अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)

Verse 1

नारद उवाच । शंखचूडवधं श्रुत्वा चरितं शशिमौलिनः । अयं तृप्तोऽस्मि नो त्वत्तोऽमृतं पीत्वा यथा जनः

ନାରଦ କହିଲେ—ଶଂଖଚୂଡବଧ ଓ ଶଶିମୌଳି ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ ଶୁଣି ମୁଁ ତୃପ୍ତ ହେଲି; ଯେପରି ତୁମଠାରୁ ଅମୃତ ପିଇ ଲୋକ ତୃପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 2

ब्रह्मन्यच्चरितं तस्य महेशस्य महात्मनः । मायामाश्रित्य सल्लीलां कुर्वतो भक्तमोददाम्

ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ସେଇ ମହାତ୍ମା ମହେଶଙ୍କ ପବିତ୍ର ଚରିତ—ଯିଏ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ମାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଶୁଭ ଲୀଳା କରନ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । जलंधरवधं श्रुत्वा व्यासस्सत्यवतीसुतः । अप्राक्षीदिममेवार्थं ब्रह्मपुत्रं मुनीश्वरम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଜଲନ୍ଧରବଧ ଶୁଣି ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସ ଏହି ଏକେ ଅର୍ଥକୁ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ମୁନୀଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

Verse 4

सनत्कुमारः प्रोवाच व्यासं सत्यवतीसुतम् । सुप्रशंस्य महेशस्य चरितं मंगलायनम्

ସନତ୍କୁମାର ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଲେ। ମହେଶଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ, କଲ୍ୟାଣଦାୟକ ଚରିତ୍ରକୁ ଭଲଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରି ପରେ କଥା ଆଗେ ବଢ଼ାଇଲେ।

Verse 5

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महेशस्य चरितं मंगलायनम् । यथान्धको गाणपत्यं प्राप शंभोः परात्मनः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ବ୍ୟାସ! ମହେଶଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଚରିତ ଶୁଣ; ପରମାତ୍ମା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଠାରୁ ଅନ୍ଧକ କିପରି ଶିବଗଣଙ୍କ ଗାଣପତ୍ୟ (ଅଧିପତ୍ୟ) ପାଇଲା।

Verse 6

कृत्वा परमसंग्रामं तेन पूर्वं मुनीश्वर । प्रसाद्य तं महेशानं सत्त्वभावात्पुनः पुनः

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ସେ ପୂର୍ବେ ପରମ ସଂଗ୍ରାମ କରିଥିଲା; ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ହୃଦୟଭାବରେ ପୁନଃ ପୁନଃ ମହେଶାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଆରାଧନା କଲା।

Verse 7

माहात्म्यमद्भुतं शंभोश्शरणागतरक्षिणः । सुभक्तवत्सलस्यैव नानालीलाविहारिणः

ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ସୁଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ବତ୍ସଳ, ଏବଂ ନାନା ଲୀଳାରେ ବିହାର କରୁଥିବା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଅଦ୍ଭୁତ।

Verse 8

माहात्म्यमेतद्वृषभध्वजस्य श्रुत्वा मुनिर्गंधवतीसुतो हि । वचो महार्थं प्रणिपत्य भक्त्या ह्युवाच तं ब्रह्मसुतं मुनींद्रम्

ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣି ଗନ୍ଧବତୀ-ସୁତ ମୁନି ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ; ପରେ ସେହି ବଚନର ଗଭୀର ଅର୍ଥକୁ ସମ୍ମାନ କରି ବ୍ରହ୍ମା-ସୁତ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 9

व्यास उवाच । को ह्यंधको वै भगवन्मुनीश कस्यान्वये वीर्यवतः पृथिव्याम् । जातो महात्मा बलवान् प्रधानः किमात्मकः कस्य सुतोंऽधकश्च

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ୍ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଏହି ଅନ୍ଧକ କିଏ? ପୃଥିବୀରେ ଏହି ପରାକ୍ରମୀ, ମହାତ୍ମା, ବଳବାନ ଓ ପ୍ରଧାନ କେଉଁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଲା? ତାହାର ସ୍ୱଭାବ କ’ଣ, ଏବଂ ଅନ୍ଧକ କାହାର ପୁତ୍ର?

