त्रिपुरमोहनम् (Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫ରେ ବ୍ୟାସ ପଚାରନ୍ତି—ମାୟାବୀ ତପସ୍ବୀ ଦ୍ୱାରା ଦୀକ୍ଷିତ ଓ ମୋହିତ ଦୈତ୍ୟରାଜ ପରେ କ’ଣ ଘଟିଲା। ସନତ୍କୁମାର ଦୀକ୍ଷୋତ୍ତର ସମ୍ବାଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଘେରାରେ, ନାରଦ ଆଦିଙ୍କ ସହ ଆସିଥିବା ଅରିହନ୍ ନାମକ ତପସ୍ବୀ ଦୈତ୍ୟାଧିପତିଙ୍କୁ ‘ବେଦାନ୍ତସାର’ ନାମରେ ପରମ ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତାହାର ମତ—ସଂସାର ଅନାଦି; ଶେଷ କର୍ତ୍ତା–କର୍ମ ଦ୍ୱୈତ ବିନା ଏହା ନିଜେ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ଓ ଲୟ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେହବନ୍ଧନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଆତ୍ମା ହିଁ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଭୁ—ଦ୍ୱିତୀୟ ନିୟନ୍ତା ନାହିଁ। ଦେବରୁ କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦେହ ନଶ୍ୱର ଓ କାଳରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଆହାର, ନିଦ୍ରା, ଭୟ, ମୈଥୁନପ୍ରବୃତ୍ତି ସମସ୍ତ ଦେହୀଙ୍କର ସାଧାରଣ; ଉପବାସ ପରେ ତୃପ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏକରୂପ। ତ୍ରିପୁର କଥାରେ ଏହି ‘ଅଦ୍ୱୈତ’ ସଦୃଶ ଉପଦେଶ ମାୟା ହୋଇ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସକୁ ଡଗମଗାଇ ଶିବଙ୍କ ମହାଯୋଜନା ପାଇଁ ଭୂମି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । दैत्यराजे दीक्षिते च मायिना तेन मोहिते । किमुवाच तदा मायी किं चकार स दैत्यपः
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଦୈତ୍ୟରାଜ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ ସେଇ ମାୟାବୀ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହେଲା ପରେ, ସେ ମାୟୀ କ’ଣ କହିଲା ଏବଂ ସେ ଦୈତ୍ୟପତି କ’ଣ କଲା?
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । दीक्षां दत्त्वा यतिस्तस्मा अरिहन्नारदादिभिः । शिष्यैस्सेवितपादाब्जो दैत्यराजानमब्रवीत्
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ତାହାକୁ ଦୀକ୍ଷା ଦେଇ, ଅରିହନ୍ ଓ ନାରଦ ଆଦି ଶିଷ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କ ପଦ୍ମପାଦ ସେବନ କରୁଥିଲେ, ସେହି ଯତି ପରେ ଦାନବରାଜଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 3
अरिहन्नुवाच । शृणु दैत्यपते वाक्यं मम सञ्ज्ञानगर्भितम् । वेदान्तसारसर्वस्वं रहस्यं परमोत्तमम्
ଅରିହନ୍ କହିଲେ—ହେ ଦୈତ୍ୟପତି, ମୋର ସତ୍ୟବିବେକରେ ଭରିତ ବାକ୍ୟ ଶୁଣ। ଏହା ବେଦାନ୍ତର ସାର-ସର୍ବସ୍ୱ, ପରମୋତ୍ତମ ରହସ୍ୟ ଉପଦେଶ।
Verse 4
अनादिसिद्धस्संसारः कर्तृकर्मविवर्जितः । स्वयं प्रादुर्भवत्येव स्वयमेव विलीयते
ଏହି ସଂସାରଚକ୍ର ଅନାଦିରୁ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ, ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମଭାବରହିତ; ଏହା ନିଜେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜେ ଲୟ ପାଏ।
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखंडे त्रिपुरमोहनं नाम पञ्चमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ ‘ତ୍ରିପୁରମୋହନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 6
