त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । अथ शम्भुर्महादेवो रथस्थस्सर्वसंयुतः । त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत्सुरद्विषाम् । शीर्षं स्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम् । सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ତାପରେ ରଥାରୂଢ, ସମସ୍ତ ଆୟୁଧରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ମହାଦେବ ଶମ୍ଭୁ, ଦେବଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କ ତ୍ରିପୁରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ‘ଶୀର୍ଷ-ସ୍ଥାନକ’ ନାମକ ଦୃଢ ଭଙ୍ଗୀ ଧାରଣ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶର ସନ୍ଧାନ କଲେ; ଧନୁଷକୁ ସଜ୍ଜ କରି ଅଦ୍ଭୁତ ‘ପ୍ରତ୍ୟାଲୀଢ’ ମୁଦ୍ରାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 3

निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च । अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम्

ଦୃଢ ମୁଷ୍ଟି ବନ୍ଧି, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅଚଳ ଭାବେ ସ୍ଥିର କରି, ସେଠାରେ ସେ ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ—ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ।

Verse 4

ततोङ्गुष्ठे गणाध्यक्षस्स तु दैत्यनिशंस्थितः । न लक्ष्यं विविशुस्तानि पुराण्यस्य त्रिशूलिनः

ତେବେ ଶିବଙ୍କ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗଣାଧ୍ୟକ୍ଷ ଦୈତ୍ୟାଧିପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲା। କିନ୍ତୁ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୁରାତନ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରମାନେ ତାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ପ୍ରବେଶ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 5

ततोंतरिक्षादशृणोद्धनुर्बाणधरो हरः । मुंजकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम्

ତେବେ ମଧ୍ୟାକାଶରୁ ଧନୁଷ-ବାଣଧାରୀ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଗଲା—ମୁଞ୍ଜସଦୃଶ ଜଟାଧାରୀ, ବିରୂପାକ୍ଷ, ପରମ ଶୋଭନ ବାଣୀ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 6

भो भो न यावद्भगवन्नर्चितोऽसौ विनायकः । पुराणि जगदीशेश सांप्रतं न हनिष्यति

“ହେ ହେ ଭଗବନ୍! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ପୂଜ୍ୟ ବିନାୟକଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରାଯାଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବେ ନାହିଁ। ହେ ଜଗଦୀଶ, ହେ ପରମ ଈଶ!”

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत् । भद्रकालीं समाहूय ततोंधकनिषूदनः

ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ଅନ୍ଧକନିଷୂଦନ (ଭଗବାନ ଶିବ) ଗଜବକ୍ତ୍ର (ଗଣେଶ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ତାପରେ ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କୁ ଡାକି ପରବର୍ତ୍ତୀ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 8

तस्मिन् संपूजिते हर्षात्परितुष्टे पुरस्सरे । विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान्हरः

ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ରଣୀ ବିନାୟକ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିତ ହୋଇ ହର୍ଷରେ ପରିତୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ହର (ଶିବ) ଆକାଶଦିଗକୁ ଚାହିଁ (ଆଗାମୀ ଘଟଣା) ଦେଖିଲେ।

Verse 9

पुराणि त्रीणि दैत्यानां तारकाणां महात्मनाम् । यथातथं हि युक्तानि केचिदित्थं वदंति ह

କେହି କେହି ଏଭଳି କହନ୍ତି—ତାରକ ନାମକ ସେଇ ମହାତ୍ମା ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ତିନୋଟି ପୁରାତନ ପୁରୀ ପରିସ୍ଥିତିଅନୁସାରେ ଯଥାତଥା ଯୋଡ଼ାଯାଇ ଓ ବିନ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିଲା।

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे त्रिपुरदाहवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥର ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ ‘ତ୍ରିପୁରଦାହବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 11

स स्वतंत्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि ह । अलक्ष्यः सकलैस्स्वामी परमात्मा निरंजनः

ସେ ପରମ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର—ପରବ୍ରହ୍ମ। ସେ ସଗୁଣ ମଧ୍ୟ, ନିର୍ଗୁଣ ମଧ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଅଗୋଚର; ସେ ସର୍ବସ୍ୱାମୀ, ପରମାତ୍ମା, ନିର୍ମଳ ନିରଞ୍ଜନ।

Verse 12

पंचदेवात्मकः पंचदेवोपास्यः परः प्रभुः । तस्योपास्यो न कोप्यस्ति स एवोपास्य आलयम्

ପରମ ପ୍ରଭୁ ପଞ୍ଚଦେବାତ୍ମକ; ପଞ୍ଚଦେବଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପୂଜିତ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାସ୍ୟ ନାହିଁ; ସେଇ ଉପାସନାର ପରମ ଧାମ ଓ ଆଶ୍ରୟ।