Verse 10

एतत्समस्तं सरहस्यमद्य ब्रवीहि मे ब्रह्मसुतप्रसादात् । स्कंदान्मया वै विदितं हि सम्यक् महेशपुत्रादमितावबोधात्

ଏହେତୁ ଆଜି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ ସହିତ ମୋତେ କହ। କାରଣ ଅମିତ ଅବବୋଧ ଥିବା ମହେଶପୁତ୍ର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ ଏହା ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ଜାଣିଛି।

Verse 11

गाणपत्यं कथं प्राप शंभोः परमतेजसः । सोंधको धन्य एवाति यो वभूव गणेश्वरः

ପରମ ତେଜସ୍ବୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସୋଂଧକ କିପରି ଗଣପତିପଦ ପାଇଲା? ସତ୍ୟେ ସୋଂଧକ ହିଁ ସର୍ବାଧିକ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ସେ ଗଣମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ହେଲା।

Verse 12

ब्रह्मोवाच । व्यासस्य चैतद्वचनं निशम्य प्रोवाच स ब्रह्मसुतस्तदानीम् । महेश्वरोतीः परमाप्तलक्ष्मीस्संश्रोतुकामं जनकं शुकस्य

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବ୍ୟାସଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁକଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ; ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରମ କଲ୍ୟାଣକାରୀ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଆତୁର ଥିଲେ, ଯାହା ପରମ ସୌଭାଗ୍ୟ ଓ ସିଦ୍ଧି ଦିଏ।

Verse 13

सनत्कुमार उवाच । पुराऽऽगतो भक्तकृपाकरोऽसौ कैलासतश्शैलसुता गणाढ्यः । विहर्तुकामः किल काशिका वै स्वशैलतो निर्जरचक्रवती

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପାକାରିଣୀ ଶୈଲସୁତା (ପାର୍ବତୀ) କୈଲାସରୁ ଆସିଥିଲେ। ଗଣମାନଙ୍କରେ ପରିବୃତା ସେ ବିହାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଦେବସମୂହ ସହ, ନିଜ ପର୍ବତ ଛାଡ଼ି କାଶିକାକୁ ଗଲେ।

Verse 14

स राजधानीं च विधाय तस्यां चक्रं परोतीः सुखदा जनानाम् । तद्रक्षकं भैरवनामवीरं कृत्वा समं शैलजयाहि बह्वीः

ତାପରେ ସେଠାରେ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନ କରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟକ ଏକ ରକ୍ଷାର୍ଥ ପବିତ୍ର ଚକ୍ର ବିନ୍ୟାସ କଲେ। ତାହାର ରକ୍ଷକ ଭାବେ ‘ଭୈରବ’ ନାମକ ବୀରଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ଶୈଲଜା (ପାର୍ବତୀ) ସହ ସେ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆଗେଇଲେ।

Verse 15

स एकदा मंदरनामधेयं गतो नगे तद्वरसुप्रभावात् । तत्रापि मानागणवीरमुख्यैश्शिवासमेतो विजहार भूरि

ଏକଦା ସେହି ବରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭାବରେ ସେ ମନ୍ଦର ନାମକ ପର୍ବତକୁ ଗଲା। ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ସହ, ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କର ବୀର-ମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ବହୁତ ବିହାର କଲା।

Verse 16

पूर्वे दिशो मन्दर शैलसंस्था कपर्द्दिनश्चंडपराकमस्य । चक्रे ततो नेत्रनिमीलनं तु सा पार्वती नर्मयुतं सलीलम्

ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ଅବସ୍ଥିତ ପାର୍ବତୀ ଜଟାଧାରୀ, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପରାକ୍ରମୀ ଶଙ୍କରଙ୍କ ନେତ୍ରକୁ ହସ-ଖେଳ ଭରା କୋମଳ କ୍ରୀଡାରେ ମୁଦିଦେଲେ।

Verse 17

प्रवालहेमाब्जधृतप्रभाभ्यां कराम्बुजाभ्यां निमिमील नेत्रे । हरस्य नेत्रेषु निमीलितेषु क्षणेन जातः सुमहांधकारः

