର କଥାରେ ଏହି ‘ଅଦ୍ୱୈତ’ ସଦୃଶ ଉପଦେଶ ମାୟା ହୋଇ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସକୁ ଡଗମଗାଇ ଶିବଙ୍କ ମହାଯୋଜନା ପାଇଁ ଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
शिवस्तुतिवर्णनम् (Śiva-stuti-varṇanam) — “Description of Hymns in Praise of Śiva”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ତ୍ରିପୁର ଦୈତ୍ୟନେତାମାନେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ଶିବପୂଜା ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା (ଗ୍ରନ୍ଥାନୁସାରେ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ଆଦି) କିପରି ଦୁରାଚାରରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲା। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ‘ସଫଳ ହେଲେ ଭଳି’ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ କୈଳାସକୁ ଯାଇ ଉମାପତି ଶିବଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ଶିବସନ୍ନିଧିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଗାଢ଼ ସମାଧିରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ମନେ ସର୍ବଜ୍ଞ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ମହେଶ୍ୱର, ପରମାତ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ନାରାୟଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱର ଏକତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଜଳରେ ଦାଁଡି ଦକ୍ଷିଣାମୂର୍ତ୍ତି-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ରୁଦ୍ରମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଶମ୍ଭୁ/ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ମହେଶ୍ୱରରେ ମନ ନିବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ତୁତି-ଜପ-ଧ୍ୟାନକୁ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମାଧାନର ମୁଖ୍ୟ ଉପାୟ ଭାବେ ଦର୍ଶାଏ।
देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”
ଅଧ୍ୟାୟ ୭ରେ ସନତ୍କୁମାର ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି। ଶରଣ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶିବ ସମବେତ ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରାର୍ଥନା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଦେବୀ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଆସିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବଗଣ ତୁରନ୍ତ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ମଙ୍ଗଳଜୟଧ୍ୱନି କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଆଗମନର କାରଣ କିଛିକ୍ଷଣ ମୌନ ରଖନ୍ତି। ଆଶ୍ଚର୍ୟଭରା ଦେବୀ ଶିବଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତ, କ୍ରୀଡାଲୋଳ ଷଣ୍ମୁଖ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ କରି ଦେଖାନ୍ତି। ଶିବ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍କନ୍ଦମୁଖାମୃତ ପାନ କରୁଥିବା ପରି ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସ୍ନେହରେ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ବାତ୍ସଲ୍ୟରେ ନିଜ ତେଜରେ ଦଗ୍ଧ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଏକପଟେ ଦେବସ୍ତୁତି-ଶରଣାଗତି, ଅନ୍ୟପଟେ ଶିବଙ୍କ ପାରିବାରିକ ସ୍ନେହଲୀଳା-ରସାସ୍ୱାଦ—ଦୁହିଁର ସମ୍ମିଳନ ଦେଖାଯାଏ; ଶେଷରେ ‘ଦେବସ୍ତୁତିବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ।
रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction
ଅଧ୍ୟାୟ ୮ ସଂବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ବ୍ୟାସ ଶିବକାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିର୍ମିତ ‘ଦେବମୟ’ ରୁଦ୍ରରଥର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଶିବପାଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ରଥକୁ ‘ସର୍ବଲୋକମୟ’, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ସର୍ବସମ୍ମତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାହାର ଡାହାଣ-ବାମ ଭାଗ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୋମ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ଚକ୍ରରେ ଷୋଳ କଳା/ଆରା ଓ ଋକ୍ଷ-ନକ୍ଷତ୍ର ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଆରାରେ, ଷଡ଼ ଋତୁ ନେମି-ନାଭିରୂପେ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷାଦି ଲୋକ ରଥାଙ୍ଗ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ। ଉଦୟ-ଅସ୍ତ ପର୍ବତ, ମନ୍ଦର ଓ ମହାମେରୁ ଆଧାର ହୋଇ ତାହାର ସ୍ଥିରତା ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଏଭଳି ଶିବଙ୍କ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ଏକତ୍ରିତ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।
दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)
ଅଧ୍ୟାୟ ୯ରେ ଯୁଦ୍ଧପୂର୍ବ ସନ୍ଧିକ୍ଷଣରେ ଶିବଙ୍କ ମହାଦିବ୍ୟ ରଥାରୋହଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମା ନିଗମ/ବେଦକୁ ଅଶ୍ୱରୂପେ କଳ୍ପନା କରି ରଥକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରି ଶୂଳିନ ଶିବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅର୍ପଣ କଲେ। ସର୍ବଦେବମୟ ଶିବ ଋଷି ଓ ଦେବଗଣଙ୍କ ସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରଥରେ ଆରୋହଣ କଲେ; ବେଦଜ ଅଶ୍ୱମାନେ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଲା, ପର୍ବତ ହଲିଲା, ଶେଷନାଗ ଭାରରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ‘ଧରଣୀଧର’ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜଣେ ବହକ କ୍ଷଣକାଳ ବୃଷେନ୍ଦ୍ରରୂପେ ରଥକୁ ଧାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଶିବତେଜରେ ସେ ଆଧାର ଡଗମଗାଇଲା। ପରେ ସାରଥି ଲଗାମ ଧରି ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥିର କରି ରଥଗତିକୁ ସମତୁଳିତ କଲେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରେଣୀ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପୂର୍ବସୂଚନା ଓ ବେଦ-ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ରଥ-ଅଶ୍ୱ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିବଙ୍କ ଅପରିମିତ ତେଜକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ।
त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ତ୍ରିପୁରଦାହର ତତ୍କାଳ ପୂର୍ବପର୍ବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶମ୍ଭୁ/ମହେଶ୍ୱର ରଥାରୂଢ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜ ଅବସ୍ଥାରେ ଅତୁଲ ବାଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ସ୍ଥିର ଯୁଦ୍ଧମୁଦ୍ରା ଧାରଣ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟାସଦୃଶ ଏକାଗ୍ରତା ଦେଖାନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ୟସାଧନର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଅଙ୍ଗୁଠା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ଗଣନାୟକଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ତାପରେ ଆକାଶବାଣୀ ହୁଏ—ଆକ୍ରମଣ ପୂର୍ବରୁ ବିନାୟକ (ଗଣେଶ)ଙ୍କ ପୂଜା ଆବଶ୍ୟକ; ନହେଲେ ତ୍ରିପୁରବିନାଶ ଆଗେ ବଢ଼ିବ ନାହିଁ। ଶିବ ବିନାୟକଙ୍କୁ ପୂଜି ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; ବିନାୟକ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ତ୍ରିପୁରର ଦର୍ଶନ/ସ୍ଥିତିନିର୍ଣ୍ଣୟ ଆଗକୁ ବଢ଼େ ଏବଂ ସର୍ବପୂଜ୍ୟ ପରବ୍ରହ୍ମ ମହେଶ୍ୱର କର୍ତ୍ତା ଥିଲେ ସିଦ୍ଧି ‘ଅନ୍ୟ’ କୃପାରେ ନୁହେଁ, ବିଧି ଓ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ହୁଏ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ।
त्रिपुरदाहानन्तरं देवभयः ब्रह्मस्तुतिश्च — Fear of the Gods after Tripura’s Burning and Brahmā’s Praise
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୧ରେ ବ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ତ୍ରିପୁର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦହନ ପରେ ମାୟା ଓ ତ୍ରିପୁରାଧିପତିମାନେ କେଉଁଠି ଗଲେ? ଶମ୍ଭୁକଥା ଆଧାରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଚାହାନ୍ତି। ସୂତ କହନ୍ତି, ସନତ୍କୁମାର ଶିବପାଦ ସ୍ମରଣ କରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶିବକର୍ମକୁ ପାପନାଶକ ଓ ଲୀଳାରୂପ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅତିପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜ ଦେଖି ଦେବମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ଓ ନିର୍ବାକ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଶିବରୂପ ସର୍ବଦିଗରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ପ୍ରଭା, ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିସଦୃଶ ବୋଲି ଚିତ୍ରିତ—ଏହା ଦେବ, ଋଷି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ କରେ। ସମସ୍ତେ ନମ୍ର ଭାବେ ଭକ୍ତିସହ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ତରେ ସଂଯତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟସହ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ପରମରୂପ ଦର୍ଶନ ପରେ ସ୍ତୁତି ହିଁ ଯଥୋଚିତ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା।
मयस्य शिवस्तुतिः — Maya’s Hymn to Śiva (and Śiva’s Gracious Response)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨ରେ ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ମୟ ଦାନବ, ଯିଏ ପୂର୍ବେ ଶିବଙ୍କ କରୁଣାରେ ‘ଅଦଗ୍ଧ’ ରହିଥିଲା, ଆନନ୍ଦରେ ଶିବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ପୁନଃପୁନଃ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲା। ପରେ ଉଠି ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କଲା—ଶିବଙ୍କୁ ଦେବଦେବ/ମହାଦେବ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ, କଳ୍ପବୃକ୍ଷସମ ଦାତା, ନିଷ୍ପକ୍ଷ, ଜ୍ୟୋତିରୂପ, ବିଶ୍ୱରୂପ, ପବିତ୍ର ଓ ପାବନକର, ରୂପବାନ୍ ଏବଂ ରୂପାତୀତ, ଏବଂ ଜଗତର କର୍ତ୍ତା-ଭର୍ତ୍ତା-ସଂହର୍ତ୍ତା ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କଲା। ସେ ନିଜ ସ୍ତୁତିର ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତତା ସ୍ୱୀକାର କରି ‘ସ୍ତୁତିପ୍ରିୟ ପରେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ଶରଣାଗତ ହୋଇ ରକ୍ଷା ମାଗିଲା। ଶିବ ସ୍ତୁତି ଶୁଣି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମୟକୁ ସମ୍ମାନରେ କହିଲେ—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶ/ବରଦାନର ସୂଚନା।
