शुक्रनिग्रहः — The Seizure/Neutralization of Śukra (Kāvya) and the Daityas’ Despondency
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରୁଦ୍ର କାବ୍ୟ/ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗ୍ରସି ନିଗ୍ରହ କରିବା ପରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କ’ଣ ହେଲା। ସନତ୍କୁମାର ଉପମାମାଳାରେ ସେମାନଙ୍କ ମନୋବଳଭଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ହାତ ନଥିବା ହାତୀ ପରି, ଶିଙ୍ଗ ନଥିବା ବଳଦ ପରି, ମୁଣ୍ଡ ନଥିବା ସଭା ପରି, ଅଧ୍ୟୟନ ନଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରି, ଶକ୍ତିହୀନ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ପରି; କାରଣ ଶୁକ୍ର ଥିଲେ ସେମାନଙ୍କ ସଫଳତାର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଆଧାର। ନନ୍ଦୀ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ହରଣ କରିବାରୁ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ସୁକ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ସାହହାନି ଦେଖି ଅନ୍ଧକ କହେ—ଏହା ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଛଳ, ଭୃଗୁବଂଶୀ ଗୁରୁ ହାରାଇବା ସହିତ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ଶୌର୍ଯ୍ୟ, ଗତି, କୀର୍ତ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱ, ତେଜ ଓ ପରାକ୍ରମ ସବୁ ଏକାସାଥି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଯୁଦ୍ଧର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା ପାଇଁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ରଣନୀତିକ ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଗୁରୁ-ଦୈବାନୁମତି ଉପରେ ନିର୍ଭରତା ସ୍ଥାପନ କରେ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । शुक्रे निगीर्णे रुद्रेण किमकार्षुश्च दानवाः । अंधकेशा महावीरा वद तत्त्वं महामुने
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ମହାମୁନେ! ରୁଦ୍ର ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ନିଗଳି ନେଲେ ପରେ ଦାନବମାନେ କ’ଣ କଲେ? ସେଇ ଅନ୍ଧକେଶ ମହାବୀରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ କହ।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । काव्ये निगीर्णे गिरिजेश्वरेण दैत्या जयाशारहिता बभूवुः । हस्तैर्विमुक्ता इव वारणेन्द्राः शृंगैर्विहीना इव गोवृषाश्च
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଗିରିଜେଶ୍ୱର ଶିବ କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଗିଳିଦେଲେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ବିଜୟର ଆଶାହୀନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଯେପରି ସୁଣ୍ଡହୀନ ଗଜରାଜ, ଏବଂ ଶିଙ୍ଗହୀନ ଗାଈ-ବୃଷଭ।
Verse 3
शिरो विहीना इव देवसंघा द्विजा यथा चाध्ययनेन हीनाः । निरुद्यमास्सत्त्वगणा यथा वै यथोद्यमा भाग्यविवर्जिताश्च
ଦେବସଂଘ ମାନେ ଯେପରି ଶିରୋହୀନ ହେଲେ; ଯେପରି ଅଧ୍ୟୟନହୀନ ଦ୍ୱିଜ, ଯେପରି ଉଦ୍ୟମହୀନ ସତ୍ତ୍ୱଗଣ, ଏବଂ ଯେପରି ଉଦ୍ୟମ କରି ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟବିହୀନ—ସେପରି ସେମାନେ ନିର୍ବଳ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 4
पत्या विहीनाश्च यथैव योषा यथा विपक्षाः खलु मार्गणौघाः । आयूंषि हीनानि यथैव पुण्यैर्व्रतैर्विहीनानि यथा श्रुतानि
ଯେପରି ପତିବିହୀନା ନାରୀ ନିରାଧାର, ଏବଂ ଯେପରି ପ୍ରତିପକ୍ଷ ନଥିଲେ ବାଣବର୍ଷା ବ୍ୟର୍ଥ; ସେପରି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ବିହୀନ ହେଲେ ଆୟୁ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ଏବଂ ବ୍ରତ-ନିୟମ ବିହୀନ ଶ୍ରୁତି-ଅଧ୍ୟୟନ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ।
Verse 6
नन्दिना चा हृते शुक्रे गिलिते च विषादिना । विषादमगमन्दैत्या यतमानरणोत्सवाः
ନନ୍ଦୀ ତାଙ୍କର ତେଜ-ବୀର୍ୟ (ଶୁକ୍ର) ହରଣ କଲେ, ଏବଂ ବିଷାଦୀ ତାହାକୁ ଗିଳିଦେଲା; ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ସବ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଗଭୀର ବିଷାଦକୁ ଗଲେ।