Verse 13

अथ वा लीलया तस्य सर्वं संघटते मुने । चरितं देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुः

ଅଥବା, ହେ ମୁନି, ତାଙ୍କର ଲୀଳାମାତ୍ରରେ ସବୁ କିଛି ଏକତ୍ର ହୋଇ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହା ଦେବଦେବ, ବରଦାତା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ।

Verse 14

तस्मिस्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् । पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै

ମହାଦେବ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ଗଣାଧିପ (ଶ୍ରୀଗଣେଶ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ପରେ ଯଥାକାଳେ ସେ ସମସ୍ତ ଗଣ ଶୀଘ୍ର ଏକଭାବ—ଏକ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ—ଏକତ୍ର ହେଲେ।

Verse 15

एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते । बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम्

ହେ ମୁନେ! ସେଠାରେ ତ୍ରିପୁର ଏକୀଭାବରେ—ଏକତ୍ର ରୂପେ—ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ ଦେବମାନେ ଆଦି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ମନେ ଭୟଙ୍କର ହର୍ଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 16

ततो देवगणास्सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । जयेति वाचो मुमुचुः स्तुवंतश्चाष्टमूर्तिनम्

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ, ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ପରମର୍ଷିମାନେ ‘ଜୟ!’ ବୋଲି ଧ୍ୱନି କଲେ ଏବଂ ସ୍ତୁତି କରି କରି ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

Verse 17

अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः । समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, ଏବଂ ଜଗତ୍ପତି ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ (ସମ୍ମତି ଦେଲେ)। ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ବଧକର୍ମ ପାଇଁ ନିୟତ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଆସିପହଞ୍ଚିଥିଲା।

Verse 18

तेषां तारकपुत्राणां त्रिपुराणां महेश्वर । देवकार्यं कुरु विभो एकत्वमपि चागतम्

ହେ ମହେଶ୍ୱର! ତାରକପୁତ୍ର ତ୍ରିପୁରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ, ହେ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ପ୍ରଭୁ, ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କର; କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ଏକତ୍ୱ ଓ ସଂଯୁକ୍ତ ବଳ ଏବେ ଘଟିଛି।

Verse 19

यावन्न यान्ति देवेश विप्रयोगं पुराणि वै । तावद्बाणं विमुंचश्च त्रिपुरं भस्मसात्कुरु

ହେ ଦେବେଶ! ସେହି ପୁରାତନ ପୁରୀମାନେ (ତ୍ରିପୁର) ଦୂରେ ସରି ପଳାଇବା ପୂର୍ବରୁ, ତୁରନ୍ତ ବାଣ ଛାଡ଼; ତ୍ରିପୁରକୁ ଭସ୍ମସାତ୍ କର।

Verse 20

अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वस्संधाय तं शरम् । पूज्य पाशुपतास्त्रं स त्रिपुरं समचिंतयत्

ତାପରେ ଶର୍ବ (ଶିବ) ଧନୁଷକୁ ସଜ୍ଜ କରି ସେହି ବାଣକୁ ସନ୍ଧାନ କଲେ; ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ରକୁ ପୂଜି ତ୍ରିପୁର ବିନାଶର ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ।

Verse 21

अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः । केनापि कारणेनात्र सावज्ञं तदवैक्षत

ତେବେ ଦେବାଧିଦେବ ମହାଦେବ—ବରଦାନ ଓ ଦିବ୍ୟଲୀଳାରେ ନିପୁଣ—କିଛି କାରଣରୁ ସେହି କ୍ଷଣରେ ତାହାକୁ ଜାଣିଶୁଣି ଉପେକ୍ଷାଭାବେ ଦେଖିଲେ।

Verse 22

पुरत्रयं विरूपाक्षः कर्तुं तद्भस्मसात्क्षणात् । समर्थः परमेशानो मीनातु च सतां गतिः

ବିରୂପାକ୍ଷ ପରମେଶାନ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପୁରତ୍ରୟ (ତ୍ରିପୁର)କୁ ଭସ୍ମସାତ୍ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ; ସତ୍ମାନଙ୍କ ଗତି ଓ ଶରଣ ଥିବା ସେହି ପରମେଶ୍ୱର ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।

Verse 23

दग्धुं समर्थो देवेशो वीक्षणेन जगत्त्रयम् । अस्मद्यशो विवृद्ध्यर्थं शरं मोक्तुमिहार्हसि

ହେ ଦେବେଶ! କେବଳ ଦୃଷ୍ଟିମାତ୍ରେ ତୁମେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ତଥାପି ଆମ ଯଶବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏଠାରେ ତୁମେ ଶର ମୋଚନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 24