कैलासमार्गे शङ्करस्य परीक्षा — Śiva Tests the Approachers on the Kailāsa Path
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩ ଗୁପ୍ତ ପରମ୍ପରାରେ ଗଢ଼ା—ବ୍ୟାସ ଶିବଙ୍କ କର୍ମ ଓ ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତିର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ଚାହାନ୍ତି; ସୂତ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ଉତ୍ତର କହନ୍ତି। ପରେ ଜୀବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର/ପୁରନ୍ଦର) ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିରେ କୈଲାସକୁ ଶିବଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯାଆନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଜାଣି ଶିବ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ପଥମଧ୍ୟରେ ଦିଗମ୍ବର, ଜଟାବନ୍ଧ, ତପସ୍ବୀ-ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ-ଭୟଙ୍କର ରୂପେ ଦାଁଡ଼ି ମାର୍ଗ ଅଟକାନ୍ତି। ଶିବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନଥିବା ଅଧିକାରଗର୍ବରେ ଇନ୍ଦ୍ର ପଚାରେ—ତୁମେ କିଏ, କେଉଁଠୁ ଆସିଛ, ଶମ୍ଭୁ ଘରେ ଅଛନ୍ତି କି ଅନ୍ୟତ୍ର ଗଲେ? ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପରିଚୟ-ଅପରିଚୟ, ପଦଗର୍ବର ବିପଦ ଓ ବିନୟ-ବିବେକରେ ଦେବଦର୍ଶନର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
शिवतेजसः समुद्रे बालरूपप्रादुर्भावः (Śiva’s Tejas Manifesting as a Child in the Ocean)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୪ରେ ବ୍ୟାସ–ସନତ୍କୁମାର ସମ୍ବାଦ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ। ବ୍ୟାସ ପଚାରନ୍ତି—ଭାଳନେତ୍ର/ତ୍ରିନେତ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଶିବତେଜକୁ ଲବଣସମୁଦ୍ରରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ କି ପରିଣାମ? ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ସିନ୍ଧୁ–ଗଙ୍ଗାର ସମୁଦ୍ରସଙ୍ଗମରେ ସେଇ ତେଜ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ବାଳରୂପେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା। ଶିଶୁର ଭୟଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଲା, ଦିବ୍ୟଲୋକ ଯେନେ ବଧିର ହୋଇ ସ୍ତବ୍ଧ ହେଲେ, ଲୋକପାଳ ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆତଙ୍କିତ ହେଲେ। ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ସଙ୍କେତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନପାରି ପିତାମହ, ଲୋକଗୁରୁ, ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ-ସ୍ତୁତି କରି କାରଣ ଓ ଉପାୟ ପଚାରନ୍ତି; ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମାଧାନ ପାଇଁ ଭୂମିକା ଗଢ଼ିଯାଏ।
राहोः शिरच्छेदन-कारणकथनम् / The Account of Rāhu’s Beheading (Cause and Background)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫ ଜଲନ୍ଧରଙ୍କ ରାଜସଭାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ରଜ ଅସୁରରାଜ ଜଲନ୍ଧର ରାଣୀ ସହ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସୀନ ଥିବାବେଳେ, ଦିବ୍ୟତେଜସ୍ବୀ ଭାର୍ଗବ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଆଗମନ କରି ଯଥାବିଧି ସତ୍କୃତ ହୁଅନ୍ତି। ବରପ୍ରଭାବରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଜଲନ୍ଧର ସଭାରେ ଛିନ୍ନଶିର ରାହୁକୁ ଦେଖି, ତାହାର ଶିରଚ୍ଛେଦ କିଏ କଲା ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ କ’ଣ, ବୋଲି ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରେ। ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ମନରେ ଶିବଚରଣକମଳ ସ୍ମରଣ କରି, ଇତିହାସଶୈଳୀରେ ପୂର୍ବକଥା କହନ୍ତି—ବିରୋଚନପୁତ୍ର ବଳି ଓ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ-ବଂଶର ଉଲ୍ଲେଖରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—ଦେବାସୁର ସଂଘର୍ଷରେ ମାୟା, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିଫଳର କାରଣପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା ରାହୁଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜସଭାର ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଗୁରୁ-ଉପଦେଶମୟ କଥାରେ ପରିଣତ କରି ଆଗାମୀ ସଂଘର୍ଷର ସୂଚନା ଦିଏ।
देवाः वैकुण्ठगमनम् तथा विष्णोः अवतारस्तुतिः | Devas Go to Vaikuṇṭha and Praise Viṣṇu’s Avatāras
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬ରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଭୟରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ବରାହ, ବାମନ, ପରଶୁରାମ, ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଅବତାରଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରି ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି।
अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରର ପଲଟା ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶୂଳ, ପରଶୁ, ପଟ୍ଟିଶ ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରରେ ବଳବାନ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ଆହତ କରନ୍ତି; ଭୟାକୁଳ ଦେବଗଣ ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ି ପଳାୟନ କରନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ହୃଷୀକେଶ ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡାରୂଢ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଆସି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରତିଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। ଶଙ୍ଖ, ଖଡ୍ଗ, ଗଦା ଓ ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଧାରଣ କରି ସେ କ୍ରୋଧଦୀପ୍ତ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି; ଶାର୍ଙ୍ଗର ଟଙ୍କାର ତ୍ରିଲୋକରେ ଗୁଞ୍ଜେ। ତାଙ୍କ ବାଣରେ ଅନେକ ଦିତିଜ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଶିରଚ୍ଛେଦ ହୁଏ, ଏବଂ ସୁଦର୍ଶନ ଭକ୍ତରକ୍ଷାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ଜ୍ୱଳେ। ଗରୁଡର ପକ୍ଷବାୟୁର ତୀବ୍ରତାରେ ଦୈତ୍ୟସେନା ଝଡ଼ର ମେଘ ପରି ଛିଟିଯାଏ। ନିଜ ସେନାକୁ କଷ୍ଟରେ ଦେଖି ଦେବଭୟଙ୍କର ଜଲନ୍ଧର କ୍ରୋଧରେ ଉଦ୍ଗୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ତେବେ ଜଣେ ବୀର ହରିଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ମୁଖ୍ୟ ସଂଘର୍ଷର ଭୂମିକା ଗଢ଼େ।
देवशरणागति-नारदप्रेषणम् | The Devas Take Refuge in Śiva; Nārada Is Sent
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ମହା ଅସୁର (ଜଲନ୍ଧର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ର ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ଦେବଗଣ ସମେତ ଶିବଙ୍କ ଶରଣାଗତି ଗ୍ରହଣ କରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବରଦାତା ଓ ଭକ୍ତରକ୍ଷକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ସର୍ବକାମଦ ଓ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶିବ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନାରଦଙ୍କୁ ଡାକି ପ୍ରେରଣ କରନ୍ତି। ଶିବଭକ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ନାରଦଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନେ ଆସନ, ନମସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି। ପରେ ଦେବମାନେ ଜଲନ୍ଧର ଦ୍ୱାରା ବଳପୂର୍ବକ ହଂକାଯିବାର ଅଭିଯୋଗ ରଖି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିବ୍ୟ ହସ୍ତକ୍ଷେପର କାରଣକ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି।
जालन्धरस्य दूतप्रेषणम् — Jalandhara Sends an Envoy to Kailāsa (The Provocation of Śiva)
ନାରଦଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ଜାଲନ୍ଧର ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଜାଣି ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ସିଂହିକେୟ ନାମକ ଜଣେ ଦୂତଙ୍କୁ କୈଳାସ ପଠାନ୍ତି। ଦୂତ ଶିବଙ୍କୁ ଜଣେ ଭସ୍ମଧାରୀ ଯୋଗୀ କହି ଅପମାନିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କ ପାଇଁ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦାବି କରନ୍ତି।
राहोर्विमोचनानन्तरं जलन्धरस्य सैन्योद्योगः — Rahu’s Aftermath and Jalandhara’s Mobilization
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରହସ୍ୟମୟ ‘ପୁରୁଷ’ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେବା ପରେ ରାହୁ କେଉଁଠି ଗଲା? ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ତାହାର ବିମୋଚନ ହେଲା ସେଠା ଲୋକେ ‘ବର୍ବର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ରାହୁ ପୁନଃ ଗର୍ବ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଲାଭ କରି ଜଲନ୍ଧର ନଗରୀକୁ ଫେରି ଈଶ (ଶିବ)ଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମର ସମ୍ବାଦ ଦେଉଛି। ଏହା ଶୁଣି ସିନ୍ଧୁପୁତ୍ର ଦୈତ୍ୟଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଲନ୍ଧର କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହୋଇ ସଂଯମ ଛାଡ଼ି ଅସୁରସେନାକୁ ସମବେତ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; କାଳନେମି ଆଦି, ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭ ଓ କାଳକ/କାଳକେୟ, ମୌର୍ଯ୍ୟ, ଧୂମ୍ର ଇତ୍ୟାଦି ଅନେକ କୁଳ-ନାୟକଙ୍କୁ ନାମେ ଡାକି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି।