Verse 7
तान् वीक्ष्य विगतोत्साहानंधकः प्रत्यभाषत । दैत्यांस्तुहुंडाहुंडदीन्महाधीरपराक्रमः
ଉତ୍ସାହ ନିର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ସେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାଧୀର ପରାକ୍ରମୀ ଅନ୍ଧକ ପୁନର୍ବାର କହିଲା—ହୁଣ୍ଡ ଓ ଅହୁଣ୍ଡ ଆଦି ଦାନବମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି।
Verse 8
अंधक उवाच । कविं विक्रम्य नयता नन्दिना वंचिता वयम् । तनूर्विना कृताः प्राणास्सर्वेषामद्य नो ननु
ଅନ୍ଧକ କହିଲା—ନନ୍ଦି କବିଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ନେଇ ଆମକୁ ଠକିଲା। ଆଜି ସତ୍ୟକୁହିଲେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଦେହବିହୀନ ପରି, ଆଧାରହୀନ ହୋଇଗଲା।
Verse 9
धैर्यं वीर्यं गतिः कीर्तिस्सत्त्वं तेजः पराक्रमः । युगपन्नो हृतं सर्वमेकस्मिन् भार्गवे हृते
ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଭାର୍ଗବ ପତିତ ହେବା ସହିତ, ଆମର ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ବୀର୍ଯ୍ୟ, ଗତି, କୀର୍ତ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱ, ତେଜ ଓ ପରାକ୍ରମ—ସବୁ ଏକାସାଥି ହରାଇଗଲା।
Verse 10
धिगस्मान् कुलपूज्यो यैरेकोपि कुलसत्तमः । गुरुस्सर्वसमर्थश्च त्राता त्रातो न चापदि
ଧିକ୍ ଆମକୁ! ଆମ କୁଳରେ ଏକଜଣ କୁଳଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୂଜ୍ୟ ବୃଦ୍ଧ—ସର୍ବସମର୍ଥ ଗୁରୁ ଓ ରକ୍ଷକ—ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଆପଦରେ ଆମେ ରକ୍ଷିତ ହେଲୁ ନାହିଁ।
Verse 11
तद्यूयमविलंब्येह युध्यध्वमरिभिस्सह । वीरैस्तैः प्रमथैवीराः स्मृत्वा गुरुपदांबुजम्
ଏହେତୁ ହେ ବୀରମାନେ, ଏଠାରେ ବିଳମ୍ବ କରନି; ସେଇ ବୀର ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ସହ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯୁଦ୍ଧ କର। ଗୁରୁଙ୍କ ପଦାମ୍ବୁଜ ସ୍ମରଣ କରି, ହେ ସାହସୀମାନେ, ରଣେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅ।
Verse 12
गुरोः काव्यस्य सुखदौ स्मृत्वा चरणपंकजौ । सूदयिष्याम्यहं सर्वान् प्रमथान् सह नन्दिना
ଗୁରୁ କାବ୍ୟଙ୍କ ସୁଖଦାୟକ ପଦପଦ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ମୁଁ ନନ୍ଦୀ ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କୁ ନିହତ କରିବି।
Verse 13
अद्यैतान् विवशान् हत्वा सहदेवैस्सवासवैः । भार्गवं मोचयिष्यामि जीवं योगीव कर्मतः
ଆଜି ଏହି ନିର୍ବଳମାନଙ୍କୁ ଦେବମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ବଧ କରି, ମୁଁ ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିବି—ଯେପରି ଯୋଗୀ କର୍ମଜୟରେ ଜୀବକୁ ମୋଚନ କରେ।
Verse 14
स चापि योगी योगेन यदि नाम स्वयं प्रभुः । शरीरात्तस्य निर्गच्छेदस्माकं शेषपालिता
ଏବଂ ଯଦି ସେ—ସିଦ୍ଧ ଯୋଗୀ, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ—ଯୋଗବଳରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତେବେ ଆମମଧ୍ୟରେ ଯେ ଶେଷ ରହିବେ ସେମାନେ ରକ୍ଷିତ ଓ ପାଳିତ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 15
सनत्कुमार उवाच । इत्यन्धकवचः श्रुत्वा दानवा मेघनिस्स्वनाः । प्रमथान् निर्दयाः प्राहुर्मर्तव्ये कृतनिश्चयाः
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଅନ୍ଧକର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ଦାନବମାନେ ନିର୍ଦୟ ଭାବେ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କୁ କହିଲେ; ସେମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ।
Verse 16
सत्यायुषि न नो जातु शक्तास्स्युः प्रमथा बलात् । असत्यायुपि किं गत्वा त्यक्त्वा स्वामिनमाहवे
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସତ୍ୟର ଆୟୁ ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରମଥମାନେ ବଳରେ ଆମକୁ କେବେ ହରାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯଦି ସତ୍ୟର ଆୟୁ ଅସତ୍ୟ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାରୁ କ’ଣ ଲାଭ?