इति स्तुतोऽमरैस्सर्वैविष्ण्वादिविधिभिस्तदा । दग्धुं पुरत्रयं तद्वै बाणेनैच्छन्महेश्वरः

ଏହିପରି ସେ ସମୟରେ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ବିଧାତା-ସ୍ୱରୂପ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତ ଅମରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ, ମହେଶ୍ୱର ତେବେ ଏକ ଶରରେ ତ୍ରିପୁରକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।

Verse 25

अभिलाख्यमुहूर्ते तु विकृष्य धनुरद्भुतम् । कृत्वा ज्यातलनिर्घोषं नादमत्यंतदुस्सहम्

ସେହି ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ଧନୁଷକୁ ଟାଣି, ଜ୍ୟାର ଘୋର ନିର୍ଘୋଷ କରାଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁସ୍ସହ ନାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।

Verse 26

आत्मनो नाम विश्राव्य समाभाष्य महासुरान् । मार्तंडकोटिवपुषं कांडमुग्रो मुमोच ह

ନିଜ ନାମ ଘୋଷଣା କରି ମହାସୁରମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ସେ ଉଗ୍ର ଯୋଦ୍ଧା କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଏକ କାଣ୍ଡ ଛାଡ଼ିଲା।

Verse 27

ददाह त्रिपुरस्थास्तान्दैत्यांस्त्रीन्विमलापहः । स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन्

ତାପରେ ସେ ନିର୍ମଳ ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ତ୍ରିପୁରରେ ଥିବା ସେଇ ତିନି ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ଦହିଦେଲା। ଏହା ଶୀଘ୍ରଗାମୀ, ବିଷ୍ଣୁମୟ, ଅଗ୍ନିଶଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ମହାଜ୍ୱଲିତ ଅସ୍ତ୍ର ହେଲା।

Verse 28

ततः पुराणि दग्धानि चतुर्जलधिमेखलाम् । गतानि युगपद्भूमिं त्रीणि दग्धानि भस्मशः

ତାପରେ ସେହି ପୁରାତନ ପୁରୀମାନେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ; ଚାରି ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରା ଥିବା ସେ ତିନୋଟି ଏକାସାଥି ଭୂମିକୁ ପତିତ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭସ୍ମ ହେଲା।

Verse 29

दैत्यास्तु शतशो दग्धास्तस्य बाणस्थवह्निना । हाहाकारं प्रकुर्वंतश्शिवपूजाव्यतिक्रमात्

ତାଙ୍କର ବାଣରେ ନିହିତ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ଶତଶଃ ଦୈତ୍ୟ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ; ଶିବପୂଜା ଉଲ୍ଲଂଘନରୁ ସେମାନେ ହାହାକାର କଲେ।

Verse 30

तारकाक्षस्तु निर्दग्धो भ्रातृभ्यां सहितोऽभवत् । सस्मार स्वप्रभुं देवं शंकरं भक्तवत्सलम्

ତାରକାକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହିତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ପତିତ ହେଲା; ତାପରେ ସେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କଲା।

Verse 31

भक्त्या परमया युक्तः प्रलपन् विविधा गिरः । महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच सः

ସେ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ ହୃଦୟସ୍ପର୍ଶୀ ବାକ୍ୟ କହୁଥିଲା; ମହାଦେବଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ମନେମନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 32

तारकाक्ष उवाच । भव ज्ञातोसि तुष्टोऽसि यद्यस्मान् सह बंधुभिः । तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं प्रदहिष्यसि

ତାରକାକ୍ଷ କହିଲା—ହେ ଭବ (ଶିବ), ଯଦି ଆପଣ ଆମକୁ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଚିହ୍ନି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ସେହି ସତ୍ୟବଳରେ କହନ୍ତୁ—ଆପଣ ପୁଣି କେବେ ଆମକୁ ଦହିବେ?