द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ପ୍ରମୁଖ ଗଣନାୟକ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର, ଭୃଙ୍ଗି/ଇଭମୁଖ ଓ ଷଣ୍ମୁଖ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ)ଙ୍କୁ ଦେଖି ଦାନବମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସୁସଂଗଠିତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ନିଶୁମ୍ଭ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ ତାଙ୍କ ମୟୂରବାହନର ହୃଦୟକୁ ବିଦ୍ଧ କରି ମୂର୍ଛିତ କରି ପତନ କରାଏ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପ୍ରତିଆକ୍ରମଣରେ ନିଶୁମ୍ଭର ରଥ ଓ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଭେଦି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ତାକୁ ଆହତ କରି ଯୁଦ୍ଧଗର୍ଜନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନିଶୁମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଘାତ କରି, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଶକ୍ତି ଧରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ପତିତ କରେ। ଅନ୍ୟପଟେ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର-କାଳନେମି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ନନ୍ଦୀ ଆଘାତ କରି କାଳନେମିର ରଥର ଅଶ୍ୱ, ଧ୍ୱଜ, ରଥ ଓ ସାରଥି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାଟିଦିଅନ୍ତି; କ୍ରୁଦ୍ଧ କାଳନେମି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଧନୁଷକୁ ଛେଦ କରେ। ଯୁଦ୍ଧନୀତିର ତୀବ୍ରତା, ଯୁଦ୍ଧସାଧନ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାର ପ୍ରତୀକ ଓ ଆଘାତ ମଧ୍ୟରେ ବୀରଧୈର୍ଯ୍ୟ—ଏହା ସବୁ ଦେଖାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ଦିବ୍ୟ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ପୁନଃସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
रुद्रस्य रणप्रवेशः तथा दैत्यगणानां बाणवृष्टिः (Rudra Enters the Battlefield; the Daityas’ Arrow-Storm)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨ରେ ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ବୃଷଭାରୂଢ ରୁଦ୍ର ରୌଦ୍ରରୂପେ, କ୍ରୀଡାସ୍ମିତ ସହିତ ରଣଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପୂର୍ବେ ପରାଜିତ ଗଣମାନେ ପୁନଃ ସାହସ ପାଇ ଗର୍ଜନ କରି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ଘନ ବାଣବୃଷ୍ଟି କରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଫେରନ୍ତି। ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ପାପ ଭୟରେ ପଳାଉଥିବା ପରି ଛିଟିଯାନ୍ତି। ଏହା ଦେଖି ଜଳନ୍ଧର ଚଣ୍ଡୀଶଙ୍କ ଉପରେ ଧାଉ ଦେଇ ହଜାର ହଜାର ବାଣ ଛାଡ଼େ। ନିଶୁମ୍ଭ-ଶୁମ୍ଭ ଆଦି ଦୈତ୍ୟରାଜମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆଗୁଆ ହୋଇ ‘ବାଣ-ଅନ୍ଧକାର’ ଛାଡ଼ି ଗଣମାନଙ୍କୁ ଢାକି ଅଙ୍ଗଛେଦ କରି ଶୈବସେନାକୁ ଦବାନ୍ତି। ତେବେ ଶିବ ଆସୁଥିବା ବାଣଜାଲକୁ କାଟି ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଆକାଶ ପୂରଣ କରି ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରତିବାଣବୃଷ୍ଟି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଦୈତ୍ୟମାନେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି। ଏହିପରି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚତା ଓ ଦୈତ୍ୟବଳର ଭଙ୍ଗୁରତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
वृन्दायाः दुष्स्वप्न-दर्शनं तथा पातिव्रत्य-भङ्गोपक्रमः / Vṛndā’s Ominous Dreams and the Prelude to the Breach of Chastity
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩ ସଂବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଜାଲନ୍ଧର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) କ’ଣ କଲେ ଏବଂ ଧର୍ମ କିପରି ପରିତ୍ୟକ୍ତ ହେଲା। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ଜାଲନ୍ଧରଙ୍କ ଦିଗକୁ ଯାଇ ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ପାତିବ୍ରତ୍ୟ-ଶକ୍ତିକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ଯୁକ୍ତି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; କାରଣ ସେଇ ଶକ୍ତି ଦୈତ୍ୟର ବଳ ଓ ଅଭେଦ୍ୟତା ସହ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଜଡିତ। ପରେ ମାୟାଜନିତ ଦୁଷ୍ସ୍ୱପ୍ନରେ ବୃନ୍ଦା ବିକଳ ହୁଅନ୍ତି—ସ୍ୱାମୀ ଅଶୁଭ ବିକୃତ ରୂପରେ (ନଗ୍ନ, ତେଲଲିପ୍ତ, ଅନ୍ଧକାରସଂଯୁକ୍ତ, ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ଗମନରତ) ଦେଖାଯାନ୍ତି ଏବଂ ନଗର ସମୁଦ୍ରେ ଡୁବୁଥିବା ପରି ଲାଗେ। ଜାଗି ଉଠି ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ମଲିନ/ଦୋଷଯୁକ୍ତ ଦେଖନ୍ତି, ଭୟ-ଶୋକରେ ଆକୁଳ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟାନରେ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ କାରଣ-ଶୃଙ୍ଖଳା ସ୍ଥାପନ କରେ—ଦିବ୍ୟ ମାୟା ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ, ଅପଶକୁନ ଧର୍ମଭଙ୍ଗ ସୂଚାଏ, ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପାତିବ୍ରତ୍ୟ-ଭଙ୍ଗ ପାଇଁ ପୂର୍ବଭୂମି ତିଆରି କରେ।
जलंधरयुद्धे मायाप्रयोगः — Jalandhara’s Māyā in the Battle with Śiva
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୪ରେ ଜଲନ୍ଧର–ଶିବ ଯୁଦ୍ଧ ଆହୁରି ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପରେ ଯୁଦ୍ଧରେ କ’ଣ ଘଟିଲା ଏବଂ ଦୈତ୍ୟ କିପରି ଜିତାଯିବ। ଯୁଦ୍ଧ ପୁନରାରମ୍ଭ ହେଲେ ଗିରିଜା ଅଦୃଶ୍ୟ; ବୃଷଧ୍ୱଜ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଏହାକୁ ମାୟାଜନିତ ତିରୋଭାବ ବୋଲି ବୁଝି, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଲୀଳାର୍ଥ ‘ଲୌକିକୀ ଗତି’ ଧରି କ୍ରୋଧ ଓ ବିସ୍ମୟ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଜଲନ୍ଧର ବାଣବର୍ଷା କରେ, ଶିବ ସହଜରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛେଦି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅପରାଜେୟ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ଜଲନ୍ଧର ମାୟା ରଚି ଗୌରୀଙ୍କୁ ରଥରେ ବନ୍ଧା, କାନ୍ଦୁଥିବା, ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭ ଆଦି ଦୈତ୍ୟମାନେ ଧରିଥିବା ପରି ଦେଖାଇ ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଶିବ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ମୌନ, ନମ୍ରମୁଖ, ଶିଥିଳ ଅଙ୍ଗ ଓ ନିଜ ଶକ୍ତି ଭୁଲିଥିବା ପରି ଦିଶନ୍ତି—ଏହା ମାୟାର ପରୀକ୍ଷା-ନାଟ୍ୟ। ତାପରେ ଜଲନ୍ଧର ଶିର, ବକ୍ଷ ଓ ଉଦରରେ ଅନେକ ବାଣ ମାରି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣାର ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
देवस्तुतिः — Hymn of Praise by the Devas (Devastuti)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୫ରେ ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି ଯେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମବେତ ଦେବତା-ଋଷିମାନେ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି ଦେବଦେବେଶ ଶିବଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଏହି ଦେବସ୍ତୁତିରେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣାଗତବତ୍ସଳତା ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ନିରନ୍ତର ନିବାରଣ କରୁଥିବା କୃପା ପ୍ରଧାନ। ଦେବମାନେ ଶିବଙ୍କ ବିରୋଧାଭାସମୟ ମହିମା ଦର୍ଶାନ୍ତି—ଲୀଳାରେ ଅଦ୍ଭୁତ, ଭକ୍ତିରେ ସୁଲଭ, କିନ୍ତୁ ଅଶୁଦ୍ଧଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ; ବେଦମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଗୋଚର, ତଥାପି ମହାତ୍ମାମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁଢ଼ ମହିମା ନିତ୍ୟ ଗାନ କରନ୍ତି। ଶିବକୃପା ସାଧାରଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆଶାକୁ ପଲଟାଇଦେଇପାରେ; ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଅବିକାରୀ ଏବଂ ସତ୍ୟଭକ୍ତିରେ ପ୍ରକଟ। ଯଦୁପତି-କଳାବତୀ ଓ ରାଜା ମିତ୍ରସହ-ମଦୟନ୍ତୀ ପରି ଭକ୍ତମାନେ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ପରମସିଦ୍ଧି ଓ କୈବଲ୍ୟ ପାଆନ୍ତି। ଏହା କଥାମଧ୍ୟରେ ନିହିତ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ସ୍ତୋତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ଭକ୍ତି→ପ୍ରକଟତା→ମୋକ୍ଷ ମାର୍ଗ ଦର୍ଶାଯାଇଛି।
विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୬ରେ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ସମ୍ବାଦ ଅବ୍ୟାହତ ରହେ। ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବ ପ୍ରସଙ୍ଗର ସ୍ପଷ୍ଟ ବିବରଣୀ ପଚାରନ୍ତି—ବୃନ୍ଦାକୁ ମୋହିତ କରିବା ପରେ ବିଷ୍ଣୁ କ’ଣ କଲେ ଓ କେଉଁଠି ଗଲେ। ଦେବମାନେ ନୀରବ ହେଲେ ଶରଣାଗତବତ୍ସଳ ଶମ୍ଭୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହନ୍ତି—ଦେବହିତାର୍ଥେ ଜଲନ୍ଧରଙ୍କୁ ବଧ କରିଛି; ତୁମମାନଙ୍କ କୁଶଳ ହେଲା କି; ମୋ କର୍ମ ଲୀଳାମାତ୍ର, ସ୍ୱରୂପରେ ବିକାର ନାହିଁ। ପରେ ଦେବମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା କହନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରୟାସରେ ବୃନ୍ଦା ଛଳିତ ହୋଇ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପରମ ଗତି ପାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟମୋହରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଶିବମାୟାରେ ବିମୂଢ ହୋଇ ଚିତାଭସ୍ମ ଧାରଣ କରି ଭ୍ରମିତ ରହିଲେ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦିବ୍ୟ କର୍ତୃତ୍ୱ ଓ ମୋହାଧୀନତାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଇ, ମାୟା ଉପରେ ଶିବଙ୍କ ଶାସନ ଏବଂ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଛଳର ନୈତିକ ଫଳକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୭ରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ଦୃଢ଼ ଶିବଭକ୍ତି ସ୍ଥିର କରେ ଏବଂ ପାପନାଶ କରେ। ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ାଦାୟକ ଦୈତ୍ୟବୀର ଶଙ୍ଖଚୂଡ଼ର ପରିଚୟ ଦିଆଯାଏ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳରେ ତାହାର ବଧ ହେବ ବୋଲି ସଙ୍କେତ ମିଳେ। ପରେ ପୁରାଣୀୟ କାରଣକ୍ରମରେ ବଂଶବର୍ଣ୍ଣନା—ମରୀଚିପୁତ୍ର କଶ୍ୟପ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାପତି; ଦକ୍ଷ ତାଙ୍କୁ ତେରଟି କନ୍ୟା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟିର ବିଶାଳ ବିସ୍ତାର ହୁଏ (ଅପାର ଥିବାରୁ ସଂକ୍ଷେପ)। କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦନୁ ପ୍ରମୁଖ; ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦମ୍ଭ—ଧାର୍ମିକ, ସଂଯମୀ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ—ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଶଙ୍ଖଚୂଡ଼-ସଂଘର୍ଷର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଗଢ଼ାଯାଏ।