Verse 17
ये स्वामिनं विहायातो बहुमानधना जनाः । यांति ते यांति नियतमंधतामिस्रमालयम्
ଯେ ଲୋକେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମାନ ଓ ଧନର ଗର୍ବରେ ତାଙ୍କୁ ମୁହଁ ଫେରାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର (ଘୋର ଅନ୍ଧକାର) ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 18
अयशस्तमसा ख्यातिं मलिनीकृत्य भूरिशः । इहामुत्रापि सुखिनो न स्युर्भग्ना रणाजिरे
ହେ ମହାବଳୀ! ରଣଭୂମିରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ପଳାଇଥିବା ଲୋକେ ଅପଯଶର ଅନ୍ଧକାରରେ ନିଜ ଖ୍ୟାତିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଲିନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେମାନେ ଇହଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ନୁହେଁ, ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 19
किं दानै किं तपोभिश्च किं तीर्थपरिमज्जनैः । धारातीर्थे यदि स्नानं पुनर्भवमलापहे
ଦାନରେ କ’ଣ, ତପରେ କ’ଣ, ଅନେକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନରେ କ’ଣ? ପୁନର୍ଭବର ମଳ ହରଣକାରୀ ଧାରାତୀର୍ଥରେ ଯଦି ସ୍ନାନ ହୁଏ।
Verse 20
संप्रथार्येति तद्वाक्यं दैत्यास्ते दनुजास्तथा । ममंथुः प्रमथानाजौ रणभेरीं निनाद्य च
“ସଂପ୍ରଥାର୍ୟତ—ପଙ୍କ୍ତିବଦ୍ଧ ହୋଇ ଆଗେ ବଢ଼!” ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦନୁଜମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରିବାକୁ ଧାଇଲେ ଏବଂ ରଣଭେରୀକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନିନାଦ କଲେ।
Verse 21
तत्र बाणासिवज्रौघैः कठिनैश्च शिलामयैः । भुशुण्डिभिंदिपालैश्च शक्ति भल्लपरश्वधैः
ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ବାଣ, ଅସି ଓ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା; କଠିନ ଶିଳାମୟ ପ୍ରକ୍ଷେପାସ୍ତ୍ର, ଭୁଶୁଣ୍ଡୀ-ଭିନ୍ଦିପାଳ, ଏବଂ ଶକ୍ତି, ଭଲ୍ଲ, ପରଶୁ ମଧ୍ୟ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲା।
Verse 22
खट्वांगैः पट्टिशैश्शूलैर्लकुटैर्मुसलैरलम् । परस्परमभिघ्नंतः प्रचक्रुः कदनं महत्
ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗ, ପଟ୍ଟିଶ, ଶୂଳ, ଲକୁଟ ଓ ମୁସଳ ନେଇ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଆଘାତ କରି, ଏଭଳି ମହାଭୟଙ୍କର କଦନ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 23
कार्मुकाणां विकृष्टानां पततां च पतत्त्रिणाम् । भिंदिपालभुशुंडीनां क्ष्वेडितानां रवोऽभवत्
ଧନୁଷ ଟାଣାଯାଇ ବାଣ ଆକାଶେ ଉଡ଼ିବା ସମୟରେ ସେଠାରେ ଗର୍ଜନାସଦୃଶ କୋଳାହଳ ହେଲା; ଭିନ୍ଦିପାଳ ଓ ଭୁଶୁଣ୍ଡୀ ନିକ୍ଷେପରେ ଘୁର୍ଣ୍ଣନ ଓ ଘାତ-ପ୍ରତିଘାତର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟ ଉଠିଲା।
Verse 24
रणतूर्य्यनिनादैश्च गजानां बहुबृंहितैः । हेषारवैर्हयानां च महान्कोलाहलोऽभवत्
ରଣତୂର୍ୟର ନିନାଦ, ଗଜମାନଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ ଗର୍ଜନ ଓ ହୟମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ହେଷାରବରେ ରଣଭୂମିରେ ମହା କୋଳାହଳ ହେଲା।
Verse 25
अस्तिस्वनैरवापूरि द्यावाभूम्योर्यदंतरम् । अभीरूणां च भीरूणां महारोमोद्गमोऽभवत्
ଅସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ଘୋର ଧ୍ୱନିରେ ଦ୍ୟାଵା ଓ ଭୂମି ମଧ୍ୟର ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରାଳ ପୂରିଗଲା; ନିର୍ଭୟ ଓ ଭୀରୁ—ଦୁହେଁଙ୍କର—ମହା ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା।