Verse 33

दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः । त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जातेजाते भवत्विति

ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଯେ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ, ତାହା ଆମେ ପାଇଲୁ। ତୁମ ଭାବରେ ଭାବିତ ଆମ ବୁଦ୍ଧି ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ପୁନଃପୁନଃ ଉଦିତ ହେଉ।

Verse 34

इत्येवं विब्रुवंतस्ते दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन्मुने

ହେ ମୁନି! ଏଭଳି କହୁଥିବା ସେହି ଦାନବମାନେ ଶିବାଜ୍ଞାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ସେଇ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଭସ୍ମ ହେଲେ।

Verse 35

अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना । शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः

ହେ ବ୍ୟାସ! ଶିବାଜ୍ଞାରେ ସେଇ ଅଗ୍ନି ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ—ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧ—ଶୀଘ୍ର ଦଗ୍ଧ କରି ଭସ୍ମସାତ କଲା।

Verse 36

स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये । सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा

ସେଠାରେ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ ହେଉ କି ପୁରୁଷ, ଏବଂ ସେଠାର ଯାନ-ବାହନମାନେ ମଧ୍ୟ—ସମସ୍ତେ ସେଇ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ; ଯେପରି କଳ୍ପାନ୍ତେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହୁଏ।

Verse 37

भर्तॄन्कंठगतान्हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः । काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रांताश्च योषितः

କେତେକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତ୍ରୀ ଗଳାକୁ ଧରି ଲଗିଥିବା ନିଜ ପତିମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦଗ୍ଧ ହେଲେ; ଆଉ କେତେକ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଥିଲେ, କେତେକ ପ୍ରମତ୍ତ ଓ ମୋହିତ ଥିଲେ, ଏବଂ କେତେକ ରତିରେ ଶ୍ରାନ୍ତ ଥିଲେ।

Verse 38

अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूर्च्छिताः । तेन नासीत्सुसूक्ष्मोऽपि घोरत्रिपुरवह्निना

ସେମାନେ ଅର୍ଧଦଗ୍ଧ ହୋଇ ପୁନଃ ହଠାତ୍ ସଚେତନ ହେଲେ ଏବଂ ମୋହ-ମୂର୍ଛାରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ସେହି ଘୋର ତ୍ରିପୁରାଗ୍ନିରେ ସେମାନଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ।

Verse 39

अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जंगमोपि वा । वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्माणमव्ययम्

ଅବିଦଗ୍ଧ ହେଉ କି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧ, ସ୍ଥାବର ହେଉ କି ଜଙ୍ଗମ—କେବଳ ଦୈତ୍ୟ ମୟକୁ ବାଦ ଦେଇ—ଅବ୍ୟୟ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦେବଶିଳ୍ପୀ ଆବଶ୍ୟକ ସବୁ ଗଢ଼ିବାକୁ ସମର୍ଥ।

Verse 40

अविरुद्धं तु देवानां रक्षितं शंभुतेजसा । विपत्कालेपि सद्भक्तं महेशशरणागतम्

ଦେବମାନଙ୍କର ପ୍ରକଟ ବିରୋଧ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ତେଜରେ ସେମାନେ ରକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ବିପତ୍କାଳରେ ମହେଶଙ୍କ ଶରଣାଗତ ସଦ୍ଭକ୍ତ ନିଶ୍ଚୟ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ।

Verse 41

सन्निपातो हि येषां नो विद्यते नाशकारकः । दैत्यानामन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृते

ଯେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାଶକାରକ କାରଣମାନଙ୍କର ସନ୍ନିପାତ ନାହିଁ—ଦୈତ୍ୟ ହେଉନ୍ତୁ କି ଅନ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱ—ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭାବ-ଅଭାବ ଅବସ୍ଥାରେ ‘କୃତ’ ‘ଅକୃତ’ ଭଳି ବନ୍ଧନକାରୀ ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 42

तस्माद्यत्नस्सुसंभाव्यः सद्भिः कर्तव्य एव हि । गर्हणात्क्षीयते लोको न तत्कर्म समाचरेत्

ଏହେତୁ ସଜ୍ଜନମାନେ ସୁବିଚାର କରି ମାତ୍ର ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ନିନ୍ଦାରେ ଲୋକେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହରାଏ; ତେଣୁ ଗର୍ହା ଆଣୁଥିବା କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 43

न संयोगो यथा तेषां भूयात्त्रिपुरवासिनाम् । मतमेतद्धि सर्वेषां दैवाद्यदि यतो भवेत्

ତ୍ରିପୁରବାସୀମାନେ ପୁନର୍ବାର କେବେ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସଂଯୋଗ କରିନ ପାରୁନ୍ତୁ। ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କ ନିଶ୍ଚିତ ମତ; କାରଣ ଦୈବବଶେ ଯଦି ପୁନଃ ସଂଯୋଗ ହୋଇଯାଏ, ସେହିଟା ତାଙ୍କର ପୁନର୍ବଳର କାରଣ ହେବ।

Verse 44

ये पूजयंतस्तत्रापि दैत्या रुद्रं सबांधवाः । गाणपत्यं ययुस्सर्वे शिवपूजावि धेर्बलात्

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବ ସହିତ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଶିବପୂଜାବିଧିର ପ୍ରବଳ ବଳରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗାଣପତ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।