शङ्खचूडकृततपः—ब्रह्मवरकवचप्राप्तिः / Śaṅkhacūḍa’s Austerity—Brahmā’s Boon and the Bestowal of the Kavaca
ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି ଯେ ଜୈଗୀଷବ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ପରେ ଶଙ୍ଖଚୂଡ ପୁଷ୍କରରେ ନିୟମବଦ୍ଧ କଠୋର ତପ କଲେ। ଗୁରୁଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ପାଇ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ଓ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଜପ କରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦାନବାଧିପତିଙ୍କୁ ବର ଚୟନ କରିବାକୁ କହିଲେ। ଶଙ୍ଖଚୂଡ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ତୁତି କରି ଦେବମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅବଧ୍ୟତା ମାଗିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଲେ। ସହିତ ସର୍ବମଙ୍ଗଳ ଓ ବିଜୟଦାୟକ ଦିବ୍ୟ ରକ୍ଷାକବଚ—ମନ୍ତ୍ରରୂପ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣକବଚ—ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କଲେ। ପରେ ତୁଳସୀ ସହ ବଦରୀକୁ ଯାଇ ଧର୍ମଧ୍ୱଜଙ୍କ କନ୍ୟା ତୁଳସୀଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ବିବାହ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ତପସିଦ୍ଧ ଶଙ୍ଖଚୂଡ କବଚ ଧାରଣ କରି ଶୀଘ୍ର ବଦରିକାଶ୍ରମକୁ ଗଲେ, ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଘର୍ଷ ଓ ତାହାର ଧାର୍ମିକ ପରିଣାମର ଭୂମିକା ଗଢ଼ିଦେଲା।
शङ्खचूडकस्य राज्याभिषेकः तथा शक्रपुरीं प्रति प्रस्थानम् | Śaṅkhacūḍa’s Coronation and March toward Indra’s City
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ଶଙ୍ଖଚୂଡ ଘରକୁ ଫେରି ବିବାହ କରିଲାପରେ, ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଓ ବରଲାଭ ସ୍ମରଣ କରି ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବଗଣ ଗୁରୁସହ ଆସି ତାଙ୍କର ତେଜ ଓ ଅଧିକାରକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶଙ୍ଖଚୂଡ ମଧ୍ୟ ଆଗତ କୁଳଗୁରୁଙ୍କୁ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରେ। ଅସୁରକୁଳାଚାର୍ଯ୍ୟ ଶୁକ୍ର ଦେବ–ଦାନବଙ୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ ବୈର, ଅସୁରମାନଙ୍କ ପୂର୍ବ ପରାଜୟ, ଦେବମାନଙ୍କ ବିଜୟ ଏବଂ ଫଳାଫଳରେ ‘ଜୀବ-ସାହାୟ୍ୟ’ (ଦେହଧାରୀଙ୍କ ସହାୟକ ଭୂମିକା) ବିଷୟରେ କହନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ଅସୁରମାନେ ଉତ୍ସବ କରି ଉପହାର ଦିଅନ୍ତି। ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ଗୁରୁ ଶଙ୍ଖଚୂଡଙ୍କୁ ଦାନବ ଓ ସହଚର ଅସୁରମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଭାବେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତି। ଅଭିଷିକ୍ତ ଶଙ୍ଖଚୂଡ ରାଜାସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଦୈତ୍ୟ–ଦାନବ–ରାକ୍ଷସ ମହାସେନା ସଂଗ୍ରହ କରି ରଥାରୂଢ ହୋଇ ଶକ୍ରପୁରୀ (ଇନ୍ଦ୍ରନଗରୀ) ଜୟ କରିବାକୁ ବେଗରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରେ।
शिवलोकप्रवेशः (Entry into Śivaloka through successive gateways)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୦ରେ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ଥିବା ଦ୍ୱାରଗୁଡ଼ିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ବିଧିବତ୍ ଅନୁମତି ନେଇ ଶିବଲୋକ ପ୍ରବେଶର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ଆଗନ୍ତୁକ ଦେବ (ବୃତ୍ତାନ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା/ରାମେଶ୍ୱର) ‘ମହାଦିବ୍ୟ’ ଶିବଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଏହା ନିରାଧାର ଓ ଅଭୌତିକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବିଷ୍ଣୁ ଅନ୍ତରାନନ୍ଦରେ ରତ୍ନଶୋଭିତ ତେଜୋମୟ ଲୋକ ଦେଖି ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱାରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେଠାରେ ଗଣମାନେ ଅଛନ୍ତି। ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ, ଶ୍ୱେତବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ମଣିଭୂଷିତ; ଶୈବ ଲକ୍ଷଣରେ ପଞ୍ଚମୁଖ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ତ୍ରିଶୂଳାଦି ଆୟୁଧଧାରୀ, ଭସ୍ମ-ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଅଲଙ୍କୃତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଶିବଦର୍ଶନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜଣାଇଲେ, ଆଜ୍ଞା ମିଳି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପନ୍ଦରଟି ଦ୍ୱାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ। ଶେଷରେ ମହାଦ୍ୱାରରେ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ; ସ୍ତୁତି ଓ ନମସ୍କାର ପରେ ନନ୍ଦୀ ଅନୁମତି ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ଆନନ୍ଦରେ ଅନ୍ତଃପ୍ରାଙ୍ଗଣକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟଟି ଭକ୍ତି, ସ୍ତୁତି ଓ ଅନୁମୋଦିତ ପ୍ରବେଶର ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ।
शिवस्य आश्वासनं हरि-ब्रह्मणोः तथा शङ्खचूडवृत्तान्तकथनम् / Śiva’s Reassurance to Hari and Brahmā; Account of Śaṅkhacūḍa’s Origin
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୧ରେ ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି ଯେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଓ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଉତ୍କଣ୍ଠାଭରା କଥା ଶୁଣି ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ହସମୁଖରେ, ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି—“ଭୟ ତ୍ୟାଗ କର; ଶଙ୍ଖଚୂଡକୁ ନେଇ ଉଦ୍ଭବିତ ଏହି ବିଷୟର ପରିଣାମ ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଭ ହେବ।” ଶିବ କହନ୍ତି ଯେ ଶଙ୍ଖଚୂଡର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟବୃତ୍ତାନ୍ତ ସେ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ପୂର୍ବକାଳର କୃଷ୍ଣଭକ୍ତ ଗୋପ ସୁଦାମାଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ଶିବାଜ୍ଞାରେ ହୃଷୀକେଶ କୃଷ୍ଣରୂପ ଧାରଣ କରି ରମ୍ୟ ଗୋଲୋକରେ ବସନ୍ତି; ସେଠାରେ “ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ” ଭ୍ରମରେ ନାନା ଲୀଳା ଚାଲେ। ଏହି ଘୋର ମୋହ ଦେଖି ଶିବ ନିଜ ମାୟା ପ୍ରୟୋଗ କରି ସମ୍ୟକ୍ ବୁଦ୍ଧି ହରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶାପୋଚ୍ଚାରଣ ଘଟାନ୍ତି—ଯାହା ପରେ ଶଙ୍ଖଚୂଡ-ସଂଘର୍ଷର କର୍ମକାରଣ ହୁଏ। ଲୀଳା ସମାପ୍ତି ପରେ ଶିବ ମାୟା ସଂହାର କରନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଫେରେ, ମୋହମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିନୟରେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ଯାଇ ଲଜ୍ଜାସହ ସବୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ରକ୍ଷା ମାଗନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ନିର୍ଭୟ ରହିବାକୁ କହି, ସବୁ କିଛି ନିଜ ନିୟମାଧୀନ ବୋଲି ବୁଝାନ୍ତି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଭୟ, ମୋହ ଓ ପ୍ରତିନାୟକର ଦୈବ ଉତ୍ପତ୍ତିର ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ।
शिवदूतस्य शङ्खचूडकुलप्रवेशः — The Śiva-Envoy’s Entry into Śaṅkhacūḍa’s City
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି ଯେ ଦେବମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ଗାଢ଼ ହେଉଥିବା କାଳଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ମହେଶ୍ୱର ଶଙ୍ଖଚୂଡ଼ଙ୍କ ବଧ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ଶିବ ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ ନାମକ ନିଜ ଦୂତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଶଙ୍ଖଚୂଡ଼ଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଇଲେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାବଳରେ ଦୂତ ଅସୁରନଗରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—ଯାହାର ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରପୁରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ ଓ କୁବେରଙ୍କ ଧାମଠାରୁ ଅଧିକ ଶୋଭାମୟ। ନଗରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ, ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ରାଜପ୍ରାସାଦ ଦେଖିଲେ; ଭୟହୀନ ଭାବେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହିବା ପରେ ଭିତରକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ମିଳିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବିଶାଳ ଓ ସୁଶୋଭିତ ଅନ୍ତର୍ଭାଗ ଦର୍ଶନ କଲେ। ପରେ ରତ୍ନାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଶଙ୍ଖଚୂଡ଼ଙ୍କୁ ଦାନବେନ୍ଦ୍ରମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ଓ ବିପୁଳ ସଶସ୍ତ୍ର ସେନା ସେବା କରୁଥିବା ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ। ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସମ୍ବୋଧନ କରି ନିଜକୁ ଶିବଦୂତ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏହା ଆଗାମୀ ଦୂତସଂବାଦ ଓ ଯୁଦ୍ଧର ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ଗଢ଼େ।