ପ୍ରବାଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ପଦ୍ମସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ କମଳହସ୍ତଦ୍ୱାରା ପାର୍ବତୀ ହରଙ୍କ ନେତ୍ରକୁ ମୁଦିଦେଲେ; ନେତ୍ର ନିମୀଳିତ ହେବାମାତ୍ରେ କ୍ଷଣେ ଭୟଙ୍କର ମହାନ୍ଧକାର ହେଲା।

Verse 18

तत्स्पर्शयोगाच्च महेश्वरस्य करौ च तस्याः स्खलितं मदांभः । शंभोर्ललाटे क्षणवह्नितप्तो विनिर्गतो भूरिजलस्य बिन्दुः

ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶଯୋଗରୁ ତାହାର କରଦ୍ୱୟରୁ ମଦସଦୃଶ ଆର୍ଦ୍ରତା ସ୍ଖଲିତ ହେଲା; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଲଲାଟରେ ପଡ଼ିବାମାତ୍ରେ ସେ ବିନ୍ଦୁ କ୍ଷଣେ ଅଗ୍ନିତପ୍ତ ହୋଇ, ଭୂରିଜଳରୁ ନିର୍ଗତ ଏକମାତ୍ର ବୁନ୍ଦା ଭାବେ ଫୁଟି ବାହାରିଲା।

Verse 19

गर्भो बभूवाथ करालवक्त्रो भयंकरः क्रोधपरः कृतघ्नः । अन्धो विरूपी जटिलश्च कृष्णो नरेतरो वैकृतिकस्सुरोमा

ତେବେ କ୍ରୋଧର ଗର୍ଭ ସଦୃଶ ଏକ ସତ୍ତା ଜନ୍ମିଲା—କରାଳମୁଖ, ଭୟଙ୍କର, କ୍ରୋଧପରାୟଣ ଓ କୃତଘ୍ନ। ସେ ଅନ୍ଧ, ବିରୂପ, ଜଟିଳ, କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ; ମନୁଷ୍ୟ ନୁହେଁ, ବିକୃତ ରୋମଶ ଦାନବସଦୃଶ।

Verse 20

गायन्हसन्प्ररुदन्नृत्यमानो विलेलिहानो घरघोरघोषः । जातेन तेनाद्भुतदर्शनेन गौरीं भवोऽसौ स्मितपूर्वमाह

ସେ ଗାଇ, ହସି, ପୁଣି କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲା; ଓଠ ଚାଟି ଭୟଙ୍କର ଘୋର ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା। ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଭବ (ଶିବ) ପ୍ରଥମେ ହସିଲେ, ପରେ ଗୌରୀ (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 21

श्रीमहेश उवाच । निमील्य नेत्राणि कृतं च कर्म बिभेषि साऽस्माद्दयिते कथं त्वम् । गौरी हरात्तद्वचनं निशम्य विहस्यमाना प्रमुमोच नेत्रे

ଶ୍ରୀମହେଶ କହିଲେ—ପ୍ରିୟେ, ନେତ୍ର ନିମିଳି ସେ କର୍ମ କରି ସାରି ଏବେ ମୋତେ କାହିଁକି ଭୟ କରୁଛ? ହରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଗୌରୀ ହସି ନେତ୍ର ଖୋଲିଲେ।

Verse 22

जाते प्रकाशे सति घोररूपो जातोंधकारादपि नेत्रहीनः । तादृग्विधं तं च निरीक्ष्य भूतं पप्रच्छ गौरी पुरुषं महेशम्

ପ୍ରକାଶ ହେବା ସହିତ ଏକ ଘୋରରୂପୀ ସତ୍ତା ପ୍ରକଟ ହେଲା—ଅନ୍ଧକାରଜନ୍ମା, ତଥାପି ନେତ୍ରହୀନ। ତାହାକୁ ଦେଖି ଗୌରୀ ପରମପୁରୁଷ ମହେଶଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।

Verse 23

गौर्य्युवाच । कोयं विरूपो भगवन्हि जातो नावग्रतो घोरभयंकरश्च । वदस्व सत्यं मम किं निमित्तं सृष्टोऽथ वा केन च कस्य पुत्रः

ଗୌରୀ କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ, ଏହି ବିରୂପ, ଘୋର ଭୟଙ୍କର ଦର୍ଶନବାନ୍ କିଏ ଜନ୍ମିଲା? ସତ୍ୟ କହନ୍ତୁ—ମୋ କେଉଁ ନିମିତ୍ତରେ ଏହା ସୃଷ୍ଟ ହେଲା? କିଏ ଉତ୍ପାଦନ କଲା, ଏହା କାହାର ପୁତ୍ର?