यद्ब्रह्मविष्णुरुद्राख्यास्तदाख्या देहिनामिमाः । आख्यायथास्मदादीनामरिहन्नादिरुच्यते
‘ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର’—ଏହି ସଂଜ୍ଞାମାନେ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କର କେବଳ ନାମମାତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଆମ ଆଦିମାନଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ ସେ ଅନାଦି ‘ଅରିହନ’—ଶତ୍ରୁହନ୍ତା—ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 7
देहो यथास्मदादीनां स्वकालेन विलीयते । ब्रह्मादि मशकांतानां स्वकालाल्लीयते तथा
ଯେପରି ଆମ ପରି ଜୀବମାନଙ୍କ ଦେହ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳରେ ଲୟ ପାଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ମଶା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେହ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ କାଳରେ ବିଲୀନ ହୁଏ।
Verse 8
विचार्यमाणे देहेऽस्मिन्न किंचिदधिकं क्वचित् । आहारो मैथुनं निद्रा भयं सर्वत्र यत्समम्
ଏହି ଦେହକୁ ବିବେକପୂର୍ବକ ବିଚାର କଲେ, ଏଥିରେ କେଉଁଠିମଧ୍ୟ କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିଳେ ନାହିଁ। ଆହାର, ମୈଥୁନ, ନିଦ୍ରା ଓ ଭୟ—ଏସବୁ ସର୍ବତ୍ର ସମାନ ଦେଖାଯାଏ।
Verse 9
निराहारपरीमाणं प्राप्य सर्वो हि देहभृत् । सदृशीमेव संतृप्तिं प्राप्नुयान्नाधिकेतराम्
ଆହାର-ତ୍ୟାଗରେ ମଧ୍ୟ ଯଥୋଚିତ ପରିମାଣ ବୁଝି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହଧାରୀ କେବଳ ଯୋଗ୍ୟ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରୁ—ଅତ୍ୟଧିକ ନୁହେଁ।
Verse 10
यथा वितृषिताः स्याम पीत्वा पेयं मुदा वयम् । तृषितास्तु तथान्येपि न विशेषोऽल्पकोधिकः
ଯେପରି ଆମେ ଆନନ୍ଦରେ ପେୟ ପିଇ ତୃଷ୍ଣାମୁକ୍ତ ହୁଅୁ, ସେପରି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତୃଷିତ; ଏଥିରେ ଛୋଟ-ବଡ଼ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଭେଦ ନାହିଁ।
Verse 11
संतु नार्यः सहस्राणि रूपलावण्यभूमयः । परं निधुवने काले ह्यैकेवेहोपयुज्यते
ହଜାର ହଜାର ନାରୀ ରୂପ-ଲାବଣ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ନିଧୁବନ-କାଳେ ଏଠାରେ ପ୍ରକୃତରେ ଏକା ମାତ୍ର ସଙ୍ଗିନୀ ହୁଏ।
Verse 12
अश्वाः परश्शतास्संतु संत्वेनेकैप्यनेकधा । अधिरोहे तथाप्येको न द्वितीयस्तथात्मनः
ଶତଶତ ଅଶ୍ୱ ନାନାପ୍ରକାରେ ଯେତେ ଥାଉ; ଆରୋହଣ ପାଇଁ ତଥାପି ଏକଟି ମାତ୍ର ଚୟନ ହୁଏ—ସେପରି ଆତ୍ମାର ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ।
Verse 13
पर्यंकशायिनां स्वापे सुखं यदुपजायते । तदेव सौख्यं निद्राभिर्भूतभूशायिनामपि
ପର୍ଯ୍ୟଙ୍କରେ ଶୋଇଥିବାମାନଙ୍କୁ ନିଦ୍ରାରେ ଯେ ସୁଖ ଜନ୍ମେ, ସେଇ ସୁଖ ନିଦ୍ରାଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ଶୋଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମିଳେ।
Verse 14
यथैव मरणाद्भीतिरस्मदादिवपुष्मताम् । ब्रह्मादिकीटकांतानां तथा मरणतो भयम्