शिवस्य सैन्यप्रयाणम् तथा गणपतिनामावलिः (Śiva’s Mobilization for War and the Catalogue of Gaṇa Commanders)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପଦେଶ-ଶ୍ରବଣ ପରେ ସତ୍ୱର ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଶିବସେନାର ପ୍ରସ୍ଥାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ପ୍ରଚୋଦକ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଗିରୀଶ ରୁଦ୍ର ସଂଯତ କ୍ରୋଧରେ ବୀରଭଦ୍ର, ନନ୍ଦୀ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ଅଷ୍ଟଭୈରବମାନଙ୍କୁ ଡାକି ସମସ୍ତ ଗଣଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ଓ ଗଣେଶ—ଦୁଇ କୁମାରଙ୍କୁ ନିଜ ଆଦେଶାଧୀନରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ କହି, ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କୁ ନିଜ ସେନା ସହ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ଶଙ୍ଖଚୂଡ ବଧାର୍ଥେ ତ୍ୱରିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ମହେଶାନଙ୍କ ସେନାସହ ଯାତ୍ରା ଓ ବୀରଗଣଙ୍କ ଉତ୍ସାହପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁସରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ବୀରଭଦ୍ର, ନନ୍ଦୀ, ମହାକାଳ, ବିଶାଳାକ୍ଷ, ବାଣ, ପିଙ୍ଗଳାକ୍ଷ, ବିକମ୍ପନ, ବିରୂପ, ବିକୃତି, ମଣିଭଦ୍ର ଆଦି ଗଣନାୟକଙ୍କ ନାମାବଳୀ ଏବଂ କୋଟିଗଣାଦି ସଂଖ୍ୟା ସହ ସେନାକ୍ରମ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି।
शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବଦୂତ ଯାଇସାରିବା ପରେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ଶଙ୍ଖଚୂଡ କ’ଣ କଲା। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି, ଶଙ୍ଖଚୂଡ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ତୁଳସୀଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଜଣାଏ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବାର ନିଶ୍ଚୟ କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଦୃଢ ‘ଶାସନ’ ଚାହେ। ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାର ଗମ୍ଭୀରତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦମ୍ପତି ଭୋଗ-କ୍ରୀଡା ଓ କଳାରେ ଲୀନ ରହିବା ଶିବାଧିକାର ପ୍ରତି ଅନାଦରକୁ ଦର୍ଶାଏ। ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି ପ୍ରାତଃକର୍ମ ଓ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ବହୁ ଦାନ ଦେଇ ଧର୍ମାଚରଣର ବାହ୍ୟ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରେ। ପରେ ପୁଅକୁ ରାଜା କରି ଧନ-କୋଷ ଓ ପ୍ରଶାସନ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରେ, ତୁଳସୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେଖାଶୁଣାରେ ରଖେ। କାନ୍ଦୁଥିବା ତୁଳସୀ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା କରେ। ଶେଷରେ ବୀର ସେନାପତିକୁ ଡାକି ସମ୍ମାନ କରି ଆଦେଶ ଦେଇ ସନ୍ନଦ୍ଧ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଲାଗିପଡ଼େ; ଗୃହରୁ ରଣଭୂମିକୁ ଯାତ୍ରାର ସନ୍ଧି ଏଠି ଗଢ଼ାଯାଏ।
शङ्खचूडदूतागमनम् — The Arrival of Śaṅkhacūḍa’s Envoy (and Praise of Śiva)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୫ରେ ସନତ୍କୁମାର ଯୁଦ୍ଧଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ କୂଟନୀତିକ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶଙ୍ଖଚୂଡ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଦୈତ୍ୟପକ୍ଷ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପଣ୍ଡିତ ଦୂତକୁ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାଏ। ଦୂତ ବଟମୂଳେ ଆସୀନ ଶିବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରେ—କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା, ଯୋଗାସନସ୍ଥ, ସଂଯତ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମୁଦ୍ରାଯୁକ୍ତ। ପରେ ଘନ ବିଶେଷଣ-ସ୍ତୁତିରେ ଶିବ ଶାନ୍ତ, ତ୍ରିନେତ୍ର, ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମଧାରୀ, ଆୟୁଧଧାରୀ, ଭକ୍ତଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଭୟହର, ତପଫଳଦାତା, ସର୍ବ ସମୃଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତା; ଏବଂ ବିଶ୍ୱନାଥ/ବିଶ୍ୱବୀଜ/ବିଶ୍ୱରୂପ, ନରକାର୍ଣ୍ଣବ ତାରଣ ପରମ କାରଣ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦୂତ ଅବତରି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କରେ; ଶିବଙ୍କ ବାମେ ଭଦ୍ରକାଳୀ ଓ ସମ୍ମୁଖେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଏ। ପରେ ପ୍ରଣାମୋତ୍ତର ବିଧିମତ ଔପଚାରିକ ଭାଷଣ ଆରମ୍ଭ କରି, ଆଗାମୀ ଆଲୋଚନା/ଚେତାବନୀ/ଦାବି ପାଇଁ କଥାର ମୁଖ୍ୟ ମୋଡ଼ ତିଆରି କରେ।
शिवदूतेन युद्धनिश्चयः तथा देवदानवयुद्धारम्भः (Śiva’s Envoy and the Commencement of the Deva–Dānava War)
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୬ରେ ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ଶିବଦୂତ ଶଙ୍ଖଚୂଡଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ସହ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ପହଞ୍ଚାଏ। ତାହା ଶୁଣି ପ୍ରବଳ ଦାନବରାଜ ଶଙ୍ଖଚୂଡ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଯୁଦ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କରି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ବାହନରେ ଚଢ଼ି ଶଙ୍କରଙ୍କ ବିରୋଧରେ ସେନାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟପଟେ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ନିଜ ସେନାକୁ ଶୀଘ୍ର ସଜାଇ, ସ୍ୱୟଂ ଲୀଳାଭାବେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅନ୍ତି। ସତ୍ୱରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ—ବାଦ୍ୟନାଦ, କୋଳାହଳ ଓ ବୀରଘୋଷ ରଣଭୂମିରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ପରେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଦେବ-ଦାନବ ଯୁଗଳ ଯୁଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣିତ: ଇନ୍ଦ୍ର–ବୃଷପର୍ବା, ସୂର୍ଯ୍ୟ–ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ–ଦମ୍ଭ, କାଳ–କାଳାସୁର, ଅଗ୍ନି–ଗୋକର୍ଣ୍ଣ, କୁବେର–କାଳକେୟ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା–ମାୟା, ମୃତ୍ୟୁ–ଭୟଙ୍କର, ଯମ–ସଂହାର, ବରୁଣ–କାଳମ୍ବିକା, ବାୟୁ–ଚଞ୍ଚଳ, ବୁଧ–ଘଟପୃଷ୍ଠ, ଶନୈଶ୍ଚର–ରକ୍ତାକ୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି।
देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
ଅଧ୍ୟାୟ ୩୭ରେ ସନତ୍କୁମାର ଦାନବମାନଙ୍କ ହାତରେ ଦେବସେନାର ପରାଜୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅସ୍ତ୍ରାଘାତରେ ଆହତ ଓ ଭୟାକୁଳ ଦେବମାନେ ପଳାଇଯାନ୍ତି; ପରେ ପୁଣି ଫେରି ପରମ ଶରଣ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ରକ୍ଷା ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଶୁଣି ଶିବ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କରୁଣାଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କର ବଳ-ତେଜ ବଢ଼ାନ୍ତି। ଶିବାଜ୍ଞାରେ ହରାତ୍ମଜ, ତାରକାନ୍ତକ ସ୍କନ୍ଦ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବିଶାଳ ଦାନବସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରନ୍ତି। ସେହି ସମୟରେ କାଳୀ ରକ୍ତପାନ ଓ ଶିରଛେଦ ଭଳି ଭୟଙ୍କର କର୍ମରେ ଯୁଦ୍ଧଭୀତିକୁ ଅଧିକ ତୀବ୍ର କରନ୍ତି। ଏଭଳି ପରାଜୟ→ଶରଣାଗତି→ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିଦାନ→ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରତ୍ୟାକ୍ରମଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଶିବଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ଓ ବିଜୟର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ କାରଣ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।
अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ରଣଭୂମିରେ ଶକ୍ତିଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବୀ କାଳୀ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସିଂହନାଦ କରିବାରୁ ଦାନବମାନେ ମୂର୍ଛିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଗଣ ଓ ଦେବସେନା ହର୍ଷରେ କୋଳାହଳ କରନ୍ତି। ଉଗ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରା, ଉଗ୍ରଦଣ୍ଡା, କୋଟବୀ ଆଦି ଉଗ୍ରରୂପ ଦେବୀଙ୍କ ସହ ଅଟ୍ଟହାସ କରି, ରଣଭୂମିରେ ନୃତ୍ୟ କରି, ମଧୁ/ମଧ୍ୱୀକ ପାନ କରି ଜଗତକମ୍ପକ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଶଙ୍ଖଚୂଡ କାଳୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ ଦେବୀ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସଦୃଶ ତେଜ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି; ସେ ବିଷ୍ଣୁଚିହ୍ନିତ ଉପାୟରେ ତାହା ପ୍ରତିହତ କରେ। ପରେ ଦେବୀ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବାରୁ ତାହାର ବିସ୍ତାରେ ଶଙ୍ଖଚୂଡ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରେ; ଶରଣାଗତିରେ ଅସ୍ତ୍ର ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ—ବିନୟ ମହାବଳକୁ ଶାନ୍ତ କରେ ବୋଲି ନୀତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ତାପରେ ଦେବୀ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ନ୍ତି; ଦାନବରାଜ ପ୍ରତିବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରରେ ଉତ୍ତର ଦେଉଛି—ଯୁଦ୍ଧଟି ମନ୍ତ୍ରନିୟମାଧୀନ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିର ବିନିମୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
शिवशङ्खचूडयुद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Śiva and Śaṅkhacūḍa