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा हरस्तद्वचनं प्रियाया लीलाकरस्सृष्टिकृतोंऽधरूपाम् । लीलाकरायास्त्रिजगज्जनन्या विहस्य किंचिद्भगवानुवाच

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ପ୍ରିୟାଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଲୀଳାର୍ଥେ ସୃଷ୍ଟିକାରିଣୀ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ତ୍ରିଜଗଜ୍ଜନନୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭଗବାନ ହର ଅଳ୍ପ ହସି କହିଲେ।

Verse 25

महेश उवाच । शृण्वंबिके ह्यद्भुतवृत्तकारे उत्पन्न एषोऽद्भुतचण्डवीर्यः । निमीलिते चक्षुषि मे भवत्या स स्वेदजो मेंधकनामधेयः

ମହେଶ କହିଲେ—ହେ ଅମ୍ବିକେ, ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା କରାଉଥିବା ଦେବୀ! ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବୀର୍ୟବାନ୍ ଜନ୍ମିଛି। ତୁମେ ମୋ ଚକ୍ଷୁ ନିମୀଳିତ କରାଇବାବେଳେ ସେ ମୋ ସ୍ୱେଦରୁ ଜନ୍ମିଲା; ତାହାର ନାମ ମେଣ୍ଡକ।

Verse 26

त्वं चास्य कर्तास्ययथानुरूपं त्वया ससख्या दयया गणेभ्यः । स रक्षितव्यस्त्व यि तं हि वैकं विचार्य बुद्ध्या करणीयमार्ये

ତୁମେ ହିଁ ଏହାର କର୍ତ୍ରୀ; ପରିସ୍ଥିତିଅନୁରୂପ ତୁମେ ଯଥାଯଥ କରିଛ। ଗଣମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମ ସଖ୍ୟ ଓ ଦୟାରୁ, ଏହି ଏକକୁ ତୁମେ ମାତ୍ର ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ଆର୍ୟେ, ବୁଦ୍ଧିରେ ବିଚାର କରି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର—ଏହାକୁ ନିଜର ଭାବି ପାଳ।

Verse 27

सनत्कुमार उवाच । गौरी ततो भृत्यवचो निशम्य कारुण्यभावात्सहिता सखीभिः । नानाप्रकारैर्बहुभिर्ह्युपायैश्चकार रक्षां स्वसुतस्य यद्वत्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ତାପରେ ଗୌରୀ ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କରୁଣାଭାବରେ, ସଖୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ନିଜ ପୁତ୍ରର ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ନାନା ପ୍ରକାର ଅନେକ ଉପାୟରେ ସେ ରକ୍ଷା କଲେ—ମାଆ ଯେପରି କରେ।

Verse 28

कालेऽथ तस्मिञ्शिशिरे प्रयातो हिरण्यनेत्रस्त्वथ पुत्रकामः । स्वज्येष्ठबंधोस्तनयप्रतानं संवीक्ष्य चासीत्प्रियया नियुक्तः

ତାପରେ ଶିଶିର ଋତୁରେ ହିରଣ୍ୟନେତ୍ର ପୁତ୍ରକାମନାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା। ନିଜ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ସନ୍ତାନପ୍ରତାନର ବିସ୍ତାର ଦେଖି, ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀର ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା।

Verse 29

अरण्यमाश्रित्य तपश्चकारासुरस्तदा कश्यपजस्सुतार्थम् । काष्ठोपमोऽसौ जितरोषदोषस्संदर्शनार्थं तु महेश्वरस्य

ତେବେ ସେ ଅସୁର କଶ୍ୟପଜ ପୁତ୍ରପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ କରି ତପ କଲା। କାଠ ପରି ଅଚଳ ହୋଇ, କ୍ରୋଧଦୋଷକୁ ଜୟ କରି, କେବଳ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନାର୍ଥେ ସେ ତପ ଆରମ୍ଭ କଲା।