ଯେପରି ଆମ ପରି ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଭୟ ଥାଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାରୁ କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଭୟ ହୁଏ।
Verse 15
सर्वे तनुभृतस्तुल्या यदि बुद्ध्या विचार्य्यते । इदं निश्चित्य केनापि नो हिंस्यः कोऽपि कुत्रचित्
ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କଲେ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀ ମୂଳତଃ ସମାନ। ଏହା ନିଶ୍ଚୟ କରି କେହି କେହିକୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ହିଂସା ନ କରୁ।
Verse 16
धर्मो जीवदयातुल्यो न क्वापि जगतीतले । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या जीवदया नृभिः
ଏହି ଜଗତତଳେ ଜୀବଦୟା ସମାନ ଧର୍ମ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସର୍ବ ପ୍ରୟତ୍ନରେ ଜୀବଦୟା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
एकस्मिन्रक्षिते जीवे त्रैलोक्यं रक्षितं भवेत् । घातिते घातितं तद्वत्तस्माद्रक्षेन्न घातयेत्
ଏକ ଜୀବ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ ତ୍ରିଲୋକ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଏକ ଜୀବ ଘାତିତ ହେଲେ ତ୍ରିଲୋକ ଘାତିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ରକ୍ଷା କର, ଘାତ କରାଅ ନାହିଁ।
Verse 18
अहिंसा परमो धर्मः पापमात्मप्रपीडनम् । अपराधीनता मुक्तिस्स्वर्गोऽभिलषिताशनम्
ଅହିଂସା ପରମ ଧର୍ମ; ଆତ୍ମାକୁ ପୀଡ଼ା ଦେବା ପାପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅପରାଧଶୂନ୍ୟତା ହେଉଛି ମୁକ୍ତି; ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ଓ ଆହାରସୁଖର ଆସ୍ୱାଦ।
Verse 19
पूर्वसूरिभिरित्युक्तं सत्प्रमाणतया ध्रुवम् । तस्मान्न हिंसा कर्त्तव्यो नरैर्नरकभीरुभिः
ଏହା ପୂର୍ବ ଋଷିମାନେ ସତ୍ପ୍ରମାଣରେ ଧ୍ରୁବ ସତ୍ୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ନରକକୁ ଭୟ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ କେବେ ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 20
न हिंसासदृशं पापं त्रैलोक्ये सचराचरे । हिंसको नरकं गच्छेत्स्वर्गं गच्छेदहिंसकः
ତିନି ଲୋକରେ—ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ହିଂସା ସମାନ ପାପ ନାହିଁ। ହିଂସକ ନରକକୁ ଯାଏ, ଅହିଂସକ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ।
Verse 21
संति दानान्यनेकानि किं तैस्तुच्छफलप्रदैः । अभीतिसदृशं दानं परमेकमपीह न
ଦାନ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅଛି; କିନ୍ତୁ ତୁଚ୍ଛ ଫଳଦାୟୀ ଦାନରେ କ’ଣ ଲାଭ? ଏଠାରେ ଅଭୟଦାନ ସମ ପରମ ଦାନ ଏକଟି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
Verse 22
इह चत्वारि दानानि प्रोक्तानि परमर्षिभिः । विचार्य नानाशास्त्राणि शर्मणेऽत्र परत्र च
ଏଠାରେ ପରମ ଋଷିମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦାନ କହିଛନ୍ତି; ନାନା ଶାସ୍ତ୍ର ବିଚାର କରି, ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଶାନ୍ତି-ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଉପାୟ ବୋଲି ଶିଖାଇଛନ୍ତି।