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ପଚାରନ୍ତି—କାଳୀଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଶିବ କ’ଣ କଲେ ଓ କ’ଣ କହିଲେ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ପରମେଶ୍ୱର ଶଙ୍କର ହସି କାଳୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ ଏବଂ ବ୍ୟୋମବାଣୀ ଶୁଣି ଗଣମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱୟଂ ରଣଭୂମିକୁ ଗଲେ। ସେ ନନ୍ଦୀ ମହାବୃଷଭରେ ଆରୂଢ ହୋଇ ବୀରଭଦ୍ର, ଭୈରବ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଆଦି ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ସହ ଆସି, ଶତ୍ରୁ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ବୀରରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ଶଙ୍ଖଚୂଡ ବିମାନରୁ ଅବତରି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲା; ପରେ ଯୋଗବଳରେ ପୁଣି ଉଠି ଧନୁ ଧରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା। ଶତବର୍ଷ ଧରି ଘୋର ସଂଗ୍ରାମ ଚାଲିଲା, ବାଣବର୍ଷା ହେଲା। ଶଙ୍ଖଚୂଡର ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରକୁ ଶିବ ସହଜରେ ଛେଦିଦେଲେ; ରୁଦ୍ର ଦୁଷ୍ଟଦଣ୍ଡକ ଓ ସଜ୍ଜନଶରଣ ହୋଇ ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷା କଲେ।
शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଦ୍ଧବୃତ୍ତାନ୍ତ ବାହ୍ୟ ସଂଘର୍ଷରୁ ଶକ୍ତି-ତତ୍ତ୍ୱର ଗଭୀର ଚିନ୍ତନକୁ ମୁହାଁ ଦିଏ। ନିଜ ସେନା ଧ୍ୱଂସ ଦେଖି ଦାନବାଧିପ ଶଙ୍ଖଚୂଡ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆହ୍ୱାନ କରେ ଏବଂ ରଣଭୂମିରେ ଅଟୁଟ ରହିବାକୁ ଘୋଷଣା କରେ। ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦିଗକୁ ଧାଇଯାଇ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷା ଓ ବର୍ଷା ପରି ଶରବୃଷ୍ଟି କରେ। ପରେ ସେ ଗୁପ୍ତ, ଭୟଜନକ ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବୋଧ ଅନେକ ରୂପର ମାୟା ପ୍ରୟୋଗ କରେ। ଶିବ ସେହି ମାୟିକ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ଦେଖି ଲୀଳାଭାବେ ସର୍ବମାୟାନାଶକ, ପରମ ଦୀପ୍ତିମାନ ମାହେଶ୍ୱରାସ୍ତ୍ର ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ଶିବତେଜରେ ଦାନବର ମାୟା ତୁରନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରବଳ ଥିବା ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଶିବ ଶୂଳ ଧାରଣ କରି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଆଘାତକୁ ଆଗୁଆଁ ହେବାବେଳେ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ସଂଯମ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରେ—ଶିବ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କରିପାରନ୍ତି; ଏକ ଦାନବବଧ କ୍ଷମତାର ପ୍ରଶ୍ନ ନୁହେଁ, ନିୟତ କାଳ ଓ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଷୟ। ଏହିପରି ମାୟା ଓ ଅସ୍ତ୍ର ଶର୍ତ୍ତାଧୀନ, କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପରମ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରତିପାଦନ କରେ।
तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ନାରାୟଣ କିପରି ତୁଳସୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବୀର୍ୟାଧାନ କରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି, ଶିବାଜ୍ଞାରେ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ମାୟାବଳରେ ଶଙ୍ଖଚୂଡଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତୁଳସୀଙ୍କ ନିବାସକୁ ଆସନ୍ତି। ଦ୍ୱାରେ ଆଗମନ, ଦୁନ୍ଦୁଭି-ନାଦ, ଜୟଘୋଷ ଏବଂ ତୁଳସୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦମୟ ସ୍ୱାଗତ—ଜାନଲାରୁ ଦେଖିବା, ମଙ୍ଗଳକ୍ରିୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଧନଦାନ, ନିଜକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରିବା, ପତିରୂପେ ଆସିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ ପ୍ରଣାମ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଛଦ୍ମବେଶ ଯୁଦ୍ଧପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶଙ୍ଖଚୂଡଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଭଙ୍ଗ କରି ବିଶ୍ୱବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦେବୀୟ ସମାଧାନକୁ ଆଗେଇ ନେଇଥାଏ; ଭକ୍ତି, ଛଳ ଓ ବିଧିର ଅନିବାର୍ୟତାର ନୈତିକ ତଣାପୋଡ଼ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୨ରେ ନାରଦ ଶଙ୍ଖଚୂଡ଼-ବଧ ଶୁଣି ତୃପ୍ତ ହୋଇ ମହାଦେବଙ୍କ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଆଚରଣ ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ମାୟା-ଲୀଳାକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି ଯେ ଜଲନ୍ଧର-ବଧର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିବା ପରେ ବ୍ୟାସ ବ୍ରହ୍ମଜ ଋଷି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ—ଶିବଙ୍କ ଶରଣାଗତ-ରକ୍ଷକତ୍ୱ ଓ ଅନେକ ଲୀଳାରେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ। ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଶୁଭ ଚରିତ ଶୁଣିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି: ପୂର୍ବ ମହାସଂଘର୍ଷ ପରେ ପୁନଃପୁନଃ ଆରାଧନା କରି ଅନ୍ଧକ କିପରି ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣପତ୍ୟ ପଦ ପାଇଲା। ପରେ ବ୍ୟାସ ପଚାରନ୍ତି—ଅନ୍ଧକ କିଏ, କେଉଁ ବଂଶ, ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ, ଏବଂ କାହାର ପୁତ୍ର; ସ୍କନ୍ଦଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ କୃପାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁପ୍ତ ବିବରଣୀ ଚାହାନ୍ତି।
हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୩ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ରଚିତ। ବ୍ୟାସ ମୁନି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବରାହାବତାରରେ ହରି ଦେବଦ୍ରୋହୀ ଅସୁର (ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ)ଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା? ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହୋଇ ମୃତକ ପାଇଁ କରୋଦକ ଆଦି ଉଦକକ୍ରିୟା କରି, ପରେ ପ୍ରତିଶୋଧର ନିଶ୍ଚୟ କରେ। ସେ ପରାକ୍ରମୀ, ହିଂସାପ୍ରିୟ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଦେବତା ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଏ। ଦୁଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ଅସୁରମାନଙ୍କ ଉପଦ୍ରବରେ ଜଗତ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡ଼ି ପୃଥିବୀରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରହନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପୂର୍ବ ଦିବ୍ୟ ବିଜୟ ପରେ ଆସୁଥିବା ସଙ୍କଟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଉଚ୍ଚ ଅଧିକାରଙ୍କ ଶରଣ ଆବଶ୍ୟକତାକୁ ସୂଚାଏ।
हिरण्यनेत्रस्य तपः — Hiraṇyanetra’s Austerity and the Boon
ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କ ପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟନେତ୍ରକୁ ମଦମତ୍ତ ଓ ପରିହାସପ୍ରିୟ ଭାଇମାନେ ସଭାରେ ଉପହାସ କରି ରାଜନୀତିରୁ ପାଶେ ଠେଲିଦିଅନ୍ତି। ସେ ରାଜ୍ୟପଦର ଅଯୋଗ୍ୟ, ରାଜ୍ୟକୁ ବାଣ୍ଟିବା କିମ୍ବା ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ଉଚିତ ବୋଲି ସେମାନେ ତର୍କ କରନ୍ତି। ମନରେ ଆଘାତ ପାଇ ସେ ମୃଦୁବାଣୀରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ରାତିରେ ଏକାନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଏ। ସେଠାରେ ସେ ଘୋର ତପ କରେ—ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଉପବାସ, କଠୋର ବ୍ରତ, ଅଗ୍ନିରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣସଦୃଶ ହୋମ; ଦୀର୍ଘକାଳେ ଦେହ ସ୍ନାୟୁ‑ଅସ୍ଥିମାତ୍ର ହୁଏ। ଦେବମାନେ ଭୟ ଓ ବିସ୍ମୟରେ ଧାତା ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଶରଣ ନେନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଆସି ତପ ନିବାରଣ କରି ଦୁର୍ଲଭ ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟନେତ୍ର ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦାଦି ସହ ଯେମାନେ ରାଜ୍ୟ ହରଣ କରିଛନ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ଅଧୀନତା ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ; ଏହାରେ ବରଜନିତ ସତ୍ତା‑ପୁନର୍ବିନ୍ୟାସ ଓ ତପୋପୁଣ୍ୟ‑ରାଜଲୋଭର ନୈତିକ ତଣାପୋଡ଼ ଦେଖାଯାଏ।
अन्धकादिदैत्ययुद्धे वीरकविजयः — Vīraka’s Victory over Andhaka’s Forces
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୫ରେ ସନତ୍କୁମାର ଅନ୍ଧକ-ଯୁଦ୍ଧର ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା କହନ୍ତି। କାମବାଣରେ ମୋହିତ, ମଦାନ୍ଧ ଓ ଚିତ୍ତବିକଳ ଅନ୍ଧକ ବିଶାଳ ଦୈତ୍ୟସେନା ସହ ଆଗୁଆଁ ହୁଏ; ପଥକୁ ଅଗ୍ନି ପାଖକୁ ଧାଉଥିବା ପତଙ୍ଗ ପରି ପ୍ରାଣଘାତକ ଓ ବାଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ପଥର, ଗଛ, ବିଜୁଳି, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ସର୍ପ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂତଭୟ ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଗଣ ବୀରକ ଅଜେୟ ରହି ଆଗନ୍ତୁକର ପରିଚୟ ପଚାରନ୍ତି। ପରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ; ଦୈତ୍ୟ ପରାଜିତ ହୋଇ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ପଛକୁ ଫେରେ, ତାହାର ଉତ୍ତମ ଖଡ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଗଲେ ସେ ପଳାଏ। ତାପରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦପକ୍ଷ, ବିରୋଚନ, ବଳି, ବାଣ, ସହସ୍ରବାହୁ, ଶମ୍ବର, ବୃତ୍ର ଆଦି ନେତାମାନେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ବୀରକ ସେମାନଙ୍କୁ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ କରି ପରାସ୍ତ କରନ୍ତି; ସିଦ୍ଧମାନେ ଜୟଘୋଷ କରନ୍ତି। ରକ୍ତକାଦା ଓ ଶବଭକ୍ଷୀ ପକ୍ଷୀର ଭୟାନକ ଚିତ୍ରଣ ସହ ଶିକ୍ଷା—କାମମୋହିତ ଶକ୍ତି ଶିବଙ୍କ ଗଣବଳ ଓ ଧର୍ମନିୟତି ସମ୍ମୁଖରେ ଅବଶ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼େ।
गिलासुर-आक्रमणम् तथा शिवसैन्य-समाह्वानम् — The Assault of Gila and Śiva’s Mobilization