Verse 30

तुष्टः पिनाकी तपसास्य सम्यग्वरप्रदानाय ययौ द्विजेन्द्र । तत्स्थानमासाद्य वृषध्वजोऽसौ जगाद दैत्यप्रवरं महेशः

ତାହାର କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପିନାକୀ (ଶିବ) ବରଦାନ ଦେବାକୁ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହେଶ ସେଇ ଦୈତ୍ୟପ୍ରବରକୁ କହିଲେ।

Verse 31

महेश उवाच । हे दैत्यनाथ कुरु नेन्द्रियसंघपातं किमर्थमेतद्व्रतमाश्रितं ते । प्रब्रूहि कामं वरदो भवोऽहं यदिच्छसि त्वं सकलं ददामि

ମହେଶ କହିଲେ—ହେ ଦୈତ୍ୟନାଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହକୁ ନଷ୍ଟ କରନି। କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିଛ? ହୃଦୟର କାମନା କୁହ। ମୁଁ ଭବ, ବରଦାତା—ତୁମେ ଯାହା ଇଚ୍ଛା କର, ସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଦେବି।

Verse 32

सनत्कुमार उवाच । सरस्यमाकर्ण्य महेशवाक्यं ह्यतिप्रसन्नः कनकाक्षदैत्यः । कृतांजलिर्नम्रशिरा उवाच स्तुत्या च नत्वा विविधं गिरीशम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ମହେଶଙ୍କ ମଧୁର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି କନକାକ୍ଷ ଦୈତ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା। ହାତ ଯୋଡି, ଶିର ନମାଇ, ଗିରୀଶଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଓ ନମସ୍କାର କରି ସେ କହିଲା।

Verse 33

हिरण्याक्ष उवाच । पुत्रस्तु मे चन्द्रललाट नास्ति सुवीर्यवान्दैत्यकुलानुरूपी । तदर्थमेतद्व्रतमास्थितोऽहं तं देहि देवेश सुवीर्यवंतम्

ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ କହିଲା—ହେ ଚନ୍ଦ୍ରଲଲାଟ, ଦୈତ୍ୟକୁଳକୁ ଯୋଗ୍ୟ ମହାବୀର୍ୟବାନ ପୁତ୍ର ମୋର ନାହିଁ। ସେହି ହେତୁ ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିଛି। ତେଣୁ, ହେ ଦେବେଶ, ମୋତେ ମହାବୀର୍ୟବାନ ପୁତ୍ର ଦିଅ।

Verse 34

यस्माच्च मद्भ्रातुरनंतवीर्याः प्रह्लादपूर्वा अपि पंचपुत्राः । ममेह नास्तीति गतान्वयोऽहं को मामकं राज्यमिदं बुभूषेत्

କାରଣ ମୋ ଭାଇଙ୍କର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଆଦି ଅନନ୍ତ ବୀର୍ୟବାନ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ଅଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମୋର ବଂଶ ଶେଷ—ମୋର କେହି ନାହିଁ। ତେବେ ମୋର ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ କିଏ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିବ?

Verse 35

राज्यं परस्य स्वबलेन हृत्वा भुंक्तेऽथवा स्वं पितुरेव दृष्टम् । च प्रोच्यते पुत्र इह त्वमुत्र पुत्री स तेनापिभवेत्पितासौ

ଯେ ନିଜ ବଳରେ ପରର ରାଜ୍ୟ ହରଣ କରି ତାହା ଭୋଗ କରେ, କିମ୍ବା ପିତୃଦୃଷ୍ଟିରେ ନିଜ ଅଧିକାରକୁ ଭୋଗ କରେ, ସେ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ‘ପୁତ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହି ଅର୍ଥରେ କନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରସମାନ ଗଣ୍ୟ; ତେଣୁ ପିତା ହିଁ ତାହାର ପିତା (ବଂଶାଧିକାରର ମୂଳ) ଭାବେ ମନାଯାଏ।

Verse 36

ऊर्द्ध्वं गतिः पुत्रवतां निरुक्ता मनीषिभिर्धर्मभृतां वरिष्ठैः । सर्वाणि भूतानि तदर्थमेवमतः प्रवर्तेत पशून् स्वतेजसः