Verse 26
गजवाजिमहारावस्फुटशब्दग्रहाणि च । भग्नध्वजपताकानि क्षीणप्रहरणानि च
ଗଜ ଓ ହୟମାନଙ୍କର ମହାରବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଶୁଣାଗଲା; ଧ୍ୱଜ-ପତାକା ଭାଙ୍ଗି ଛିନ୍ନଭିନ୍ନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲା, ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ରମାନେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
Verse 27
रुधिरोद्गारचित्राणि व्यश्वहस्तिरथानि च । पिपासितानि सैन्यानि मुमूर्च्छुरुभयत्र वै
ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ରଣଭୂମି ରକ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା—ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ରଥ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିଲେ; ପିଆସାରେ ପୀଡ଼ିତ ସେନାମାନେ ସେଠାରେ ସେଠାରେ ମୂର୍ଛିତ ହେଉଥିଲେ।
Verse 28
अथ ते प्रमथा वीरा नंदिप्रभृतयस्तदा । बलेन जघ्नुरसुरान्सर्वान्प्रापुर्जयं मुने
ତେବେ ନନ୍ଦୀ ଆଦି ବୀର ପ୍ରମଥମାନେ ନିଜ ବଳ-ପରାକ୍ରମରେ ସମସ୍ତ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି, ହେ ମୁନେ, ବିଜୟ ଲାଭ କଲେ।
Verse 29
दृष्ट्वा सैन्यं च प्रमथेर्भज्यमानमितस्ततः । दुद्राव रथमास्थाय स्वयमेवांधको गणान्
ପ୍ରମଥମାନେ ନିଜ ସେନାକୁ ଏଠି-ସେଠି ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଅନ୍ଧକ ନିଜେ ରଥାରୂଢ଼ ହୋଇ ଗଣମାନଙ୍କ ଉପରେ ଧାଇଲା।
Verse 30
शरावारप्रयुक्तैस्तैर्वज्रपातैर्नगा इव । प्रमथा नेशिरे चास्त्रैर्निस्तोया इव तोयदाः
ଶରବର୍ଷାରେ ପ୍ରୟୁକ୍ତ ସେହି ବଜ୍ରସଦୃଶ ପ୍ରହାରରେ, ପର୍ବତ ଉପରେ ବଜ୍ରପାତ ହେବା ପରି; ପ୍ରମଥମାନେ ଅସ୍ତ୍ରାଘାତ ସହି ପାରିଲେ ନାହିଁ—ଜଳଶୂନ୍ୟ ମେଘ ପରି।
Verse 31
यांतमायांतमालोक्य दूरस्थं निकटस्थितम् । प्रत्येकं रोमसंख्याभिर्विव्याधेषुभिरन्धकः
ତାକୁ କେବେ ଆଗେ ବଢ଼ୁଥିବା, କେବେ ପଛେ ହଟୁଥିବା, କେବେ ଦୂରେ ଓ କେବେ ନିକଟେ ଦେଖି, ଅନ୍ଧକ ଶରୀରର ରୋମସଂଖ୍ୟା ପରି ଅସଂଖ୍ୟ ବାଣରେ ପ୍ରତ୍ୟେକକୁ ଅଲଗା ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କଲା।
Verse 32
दृष्ट्वा सैन्यं भज्यमानमंधकेन बलीयसा । स्कंदो विनायको नंदी सोमनंद्यादयः परे
ବଳବାନ ଅନ୍ଧକ ଦ୍ୱାରା ସେନା ଭଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସ୍କନ୍ଦ, ବିନାୟକ (ଗଣେଶ), ନନ୍ଦୀ ଓ ସୋମନନ୍ଦୀ ଆଦି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାକୁ ଆଗେଇଲେ।
Verse 33
प्रमथा प्रबला वीराश्शंकरस्य गणा निजाः । चुक्रुधुस्समरं चक्रुर्विचित्रं च महाबलाः
ତେବେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିଜ ଗଣ ଥିବା ପ୍ରବଳ ଓ ବୀର ପ୍ରମଥମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ; ମହାବଳରେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ସମର ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 34
विनायकेन स्कंदेन नंदिना सोमनंदिना । वीरेण नैगमेयेन वैशाखेन बलीयसा
ବିନାୟକ, ସ୍କନ୍ଦ, ନନ୍ଦୀ, ସୋମନନ୍ଦୀ, ବୀର ନୈଗମେୟ ଏବଂ ବଳବାନ ବୈଶାଖ—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ (ସେମାନେ) ଏକତ୍ର ହେଲେ।
Verse 35
इत्याद्यैस्तु गणैरुग्रैरंधकोप्यधकीकृतः । त्रिशूलशक्तिबाणौघधारासंपातपातिभिः