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୬ରେ ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—‘ଗିଲ’ ନାମକ ଦୈତ୍ୟରାଜ ଗଦା ଧାରଣ କରି ବିଶାଳ ସେନା ସହ ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦୁର୍ଗ ‘ଗୁହାମୁଖ’ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଆକ୍ରମଣ କରି ଭେଦ କରିବାକୁ ଲାଗେ। ଦୈତ୍ୟମାନେ ବିଜୁଳି ସଦୃଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଦ୍ୱାର ଓ ଉଦ୍ୟାନପଥ ଭାଙ୍ଗିଦେଇ, ବୃକ୍ଷ-ଲତା, ଜଳ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ପରିସରର ସୌନ୍ଦର୍ୟ-ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ମର୍ଯ୍ୟାଦାହୀନ ଉତ୍ପାତ କରନ୍ତି। ତେବେ ଶୂଳପାଣି କପର୍ଦ୍ଦୀ ପିନାକୀ ହର ନିଜ ସେନାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ସମାହ୍ୱାନ କରନ୍ତି; କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଦେବଗଣ (ଅଗ୍ରେ ବିଷ୍ଣୁ), ଭୂତଗଣ, ଗଣ, ପ୍ରେତ-ପିଶାଚ ଆଦି ରଥ, ଗଜ, ଅଶ୍ୱ, ବୃଷଭ ଇତ୍ୟାଦି ବାହନ ସହ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କରି ବୀରକଙ୍କୁ ସେନାପତି ମାନି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସଂଗ୍ରାମ ଯୁଗାନ୍ତ ସଦୃଶ, ସୀମାହୀନ ଓ ମହାଜାଗତିକ—ଅପବିତ୍ରତା ବିରୋଧରେ ଧର୍ମସ୍ଥାପନର ସଂଘର୍ଷ ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ।
शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୭ରେ ବ୍ୟାସ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ତ୍ରିପୁରାରି ଶିବ “ଗ୍ରସିଲେ” ବୋଲି କିପରି? ମହାଯୋଗୀ ପିନାକୀଙ୍କ ଉଦରରେ ଶୁକ୍ର ଥିବାବେଳେ କ’ଣ ଘଟିଲା, ପ୍ରଳୟସଦୃଶ ଜଠରାଗ୍ନି ତାଙ୍କୁ କାହିଁକି ଦହିଲା ନାହିଁ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ଉଦର-ଗୃହରୁ ସେ କେମିତି ବାହାରିଲେ—ଏହାର ବିସ୍ତୃତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଚାହାନ୍ତି। ପରେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଶିବପୂଜାର ସମୟ, ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ଫଳ, ବିଶେଷକରି ପରମ ମୃତ୍ୟୁ-ଶମନୀ ବିଦ୍ୟା/ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି କିପରି ହେଲା, ତାହା ପଚାରନ୍ତି। ଅନ୍ଧକ କିପରି ଗଣପତ୍ୟ ପଦ ପାଇଲା ଓ ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶୂଳର ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କିପରି ହେଲା—ସବୁକିଛି ଶିବଲୀଳା ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି, ବ୍ୟାସଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସନତ୍କୁମାର ଶଙ୍କର–ଅନ୍ଧକ ଯୁଦ୍ଧ ଓ ବ୍ୟୂହରଚନା ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ପ୍ରମାଣିକ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟଟି ଦେଖାଏ—ଦିବ୍ୟ “ଗ୍ରାସ” ବିନାଶ ନୁହେଁ; ଭକ୍ତି ଓ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ରକ୍ଷାକାରୀ; ଯୁଦ୍ଧକଥା ଶୈବ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଦୃଷ୍ଟିରେ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ।
शुक्रनिग्रहः — The Seizure/Neutralization of Śukra (Kāvya) and the Daityas’ Despondency
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରୁଦ୍ର କାବ୍ୟ/ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗ୍ରସି ନିଗ୍ରହ କରିବା ପରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କ’ଣ ହେଲା। ସନତ୍କୁମାର ଉପମାମାଳାରେ ସେମାନଙ୍କ ମନୋବଳଭଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ହାତ ନଥିବା ହାତୀ ପରି, ଶିଙ୍ଗ ନଥିବା ବଳଦ ପରି, ମୁଣ୍ଡ ନଥିବା ସଭା ପରି, ଅଧ୍ୟୟନ ନଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି, ଶକ୍ତିହୀନ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ପରି; କାରଣ ଶୁକ୍ର ଥିଲେ ସେମାନଙ୍କ ସଫଳତାର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଆଧାର। ନନ୍ଦୀ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ହରଣ କରିବାରୁ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ସୁକ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ସାହହାନି ଦେଖି ଅନ୍ଧକ କହେ—ଏହା ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଛଳ, ଭୃଗୁବଂଶୀ ଗୁରୁ ହାରାଇବା ସହିତ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶୌର୍ଯ୍ୟ, ଗତି, କୀର୍ତ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱ, ତେଜ ଓ ପରାକ୍ରମ ସବୁ ଏକାସାଥି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା ପାଇଁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ରଣନୀତିକ ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଗୁରୁ-ଦୈବାନୁମତି ଉପରେ ନିର୍ଭରତା ସ୍ଥାପନ କରେ।
शुक्रोत्पत्तिः तथा महेश्वरदर्शनम् (Śukra’s Emergence and the Vision of Maheśvara)
ଅଧ୍ୟାୟ ୪୯ରେ ସନତ୍କୁମାର ଶିବଙ୍କ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୋତ୍ର-ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ତାଙ୍କର ଐଶ୍ୱର୍ୟ, କାଳସ୍ୱରୂପ, ତପସ୍ୟା, ଉଗ୍ର ରୂପ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପକତା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରର ପ୍ରଭାବରେ ଶୁକ୍ର ଉଦର-ଆବରଣରୁ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଲିଙ୍ଗ-ମାର୍ଗରେ ବାହାରୁଛନ୍ତି—ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ ଜନ୍ମ ଓ ଶିବାଧୀନ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ସୂଚନା। ପରେ ଗୌରୀ ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ଅଜର-ଅମର, ତେଜୋମୟ ‘ଦ୍ୱିତୀୟ ଶଙ୍କର’ ସଦୃଶ କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀରେ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ଶୁକ୍ର ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଇ ମୁନି ଓ ବେଦଜ୍ଞାନର ଭଣ୍ଡାର ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିକଟରେ ଦୈତ୍ୟ ଅନ୍ଧକ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଶୂଳରେ ଶୁଷ୍କ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖାଯାଏ—ଅନ୍ଧକ-ଚକ୍ରର ପୃଷ୍ଠଭୂମି। ବିରୂପାକ୍ଷ, ନୀଳକଣ୍ଠ, ପିନାକୀ, କପର୍ଦୀ, ତ୍ରିପୁରଘ୍ନ, ଭୈରବ ଆଦି ନାମରେ ଶିବଙ୍କ ବହୁରୂପ, ଭୟଙ୍କର ଓ ରକ୍ଷକ ଶକ୍ତି, ତ୍ରିଲୋକେଶ୍ୱରତା ପ୍ରକାଶିତ।
मृत्युञ्जय-विद्या-प्रादुर्भावः (The Manifestation/Transmission of the Mṛtyuñjaya Vidyā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଗୁରୁ-ଶିଷ୍ୟ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ‘ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ’ ରୂପସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୃତ୍ୟୁ-ପ୍ରଶମନୀ ପରା ବିଦ୍ୟାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଫଳ କଥାହୁଅନ୍ତି। ଭୃଗୁବଂଶୀୟ କାବ୍ୟ ଋଷି ବାରାଣସୀକୁ ଯାଇ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ସେହି ତପୋବଳରୁ ବିଦ୍ୟା ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବିତ ହୁଏ। ପରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଶୁଭ କୂପ ନିର୍ମାଣ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପରିମାଣରେ ପଞ୍ଚାମୃତ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଅଭିଷେକ, ସୁଗନ୍ଧ ସ୍ନାନ-ଲେପନ ଓ ବହୁ ପୁଷ୍ପାର୍ପଣର ବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଉଦ୍ଭିଦ-ପୁଷ୍ପ ତାଲିକା ଶୁଦ୍ଧି, ସୌରଭ ଓ ଭକ୍ତି-ସମୃଦ୍ଧିକୁ ସୂଚାଏ। ‘ମୃତସଞ୍ଜୀବନୀ’ ନାମକ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ବିଦ୍ୟା ମହାତପସ୍ୟାଜନିତ ତପଶକ୍ତି; ଶିବଭକ୍ତିରେ ନିବିଡ଼ ହେଲେ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ନିବାରେ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରେ।
गाणपत्यदानकथा (Bāṇāsura Receives Gaṇapatya; Genealogical Prelude)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୧ ସମ୍ବାଦ-ପରମ୍ପରାରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଶଶିମୌଳି ଶିବଙ୍କ ଚରିତ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ବିଶେଷତଃ ଶିବ ସ୍ନେହବଶତଃ ବାଣାସୁରକୁ ‘ଗାଣପତ୍ୟ’ (ଗଣ-ସମ୍ବନ୍ଧ/ଗଣାଧିକାର) କିପରି ଦେଲେ। ସନତ୍କୁମାର ଏହାକୁ ଶିବଲୀଳା ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଇତିହାସ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ପୁରାଣୀୟ ବଂଶ-ପ୍ରସ୍ତାବନାକୁ ଯାଏ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର ମରୀଚି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କଶ୍ୟପ, ସୃଷ୍ଟି-ବିସ୍ତାରର ମୁଖ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦକ୍ଷକନ୍ୟାମାନଙ୍କ ସହ ବିବାହ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦିତି ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଜନନୀ। ଦିତିଠାରୁ ଦୁଇ ମହାବଳ ପୁତ୍ର—ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଓ କନିଷ୍ଠ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ—ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ବଂଶରଚନା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅସୁରବଂଶ ଓ ବାଣଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ ପାଇଁ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ତିଆରି କରି, ‘ଅସୁର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଶିବକୃପା ଓ ଗଣପଦ କିପରି ମିଳେ?’ ବୋଲି ଧର୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଉଠାଏ।
बाणासुरस्य शङ्करस्तुतिः तथा युद्धयाचनम् | Bāṇāsura’s Praise of Śiva and Petition for Battle