ଧର୍ମଭୃତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୀଷୀମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଯାହାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ (ଉଚ୍ଚ) ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଭୂତଜୀବ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅଛନ୍ତି; ତେଣୁ ନିଜ ତେଜରେ ପଶୁ ଓ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ସନ୍ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇ, ଯଥାଯଥ ପାଳନ-ରକ୍ଷଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 37

निरन्वयस्याथ न संति लोकास्तदर्थमिच्छंति जनाः सुरेभ्यः । सदा समाराध्य सुरात्रिपंकजं याचंत इत्थं सुतमेकमेव

ଯାହାର ବଂଶାନ୍ବୟ ନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ ସ୍ଥିର ‘ଲୋକ’—ନାମ ଓ ପଦର ଧାରାବାହିକତା—ନଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେଣୁ ଲୋକେ ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଆରାଧ୍ୟ, ପଦ୍ମସଦୃଶ ତ୍ରିପୁରାରିଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଉପାସନା କରି ସେମାନେ ଏକମାତ୍ର ଦାନ ଚାହାନ୍ତି—ଏକ ପୁତ୍ର।

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । एतद्भवस्तद्वचनं निशम्य कृपाकरो दैत्यनृपस्य तुष्टः । तमाह दैत्यातप नास्ति पुत्रस्त्वद्वीर्यजः किंतु ददामि पुत्रम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଭବ (ଶ୍ରୀଶିବ)ଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି କୃପାକର ପ୍ରଭୁ ଦାନବରାଜ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଦୈତ୍ୟାତପ! ତୁମ ନିଜ ବୀର୍ୟରୁ ପୁତ୍ର ହେବ ନାହିଁ; ତଥାପି ମୁଁ ତୁମକୁ ପୁତ୍ର ଦେବି।”

Verse 39

ममात्मजं त्वंधकनामधेयं त्वत्तुल्यवीर्यं त्वपराजितं च । वृणीष्व पुत्रं सकलं विहाय दुःखं प्रतीच्छस्व सुतं त्वमेव

“ମୋ ଆତ୍ମଜକୁ ଗ୍ରହଣ କର—ତାହାର ନାମ ଅନ୍ଧକ; ସେ ତୁମ ସମାନ ବୀର୍ୟବାନ ଓ ଅପରାଜିତ। ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କରି, ତାକୁ ପୁତ୍ରରୂପେ ବାଛ; ଏହି ସୁତକୁ ଗ୍ରହଣ କର—ହଁ, ତୁମେ ନିଜେ ତାକୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର।”

Verse 40

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्त्वा प्रददौ स तस्मै हिरण्यनेत्राय सुतं प्रसन्नः । हरस्तु गौर्य्या सहितो महात्मा भूतादिनाथस्त्रिपुरारिरुग्रः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ହିରଣ୍ୟନେତ୍ରକୁ ଏକ ପୁତ୍ର ଦାନ କଲେ। ଏବଂ ଗୌରୀସହିତ ମହାତ୍ମା ହର—ଭୂତାଦିନାଥ, ତ୍ରିପୁରାରି, ଉଗ୍ର—ସେଇ ବରକୁ ସିଦ୍ଧ କଲେ।

Verse 41

नतो हरात्प्राप्य सुतं स दैत्यः प्रदक्षिणीकृत्य यथाक्रमेण । स्तोत्रैरनेकैरभिपूज्य रुद्रं तुष्टस्स्वराज्यं गतवान्महात्मा

ସେଇ ଦୈତ୍ୟ ହରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପୁତ୍ର ପାଇ ଯଥାକ୍ରମେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲା। ଅନେକ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜି ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ମହାତ୍ମା ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିଗଲା।

Verse 42

ततस्तु पुत्रं गिरिशादवाप्य रसातलं चंडपराक्रमस्तु । इमां धरित्रीमनयत्स्वदेशं दैत्यो विजित्वा त्रिदशानशेषान्