Verse 23
भीतेभ्यश्चाभयं देयं व्याधितेभ्यस्तथोषधम् । देया विद्यार्थिनां विद्या देयमन्नं क्षुधातुरे
ଭୟଭୀତଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେବା ଉଚିତ, ରୋଗୀଙ୍କୁ ଔଷଧ; ବିଦ୍ୟା ଚାହୁଁଥିବାଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟା ଦେବା ଉଚିତ, ଭୁଖାକୁ ଅନ୍ନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 24
यानि यानीह दानानि बहुमुन्युदितानि च । जीवाभयप्रदानस्य कलां नार्हंति षोडशीम्
ଏଠାରେ ବହୁ ମୁନିମାନେ କହିଥିବା ଯେତେ ଦାନ ଥାଉ, ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଓ ରକ୍ଷା ଦେବାରୁ ମିଳୁଥିବା ପୁଣ୍ୟର ଷୋଡଶାଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସମାନ ନୁହେଁ।
Verse 26
अर्थानुपार्ज्य बहुशो द्वादशायतनानि वै । परितः परिपूज्यानि किमन्यैरिह पूजितैः
ବାରମ୍ବାର ସାଧନ-ସମ୍ପଦ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ପବିତ୍ର ଆୟତନକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏମାନେ ଯଥାବିଧି ପୂଜିତ ହେଲେ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ପୂଜା କାହିଁକି?
Verse 27
पंचकर्मेन्द्रियग्रामाः पंच बुद्धींद्रियाणि च । मनो बुद्धिरिह प्रोक्तं द्वादशायतनं शुभम्
ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ-ଗୋଷ୍ଠୀ, ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ଏବଂ ଏଠାରେ ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହିମାନେ ଶୁଭ ଦ୍ୱାଦଶ ଆୟତନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 28
इहैव स्वर्गनरकौ प्राणिनां नान्यतः क्वचित् । सुखं स्वर्गः समाख्याता दुःखं नरकमेव हि
ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ ଏହି ଜୀବନରେ ଏଠାରେ ହିଁ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ। ସୁଖ ‘ସ୍ୱର୍ଗ’, ଦୁଃଖ ହିଁ ସତ୍ୟ ‘ନରକ’।
Verse 29
सुखेषु भुज्यमानेषु यत्स्याद्देहविसर्जनम् । अयमेव परो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः
ସୁଖଭୋଗ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଦେହାଭିମାନର ବିସର୍ଜନ ହୁଏ, ସେଇ ହିଁ ପରମ ମୋକ୍ଷ—ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତକମାନେ ଏହା ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 30
वासनासहिते क्लेशसमुच्छेदे सति ध्रुवम् । अज्ञानो परमो मोक्षो विज्ञेयस्तत्त्वचिंतकैः
ବାସନା ସହିତ କ୍ଲେଶସମୁହ ଯେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚୟରୂପେ ଛେଦିତ ହୁଏ—ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତକମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ: ଅଜ୍ଞାନର ନିବୃତ୍ତି ହିଁ ପରମ ମୋକ୍ଷ।
Verse 31
प्रामाणिकी श्रुतिरियं प्रोच्यते वेदवादिभिः । न हिंस्यात्सर्वभूतानि नान्या हिंसा प्रवर्तिका
ଏହା ଶ୍ରୁତିର ପ୍ରାମାଣିକ ଉପଦେଶ, ଯାହାକୁ ବେଦବାଦୀମାନେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ହିଂସା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରେରଣାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 32