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସନତ୍କୁମାର ଶିବଙ୍କ ପରମତ୍ୱ ଓ ଭକ୍ତବାତ୍ସଲ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଆଉ ଗୋଟିଏ ପ୍ରସଙ୍ଗ କହନ୍ତି। ଅସୁର ବାଣ ତାଣ୍ଡବ କରି ପାର୍ବତୀପ୍ରିୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ବୋଲି ଜାଣି ସେ ନମ୍ର ହୋଇ କୃତାଞ୍ଜଳିରେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ, ସର୍ବଦେବଶିରୋମଣି ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରେ। ବରରେ ପାଇଥିବା ସହସ୍ର ବାହୁ ଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନଥିବାରୁ ଭାର ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି କହି, ଯମ, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, କୁବେର, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିଙ୍କୁ ଜିତିଛି ବୋଲି ଗର୍ବ ଦେଖାଇ ‘ଯୁଦ୍ଧର ଆଗମନ’ ଯାଚନା କରେ—ଶତ୍ରୁଶସ୍ତ୍ରରେ ତାହାର ବାହୁ ଭାଙ୍ଗି ଆହତ ହେବା ପରି ରଣଭୂମି ଚାହେ। ଏଭଳି ଭକ୍ତି ଓ ଶିବକୃପା ସହ ଅସୁରୀ ଅହଂକାର-ହିଂସାଲାଲସା ମିଶି ନୈତିକ ସଙ୍କଟ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ ଓ ଶିବଙ୍କ ଶୋଧନାର୍ଥ ସଂଘର୍ଷ-ବ୍ୟବସ୍ଥାର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ତିଆରି ହୁଏ।
बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)
ବାଣାସୁର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଦିବ୍ୟଲୀଳା କରୁଥିବା ଯୁବକକୁ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ମନେକରି ବଧ ଓ ବନ୍ଦୀ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଦଶ ହଜାର ସୈନ୍ୟ ପଠାଯାଏ। ଯାଦବ ବୀର ଏକ ପରିଘ ଧରି ଯମରାଜଙ୍କ ପରି ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ବିନାଶ କରନ୍ତି।
अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୪ରେ ବ୍ୟାସ ମୁନି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କୁମ୍ଭାଣ୍ଡର କନ୍ୟା ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିବା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କ’ଣ କଲେ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି: ନାରୀମାନଙ୍କର ବିଲାପ ଶୁଣାଯାଏ, କୃଷ୍ଣ ଶୋକାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରୁ ସମୟ ଦୁଃଖରେ କଟେ। ନାରଦ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ବନ୍ଦୀ ଅବସ୍ଥା ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ସମ୍ବାଦ ଆଣି ଦେଇ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ଉତ୍କଣ୍ଠା ବଢ଼ାନ୍ତି। ସବୁ କଥା ଜାଣି କୃଷ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଗରୁଡ଼ (ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ)କୁ ଡାକି ଶୀଘ୍ର ଶୋଣିତପୁରକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯୁୟୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି), ସାମ୍ବ, ସାରଣ ଓ ରାମ-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସହାୟମାନେ ସଙ୍ଗେ ଯାଆନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହ ଚାରିଦିଗରୁ ବାଣଙ୍କ ନଗରୀକୁ ଘେରି ଉଦ୍ୟାନ, ପ୍ରାଚୀର, ଗୋପୁର ଓ ଦ୍ୱାରକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରନ୍ତି। ଆକ୍ରମଣ ଦେଖି ବାଣ ସମବଳ ନେଇ କ୍ରୋଧରେ ବାହାରୁଛି। ବାଣଙ୍କ ପାଇଁ ରୁଦ୍ର (ଶିବ) ପୁତ୍ର ଓ ପ୍ରମଥଗଣ ସହ ନନ୍ଦୀ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ରୁଦ୍ର-ନେତୃତ୍ୱରେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଓ ବାଣରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର, ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୫ରେ ବାଣ–କୃଷ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧକଥା ଆହୁରି ତୀବ୍ର ହୁଏ। କୃଷ୍ଣ ପ୍ରତ୍ୟସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଆପଦାକୁ ଶମନ କରିବା ପରେ, ସୂତଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ଉତ୍ତର—ଏହି ସ୍ତରିତ କଥନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିକ ପରମ୍ପରା ଉଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ବ୍ୟାସ ପଚାରନ୍ତି—ସେନା ରୋକାଯାଇଲା ପରେ ବାଣ କ’ଣ କଲା? ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି, ଏହା କୃଷ୍ଣ ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳା। ରୁଦ୍ର ପୁତ୍ର ଓ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ କ୍ଷଣିକ ବିଶ୍ରାମରେ ଥିବାବେଳେ, ବଳିପୁତ୍ର ଦୈତ୍ୟରାଜ ବାଣ ନିଜ ସେନା କ୍ଷୟ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ପୁନଃ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ନେଇ ଅଧିକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୀରଭାବେ ଗର୍ଜନ କରି ବାଣକୁ ତୁଚ୍ଛ ମାନି, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁଷର ଏମିତି ନାଦ କରନ୍ତି ଯେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟର ଆକାଶ ଧ୍ୱନିରେ ପୂରିଯାଏ। ଏଠାରେ ଯୁଦ୍ଧବୃଦ୍ଧି, ନାଦଶକ୍ତି ଓ ଦୈବ ସାମର୍ଥ୍ୟର ମହିମା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୬ରେ ନାରଦ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କୃଷ୍ଣ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସହ ଦ୍ୱାରକାକୁ ନେଇ ଯାଇବା ପରେ ବାଣ କ’ଣ କଲା। ସନତ୍କୁମାର ବାଣର ଗଭୀର ଶୋକ ଓ ନିଜ ଭୁଲ ବିଚାରକୁ ସ୍ମରଣ କରି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପର କଥା କହନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର ଶୋକାକୁଳ ଅସୁର-ଭକ୍ତ ବାଣକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଅତିଗ୍ଲାନି ଛାଡ଼, ଘଟିଥିବାକୁ ଶିବେଚ୍ଛା ଭାବ, ଶିବସ୍ମରଣ ବଢ଼ା, ଏବଂ ନିୟମିତ ମହୋତ୍ସବ/ଉତ୍ସବ-ଆରାଧନା କର। ଏହି ଉପଦେଶରେ ବାଣ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଲାଭ କରି, ଶୀଘ୍ର ଶିବଧାମକୁ ଯାଇ ପ୍ରଣାମ କରେ, ଦୀନତାରେ କାନ୍ଦେ, ସ୍ତୋତ୍ର, ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ ଓ ବିଧିବଦ୍ଧ ଅଙ୍ଗଚେଷ୍ଟାରେ ଭକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରେ। ଶେଷରେ ସେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମୁଦ୍ରାସହ ପ୍ରମୁଖ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କରେ। କଥା ଶୋକରୁ ଭକ୍ତିଚର୍ଯ୍ୟାକୁ ମୁହଁ ଫେରାଇ, ଶିବଙ୍କ କରୁଣା ଓ ସ୍ମରଣ-ପୂଜା-ଶରଣାଗତିର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଶକ୍ତିକୁ ଦର୍ଶାଏ।
गजासुरतपः–देवलोकक्षोभः (Gajāsura’s Austerities and the Disturbance of the Worlds)
ସନତ୍କୁମାର ଵ୍ୟାସଙ୍କୁ ଗଜାସୁରବଧର ପୂର୍ବପଟ କଥା କହନ୍ତି। ଦେବୀ ମହିଷାସୁରକୁ ବଧ କରିବାରୁ ଦେବମାନେ ସୁଖ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମହିଷାସୁରର ବୀର ପୁତ୍ର ଗଜାସୁର ପିତୃମୃତ୍ୟୁ ସ୍ମରି ପ୍ରତିଶୋଧ ପାଇଁ ଘୋର ତପସ୍ୟାର ସଙ୍କଳ୍ପ କରେ। ସେ ହିମାଳୟ ଉପତ୍ୟକାର ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ହାତ ଉଠାଇ, ଦୃଷ୍ଟି ସ୍ଥିର କରି, ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଅଜେୟତ୍ୱର ବର ମାଗି ତପ କରେ। ବରରେ ସେ ସର୍ତ୍ତ ରଖେ—ନର-ନାରୀ, ବିଶେଷକରି କାମବଶ ଲୋକ, ତାକୁ ବଧ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହା ବର-ଛିଦ୍ରର ସୂଚନା। ତାର ତପରୁ ମସ୍ତକରୁ ଅଗ୍ନିତେଜ ବାହାରେ; ନଦୀ-ସମୁଦ୍ର ଉଥଳପାଥଳ ହୁଏ, ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ର ଖସେ, ଦିଗ ଜ୍ୱଳେ, ପୃଥିବୀ କମ୍ପେ। ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଇ ସଙ୍କଟ ଜଣାନ୍ତି; ଏହିପରି ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ଅସୁରଭୟ ଶମନ ହେବାର ପରିସ୍ଥିତି ଗଢ଼ିଉଠେ।
दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas
ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଅସୁର ଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ହ୍ରାଦଙ୍କ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ବଧ କରିବା ପରେ ଦିତି ଶୋକାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି; ଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ହ୍ରାଦ ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ମାୟାବୀ ଦୈତ୍ୟରାଟ୍ ଭାବେ ଦେବମାନଙ୍କୁ କିପରି ଜିତିବା ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ। ସେ ନିଷ୍କର୍ଷ କରେ ଯେ ଦେବବଳ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ଯଜ୍ଞ-କ୍ରତୁ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ; କ୍ରତୁ ବେଦରୁ, ଏବଂ ବେଦ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ଭିତ୍ତିକୃତ। ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେବବ୍ୟବସ୍ଥାର ମୂଳାଧାର ଭାବି ସେ ପୁନଃପୁନଃ ବ୍ରାହ୍ମଣବଧକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଏ, ବେଦପରମ୍ପରା ଓ ଯଜ୍ଞଶକ୍ତି ଛିନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ→ବେଦ→ଯଜ୍ଞ→ଦେବବଳ କାରଣଶୃଙ୍ଖଳା ସ୍ଥାପନ କରି, ପବିତ୍ର ରକ୍ଷକଙ୍କ ଉପରେ ହିଂସାକୁ ଧର୍ମତଃ ନିନ୍ଦା କରେ।
विदलोत्पलदैत्ययोरुत्पत्तिः देवपराजयः ब्रह्मोपदेशः नारदप्रेषणम् (Vidalotpala Daityas, Defeat of the Devas, Brahmā’s Counsel, and Nārada’s Mission)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୯ରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ବରଦାନବଳେ ଅବଧ୍ୟ ହୋଇଥିବା ବିଦଲା ଓ ଉତ୍ପଲ ଦୁଇ ଦୈତ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧଗର୍ବରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ତୃଣସମ ମାନି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ କରନ୍ତି। ପ୍ରତିକାର ପାଇଁ ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ଏହି ଦୈତ୍ୟଦ୍ୱୟର ବଧ କେବଳ ଦେବୀ (ଶିବା) ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ତେଣୁ ଶିବ ସହ ଶକ୍ତିଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର। ଉପଦେଶରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ପାଇ ଦେବମାନେ ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରନ୍ତି। ପରେ ଶିବପ୍ରେରିତ ନାରଦ ଦୈତ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଇ ମାୟାମୋହକର ବାଣୀରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେବୀକୁ ହରଣ/ବଶ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହାହିଁ ସେମାନଙ୍କ ପତନର ଉପାୟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ‘ସମାପ୍ତୋ’ୟଂ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡଃ…’ ପରି କୋଲୋଫନ କିଛି ପାଠରେ ଖଣ୍ଡସମାପ୍ତି ଓ ପାଠସ୍ତର ସୂଚାଏ।