ତାପରେ ସେଇ ଚଣ୍ଡପରାକ୍ରମୀ ଦୈତ୍ୟ ଗିରୀଶଙ୍କଠାରୁ ପୁତ୍ର ପାଇ ରସାତଳକୁ ଗଲା। ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ନିଶେଷ ଭାବେ ଜିତି ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦେଶକୁ ନେଇଗଲା।

Verse 43

ततस्तु देवेर्मुनिभिश्च सिद्धैः सर्वात्मकं यज्ञमयं करालम् । वाराहमाश्रित्य वपुः प्रधानमाराधितो विष्णुरनंतवीर्यः

ତାପରେ ଦେବମାନେ ମୁନି ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହିତ ସର୍ବାତ୍ମକ, ଯଜ୍ଞମୟ, କରାଳ ବରାହ-ରୂପ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଅନନ୍ତବୀର୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ। ସେ ପ୍ରଧାନ ଦେହ ପ୍ରକଟ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 44

घोणाप्रहारैर्विविधैर्धरित्रीं विदार्य पातालतलं प्रविश्य । तुंडेन दैत्याञ्शतशो विचूर्ण्य दंष्ट्राभिरग्र्याभि अखंडिताभिः

ଘୋଣାର ନାନାବିଧ ପ୍ରହାରରେ ସେ ଧରିତ୍ରୀକୁ ବିଦାରି ପାତାଳତଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ତୁଣ୍ଡଦ୍ୱାରା ଶତଶଃ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଅଖଣ୍ଡ ଅଗ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ଭଙ୍ଗ କଲେ।

Verse 45

पादप्रहारैरशनिप्रकाशैरुन्मथ्य सैन्यानि निशाचराणाम् । मार्तंडकोटिप्रतिमेन पश्चात्सुदर्शनेनाद्भुतचंडतेजाः

ବଜ୍ରସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ପାଦପ୍ରହାରରେ ସେ ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଉନ୍ମଥିତ କରି ଚୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ। ପରେ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଅଦ୍ଭୁତ ଚଣ୍ଡତେଜସ୍ବୀ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ରଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ନିପାତ କଲେ।

Verse 46

हिरण्यनेत्रस्य शिरो ज्वलंतं चिच्छेद दैत्यांश्च ददाह दुष्टान् । ततः प्रहृष्टो दितिजेन्द्रराजं स्वमंधकं तत्र स चाभ्यषिंचत्

ସେ ହିରଣ୍ୟନେତ୍ରର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଶିରକୁ ଛେଦ କଲେ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କଲେ। ତତଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ହୋଇ ସେଠାରେ ନିଜ ଅନ୍ଧକକୁ ଦୈତ୍ୟରାଜ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ।

Verse 47

स्वस्थानमागत्य ततो धरित्रीं दृष्ट्वांकुरेणोद्धरतः प्रहृष्टः । भूमिं च पातालतलान्महात्मा पुपोष भागं त्वथ पूर्वकं तु

ସ୍ୱସ୍ଥାନକୁ ଫେରି ଅଙ୍କୁରଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଧୃତ ହେଉଥିବା ଧରିତ୍ରୀକୁ ଦେଖି ସେ ମହାତ୍ମା ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ହେଲେ। ପରେ ପାତାଳତଳରୁ ଭୂମିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ସେ ତାହାକୁ ପୋଷଣ କରି, ପୂର୍ବବତ୍ ତାହାର ଭାଗକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କଲେ।

Verse 48

देवैस्समस्तैर्मुनिभिःप्रहृष्टै रभिषुतः पद्मभुवा च तेन । ययौ स्वलोकं हरिरुग्रकायो वराहरूपस्तु सुकार्यकर्ता

ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତ ହୋଇ, ପଦ୍ମଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇ, ସୁକାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ବରାହରୂପ ଉଗ୍ରକାୟ ହରି ନିଜ ସ୍ୱଲୋକକୁ ଯାଇଲେ।

Verse 49

हिरण्यनेत्रेऽथ हतेऽसुरेशे वराहरूपेण सुरेण देवाः । देवास्समस्ता मुनयश्च सर्वे परे च जीवास्सुखिनो बभूवुः

ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦିବ୍ୟ ଦେବତା ଅସୁରେଶ ହିରଣ୍ୟନେତ୍ରକୁ ବଧ କରିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ଓ ଶାନ୍ତ ହେଲେ।