अग्निष्टोमीयमिति या भ्रामिका साऽसतामिह । न सा प्रमाणं ज्ञातॄणां पश्वालंभनकारिका
ଏଠାରେ “ଏହି କର୍ମ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମୀୟ” ବୋଲି ଧାରଣା ଅସତ୍ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ବିବେକୀ ଜ୍ଞାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ, ନ ପଶୁବଧକୁ ସମର୍ଥନ କରେ।
Verse 33
वृक्षांश्छित्वा पशून्हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । दग्ध्वा वह्नौ तिलाज्यादि चित्रं स्वर्गोऽभिलष्यते
ଗଛ କାଟି, ପଶୁ ହତ୍ୟା କରି, ରକ୍ତର କାଦୁଆ ଭୂମି କରି—ତାପରେ ଅଗ୍ନିରେ ତିଳ, ଘିଅ ଆଦି ଦଗ୍ଧ କରି—ତଥାପି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଆକାଂକ୍ଷା କରାଯାଏ।
Verse 34
इत्येवं स्वमतं प्रोच्य यतिस्त्रिपुरनायकम् । श्रावयित्वाखिलान् पौरानुवाच पुनरादरात्
ଏଭଳି ଭାବେ ତ୍ରିପୁରନାୟକ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନିଜ ମତ କହି, ସେ ଯତି ସମସ୍ତ ପୌରଜନଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ ଏବଂ ପୁନଃ ଆଦରରେ କହିଲେ।
Verse 35
दृष्टार्थप्रत्ययकरान्देहसौख्यैकसाधकान् । बौद्धागम विनिर्दिष्टान्धर्मान्वेदपरांस्ततः
ସେମାନେ ବୌଦ୍ଧାଗମରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏମିତି ଧର୍ମମତ ପ୍ରଚାର କଲେ, ଯାହା କେବଳ ଦୃଷ୍ଟ ଅର୍ଥରେ ହିଁ ପ୍ରତ୍ୟୟ ଜନ୍ମାଏ ଏବଂ ଦେହସୁଖକୁ ଏକମାତ୍ର ସାଧ୍ୟ କରେ; ଏଭଳି ଭାବେ ପରମ ପ୍ରମାଣ ବେଦରୁ ବିମୁଖ ହେଲେ।
Verse 36
आनंदं ब्रह्मणो रूपं श्रुत्यैवं यन्निगद्यते । तत्तथैव ह मंतव्यं मिथ्या नानात्वकल्पना
ଶ୍ରୁତି କହେ—ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ହିଁ ଆନନ୍ଦ। ତାହାକୁ ସେହିପରି ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ନାନାତ୍ୱର କଳ୍ପନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଥ୍ୟା।
Verse 37
यावत्स्वस्थमिदं वर्ष्म यावन्नेन्द्रियविक्लवः । यावज्जरा च दूरेऽस्ति तावत्सौख्यं प्रसाधयेत्
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦେହ ସୁସ୍ଥ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ବିକଳ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜରା ଦୂରେ—ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମମାର୍ଗେ ସତ୍ୟ ସୁଖ ସାଧନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 38
अस्वास्थ्येन्द्रियवैकल्ये वार्द्धके तु कुतस्सुखम् । शरीरमपि दातव्यमर्थिभ्योऽतस्सुखेप्सुभिः
ଅସୁସ୍ଥତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିକଳତା ଓ ବାର୍ଧକ୍ୟରେ ସୁଖ କେଉଁଠି? ତେଣୁ ଯେମାନେ ସତ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଆବଶ୍ୟକମନ୍ଦଙ୍କ ସେବାରେ ନିଜ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 39
याचमानमनोवृत्तिप्रीणने यस्य नो जनिः । तेन भूर्भारवत्येषा समुद्रागद्रुमैर्न हि