ଏହିପରି ସେଇ ଉଗ୍ର ଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ କରାଗଲା ଓ ଦମିତ ହେଲା—ତ୍ରିଶୂଳ, ଶକ୍ତି ଓ ବାଣସମୂହର ବର୍ଷାଧାରା ପରି ଧାଇଆସିଥିବା ପ୍ରହାରରେ।
Verse 36
ततः कोलाहलो जातः प्रमथासुरसैन्ययोः । तेन शब्देन महता शुक्रश्शंभूदरे स्थ्ग्तिः
ତାପରେ ପ୍ରମଥ ଓ ଅସୁର ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହା କୋଳାହଳ ହେଲା। ସେଇ ମହାଶବ୍ଦରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ବିହ୍ୱଳ ହେଲେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଶକ୍ତିକ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥିରତା ଅଟକିଗଲା।
Verse 37
छिद्रान्वेषी भ्रमन्सोथ विनिकेतो यथानिलः । सप्तलोकान्सपातालान्रुद्रदेहे व्यलोकयत्
ତେବେ ସେ ଛିଦ୍ର ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ନିବାସହୀନ ପବନ ପରି ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଭ୍ରମଣ କଲା; ଏବଂ ରୁଦ୍ରଦେହ ମଧ୍ୟରେ ପାତାଳସହିତ ସପ୍ତଲୋକକୁ ଦେଖିଲା।
Verse 38
ब्रह्मनारायणेन्द्राणां सादित्याप्सरसां तथा । भुवनानि विचित्राणि युद्धं च प्रमथासुरम्
ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ନାରାୟଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ, ତଥା ଆଦିତ୍ୟ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ବିଚିତ୍ର ଭୁବନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲା; ଏବଂ ପ୍ରମଥ–ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କଲା।
Verse 39
स वर्षाणां शतं कुक्षौ भवस्य परितो भ्रमन् । न तस्य ददृशे रन्ध्रं शुचे रंध्रं खलो यथा
ସେ ଶତବର୍ଷ ଧରି ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ଉଦର ମଧ୍ୟରେ ସବୁଦିଗେ ଘୁରିଲା; କିନ୍ତୁ ଅତି ସାନ ରନ୍ଧ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲା ନାହିଁ—ଯେପରି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଖଳ ଲୋକ ନିର୍ଦୋଷ ଓ ସତର୍କ ଜନରେ ଛିଦ୍ର ପାଉନାହିଁ।
Verse 40
शांभवेनाथ योगेन शुक्ररूपेण भार्गवः । इमं मंत्रवरं जप्त्वा शंभोर्जठरपंजरात्
ତାପରେ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର) ଶାମ୍ଭବ-ଯୋଗରେ ଶୁକ୍ରରୂପ ଧାରଣ କଲା; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ର ଜପି ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ)ଙ୍କ ପଞ୍ଜର-ସଦୃଶ ଉଦରରୁ ବାହାରିଲା।
Verse 41
निष्क्रांतं लिंगमार्गेण प्रणनाम ततश्शिवम् । गौर्य्या गृहीतः पुत्रार्थं तदविघ्नेश्वरीकृतः
ଲିଙ୍ଗମାର୍ଗେ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ପରେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା। ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ଗୌରୀ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ତାକୁ ଅବିଘ୍ନେଶ୍ୱରୀ—ବିଘ୍ନନାଶିନୀ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି—ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।
Verse 42
अथ काव्यं विनिष्क्रातं शुक्रमार्गेण भार्गवम् । दृष्ट्वोवाच महेशानो विहस्य करुणानिधिः
ତାପରେ ଶୁକ୍ରମାର୍ଗେ ବାହାରିଥିବା ଭାର୍ଗବ କାବ୍ୟକୁ ଦେଖି, କରୁଣାନିଧି ମହେଶ ହସି କହିଲେ।
Verse 43
महेश्वर उवाच । शुक्रवन्निस्सृतो यस्माल्लिंगान्मे भृगुनन्दन । कर्मणा तेन शुक्लत्वं मम पुत्रोसि गम्यताम्