ମନର ଯାଚକସଦୃଶ ଲୋଭକୁ ତୃପ୍ତ କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଯାହାରେ ଜନ୍ମେନାହିଁ, ସେହି ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀ ଭାରବତୀ ହୁଏ; ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ ଓ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।
Verse 40
सत्वरं गत्वरो देहः संचयास्सपरिक्षयाः । इति विज्ञाय विज्ञाता देहसौख्यं प्रसाधयेत्
ଦେହ ଶୀଘ୍ର କ୍ଷୟକୁ ଧାଉଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶଶୀଳ—ଏହା ଜାଣି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଦେହସୁଖକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ନିୟମିତ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ତାହା ଧର୍ମ ଓ ଶିବପୂଜାର ସାହାଯ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 41
श्ववाय सकृमीणां च प्रातर्भोज्यमिदं वपुः । भस्मांतं तच्छरीरं च वेदे सत्यं प्रपठ्यते
ଏହି ଦେହ ପ୍ରଭାତେ କୁକୁର ଓ କୀଟମାନଙ୍କର ଆହାର ହୁଏ। ଏହି ଶରୀର ଶେଷେ ଭସ୍ମରେ ଲୀନ ହୁଏ—ଏହି ସତ୍ୟ ବେଦରେ ପ୍ରଘୋଷିତ।
Verse 42
मुधा जातिविकषोयं लोकेषु परिकल्प्यते । मानुष्ये सति सामान्ये कोऽधर्मः कोऽथ चोत्तमः
ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଜାତି-ଭେଦ’ର ଏହି କଳ୍ପନା ବ୍ୟର୍ଥରେ ଗଢ଼ାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମାନବତ୍ୱ ହିଁ ସାଧାରଣ ଆଧାର, ତେବେ ଅଧର୍ମ କ’ଣ ଓ ଉତ୍ତମ କ’ଣ?
Verse 43
ब्रह्मादिसृष्टिरेषेति प्रोच्यते वृद्धपूरुषैः । तस्य जातौ सुतौ दक्षमरीची चेति विश्रुतौ
ଏହାକୁ ‘ବ୍ରହ୍ମାଦି ସୃଷ୍ଟି’ ବୋଲି ବୃଦ୍ଧ ମହାପୁରୁଷମାନେ କହିଛନ୍ତି। ତାହାରୁ ଦକ୍ଷ ଓ ମରୀଚି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 44
मारीचेन कश्यपेन दक्षकन्यास्सुलोचनाः । धर्मेण किल मार्गेण परिणीतास्त्रयोदश
ମରୀଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର କଶ୍ୟପ ଧର୍ମର ବିଧିମାର୍ଗ ଅନୁସରି ଦକ୍ଷଙ୍କ ସୁଲୋଚନା ତେରଟି କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ବିବାହ କଲେ।
Verse 45
अपीदानींतनैर्मर्त्यैरल्पबुद्धिपराक्रमैः । अपि गम्यस्त्वगम्योऽयं विचारः क्रियते मुधा
ଏହି କାଳର ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଓ ଅଳ୍ପପରାକ୍ରମୀ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ଏହା ଗମ୍ୟ କି ଅଗମ୍ୟ’ ବୋଲି ମୁଧା ଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତି; ତତ୍ତ୍ୱଦୃଷ୍ଟି ବିନା ଏହି ବିଚାର ନିଷ୍ଫଳ।
Verse 46
मुखबाहूरुसञ्जातं चातुर्वर्ण्य सहोदितम् । कल्पनेयं कृता पूर्वैर्न घटेत विचारतः
‘ମୁଖ, ବାହୁ, ଊରୁ ଓ ପାଦରୁ ଏକାସାଥି ଉତ୍ପନ୍ନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଚାତୁର୍ବର୍ଣ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ କଳ୍ପନାମାତ୍ର; ବିଚାର କଲେ ତାହା ସତ୍ୟରେ ଟିକେ ନାହିଁ।
Verse 47
एकस्यां च तनौ जाता एकस्माद्यदि वा क्वचित् । चत्वारस्तनयास्तत्किं भिन्नवर्णत्वमाप्नुयुः
ଯଦି ଏକେ ଦେହରୁ ଏବଂ ଏକେ ଉତ୍ସରୁ କେଉଁଠି ଚାରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନେ କିପରି ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ (ରୂପ-ରଙ୍ଗ) ପାଇବେ?