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଭୃଗୁନନ୍ଦନ! ତୁମେ ମୋ ଲିଙ୍ଗରୁ ଶୁକ୍ର ପରି ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛ; ସେହି କର୍ମରେ ତୁମେ ଶୁକ୍ଲତ୍ୱ (ପବିତ୍ରତା) ପାଇଛ। ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ର—ଯାଅ।
Verse 44
सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्तो देवेन शुक्रोर्कसदृशद्युतिः । प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव विहितांजलिः
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଦେବଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଦ୍ୟୁତିମାନ ଶୁକ୍ର ପୁନର୍ବାର ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା ଏବଂ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ସ୍ତୁତି କଲା।
Verse 45
शुक्र उवाच । अनंतपादस्त्वमनंतमूर्तिरनंतमूर्द्धांतकरश्शिवश्च । अनंतबाहुः कथमीदृशं त्वां स्तोष्ये ह नुत्यं प्रणिपत्य मूर्ध्ना
ଶୁକ୍ର କହିଲା—ତୁମେ ଅନନ୍ତ ପାଦବାନ, ତୁମ ମୂର୍ତ୍ତି ଅନନ୍ତ; ହେ ଶିବ, ତୁମ ଶିର ଓ କର ମଧ୍ୟ ଅନନ୍ତ। ଅନନ୍ତ ବାହୁବାନ ତୁମକୁ ମୁଁ ମସ୍ତକ ନମାଇ, ସ୍ତୋତ୍ର-ନମସ୍କାରରେ କିପରି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରିବି?
Verse 46
त्वमष्टमूर्तिस्त्वमनंतमूर्तिस्त्वमिष्टदस्सर्वसुरासुराणाम् । अनिष्टदृष्टश्च विमर्दकश्च स्तोष्ये ह नुत्यं कथमीदृशं त्वाम्
ତୁମେ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି, ତୁମେ ଅନନ୍ତମୂର୍ତ୍ତି; ସମସ୍ତ ସୁର-ଅସୁରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଇଷ୍ଟଫଳ ଦେଉଥିବା ତୁମେ। ତଥାପି ଅନିଷ୍ଟକୁ ଦେଖି ତାହାକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରୁଥିବା ତୁମେ—ଏପରି ତୁମକୁ ମୁଁ ସ୍ତୋତ୍ର-ନମସ୍କାରରେ କିପରି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରିବି?
Verse 47
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा शिवं शुक्रः पुनर्नत्वा शिवाज्ञया । विवेश दानवानीकं मेघमालां यथा शशी
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏପରି ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଶୁକ୍ର ପୁନର୍ବାର ନମସ୍କାର କଲା ଏବଂ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ଦାନବ ସେନାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ମେଘମାଳାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 48
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्र संहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शुक्रनिगीर्णनं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଭାଗ ‘ରୁଦ୍ରସଂହିତା’ର ପଞ୍ଚମ ‘ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡ’ରେ ‘ଶୁକ୍ରନିଗୀର୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
Rudra’s swallowing/neutralization of Śukra (Kāvya/Bhārgava), followed by the daityas’ loss of confidence and Andhaka’s attempt to rally them after Nandin’s intervention.
Śukra symbolizes enabling intelligence/ritual efficacy behind demonic success; his removal signifies withdrawal of sustaining śakti, showing that power without dharmic alignment is contingent and reversible.
Śiva as Girijeśvara exercising sovereign control; Nandin as Śiva’s operative agent; Andhaka as the daitya leader articulating the crisis of lost tejas, sattva, and parākrama.