Verse 48
वर्णावर्णविभागोऽयं तस्मान्न प्रतिभासते । अतो भेदो न मंतव्यो मानुष्ये केनचित्क्वचित्
ଏହେତୁ ‘ବର୍ଣ୍ଣ’ ଓ ‘ଅବର୍ଣ୍ଣ’ ଭେଦ ଯଥାର୍ଥରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କାହାରି ଦ୍ୱାରା ଭେଦ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 49
सनत्कुमार उवाच । इत्थमाभाष्य दैत्येशं पौरांश्च स यतिर्मुने । सशिष्यो वेदधर्माश्च नाशयामास चादरात्
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ମୁନି, ଦୈତ୍ୟେଶ ଓ ପୌରମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି କହି, ସେ ଯତି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଆଦରପୂର୍ବକ ବେଦଧର୍ମ-କର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ ନାଶ କରାଇଲେ।
Verse 50
स्त्रीधर्मं खंडयामास पातिव्रत्यपरं महत् । जितेन्द्रियत्वं सर्वेषां पुरुषाणां तथैव सः
ସେ ପାତିବ୍ରତ୍ୟାଧାରିତ ମହାନ୍ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମକୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ; ଏବଂ ସେହିପରି ସମସ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କଲେ।
Verse 51
देवधर्मान्विशेषेण श्राद्धधर्मांस्तथैव च । मखधर्मान्व्रतादींश्च तीर्थश्राद्धं विशेषतः
ସେ ବିଶେଷଭାବେ ଦେବଧର୍ମଗୁଡ଼ିକୁ, ଏବଂ ସେହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧଧର୍ମକୁ; ମଖ (ଯଜ୍ଞ) ଧର୍ମକୁ, ବ୍ରତାଦି ଆଚରଣକୁ—ବିଶେଷତଃ ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଶିଖାଇଲେ।
Verse 52
शिवपूजां विशेषेण लिंगाराधनपूर्विकाम् । विष्णुसूर्यगणेशादिपूजनं विधिपूर्वकम्
ବିଶେଷଭାବେ ଶିବପୂଜା କରିବା ଉଚିତ—ପ୍ରଥମେ ଭକ୍ତିସହ ଲିଙ୍ଗାରାଧନାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି; ପରେ ବିଧିପୂର୍ବକ କ୍ରମେ ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଣେଶ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 53
स्नानदानादिकं सर्वं पर्वकालं विशेषतः । खंडयामास स यतिर्मायी मायाविनां वरः
ମାୟାଯୁକ୍ତ ସେ ଯତି—ମାୟାବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ବିଶେଷତଃ ପର୍ବକାଳରେ ହେଉଥିବା ସ୍ନାନ, ଦାନ ଆଦି ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଭଙ୍ଗ କରି ଖଣ୍ଡିତ କରିଦେଲା।
Verse 54
किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र त्रिपुरे तेन मायिना । वेदधर्माश्च ये केचित्ते सर्वे दूरतः कृताः
ଅଧିକ କହି କ’ଣ ଲାଭ, ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ତ୍ରିପୁରରେ ସେ ମାୟାବୀ ଯେଉଁ କିଛି ବେଦଧର୍ମ-ବିଧାନ ଥିଲା, ସେସବୁକୁ ଦୂରେ ହଟାଇ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲା।
Verse 55
पतिधर्माश्रयाः सर्वा मोहितास्त्रिपुरांगनाः । भर्तृशुश्रूषणवतीं विजहुर्मतिमुत्तमाम्
ପତିଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରିତ ଥିବା ତ୍ରିପୁରାର ସମସ୍ତ ନାରୀ ମୋହିତ ହୋଇ, ଭର୍ତ୍ତୃଶୁଶ୍ରୂଷାମୟ ସେଇ ପରମ ଉତ୍ତମ ମତିକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 56
अभ्यस्याकर्षणीं विद्यां वशीकृत्यमयीमपि । पुरुषास्सफलीचक्रुः परदारेषु मोहिताः
ଆକର୍ଷଣୀ ବିଦ୍ୟା ଓ ବଶୀକରଣମୟ ବିଦ୍ୟାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ପରଦାରାସକ୍ତିରେ ମୋହିତ ସେ ପୁରୁଷମାନେ ତାହାକୁ ଲୋକଦୃଷ୍ଟିରେ ‘ସଫଳ’ କଲେ; କିନ୍ତୁ ତାହା ବନ୍ଧନକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଲା।
Verse 57
अंतःपुरचरा नार्यस्तथा राजकुमारकाः । पौराः पुरांगनाश्चापि सर्वे तैश्च विमोहिताः
ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ନାରୀମାନେ, ରାଜକୁମାରମାନେ, ପୌରମାନେ ଓ ପୁରାଙ୍ଗନାମାନେ ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ଓ ବିମୂଢ଼ ହେଲେ।
Verse 58
एवं पौरेषु सर्वेषु निजधर्मेषु सर्वथा । पराङ्मुखेषु जातेषु प्रोल्ललास वृषेतरः
ଏପରି ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ପୌରଜନ ସବୁ ପ୍ରକାରେ ନିଜ-ନିଜ ଧର୍ମରୁ ପରାଙ୍ମୁଖ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ବୃଷେତର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଲ୍ଲସିତ ହେଲା।
Verse 59
माया च देवदेवस्य विष्णोस्तस्याज्ञया प्रभो । अलक्ष्मीश्च स्वयं तस्य नियोगात्त्रिपुरं गता
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମାୟା ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁରକୁ ଗଲା; ଏବଂ ତାଙ୍କର ନିଯୋଗରେ ଅଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ୱୟଂ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିପୁରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 60
या लक्ष्मीस्तपसा तेषां लब्धा देवेश्वरादरात् । बहिर्गता परित्यज्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभोः
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ତପସ୍ୟାଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପାଇଥିଲେ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ବାହାରକୁ ଚାଲିଗଲା।
Verse 61
बुद्धिमोहं तथाभूतं विष्णो र्मायाविनिर्मितम् । तेषां दत्त्वा क्षणादेव कृतार्थोऽभूत्स नारदः
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାରେ ନିର୍ମିତ ସେହି ବୁଦ୍ଧିମୋହକୁ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ସେଇ କ୍ଷଣେ ନାରଦ କୃତାର୍ଥ ହେଲେ।
Verse 62
नारदोपि तथारूपो यथा मायी तथैव सः । तथापि विकृतो नाभूत्परमेशादनुग्रहात्
ନାରଦ ମଧ୍ୟ ମାୟୀ ପରି ସେହି ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ତଥାପି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ସେ ବିକୃତ କିମ୍ବା ମୋହିତ ହେଲେ ନାହିଁ।
Verse 63
आसीत्कुंठितसामर्थ्यो दैत्यराजोऽपि भो मुने । भ्रातृभ्यां सहितस्तत्र मयेन च शिवेच्छया
ହେ ମୁନେ, ଶିବଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ କୁଣ୍ଠିତ ହେଲା; ସେ ତଥା ନିଜ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ଏବଂ ମୟ ସହିତ, ଶିବସଙ୍କଳ୍ପାନୁସାରେ, ସେଠାରେ ରହିଲା।
Frequently Asked Questions
The chapter situates the Tripura arc by describing the daitya-king’s initiation (dīkṣā) by a māyāvin ascetic and the ensuing instruction that functions to ‘delude/enchant’ (mohana) the daityas.
It reframes agency and sovereignty: by asserting beginningless saṃsāra and the ātman as the sole lord, it undercuts egoic/daitya control and serves as māyā—an instrument within Śiva’s strategy rather than a neutral metaphysical lecture.
The text ranges from Brahmā and other gods down to grass and insects, emphasizing that all bodies dissolve in time and share the same embodied imperatives (food, sleep, fear, sex).