दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ईदृग्विधं महादिव्यं नानाश्चर्यमयं रथम् । संनह्य निगमानश्वांस्तं ब्रह्मा प्रार्पयच्छिवम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏହିପରି ନାନା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟମୟ ମହାଦିବ୍ୟ ରଥକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ବେଦସ୍ୱରୂପ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ତାହାରେ ଯୋଗାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ତାହାକୁ ଶ୍ରୀଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 2

शंभवेऽसौ निवेद्याधिरोपयामास शूलिनम् । बहुशः प्रार्थ्य देवेशं विष्ण्वादिसुरसमतम्

ସେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରି, ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ଆଶ୍ରୟ ଥିବା ଦେବେଶ ଶୂଲିନଙ୍କୁ ବହୁବାର ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା।

Verse 3

ततस्तस्मिन्रथे दिव्ये रथप्राकारसंयुते । सर्वदेवमयः शंभुरारुरोह महाप्रभुः

ତାପରେ ରଥପ୍ରାକାରସଂଯୁକ୍ତ ସେଇ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ସର୍ବଦେବମୟ ମହାପ୍ରଭୁ ଶମ୍ଭୁ ଆରୋହଣ କଲେ।

Verse 4

ऋषिभिः स्तूयमानश्च देवगंधर्वपन्नगैः । विष्णुना ब्रह्मणा चापि लोकपालैर्बभूव ह

ତାଙ୍କୁ ଋଷିମାନେ, ଦେବମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ପନ୍ନଗମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ; ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଦନା କଲେ।

Verse 5

उपावृतश्चाप्सरसां गणैर्गीतविशारदः । शुशुभे वरदश्शम्भुस्स तं प्रेक्ष्य च सारथिम्

ଗୀତବିଶାରଦ ଅପ୍ସରାଗଣରେ ପରିବୃତ ହୋଇ ବରଦ ଶମ୍ଭୁ ମହାଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେଇ ସାରଥିକୁ ଦେଖି (କାର୍ଯ୍ୟେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ)।

Verse 6

तस्मिन्नारोऽहतिरथं कल्पितं लोकसंभृतम् । शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसंभवाः

ସେଠାରେ ନାରା ଓ ଅହଟି ଦ୍ୱାରା କଳ୍ପିତ, ଲୋକସମ୍ଭାରରେ ସଂଯୋଜିତ ସେଇ ରଥ ଆଘାତରେ ପତିତ ହେଲା; ବେଦସମ୍ଭବ ତୁରଗମାନେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଭୂମିରେ ଢଳି ପଡ଼ିଲେ।

Verse 7

चचाल वसुधा चेलुस्सकलाश्च महीधराः । चकंपे सहसा शेषोऽसोढा तद्भारमातुरः

ବସୁଧା କମ୍ପିଲା, ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଡୋଳିଲେ। ହଠାତ୍ ଶେଷ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଭାରରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ କମ୍ପିଲେ; ଭାର ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 8

अथाधः स रथस्यास्य भगवान्धरणीधरः । वृषेन्द्ररूपी चोत्थाय स्थापयामास वै क्षणम्

ତାପରେ ସେଇ ରଥର ତଳେ ଭଗବାନ୍ ଧରଣୀଧର ଉଠିଲେ। ବୃଷେନ୍ଦ୍ରରୂପ ଧାରି କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 9

क्षणांतरे वृषेन्द्रोऽपि जानुभ्यामगमद्धराम् । रथारूढमहेशस्य सुतेजस्सोढुमक्षमः

ପରକ୍ଷଣେ ବୃଷେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଜାନୁ ଗାଡ଼ି ଧରାକୁ ଗଲା। ରଥାରୂଢ ମହେଶଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତେଜ ସେ ସହିପାରିଲା ନାହିଁ।

Verse 10

अभीषुहस्तो भगवानुद्यम्य च हयांस्तदा । स्थापयामास देवस्य पचनाद्वैरथं वरम्

ତେବେ ଭଗବାନ୍ ଲଗାମ ହାତରେ ଧରି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ଏବଂ ପଚନାର କୌଶଳରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ସେଇ ଉତ୍ତମ ରଥକୁ ଦେବଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥିର କଲେ।

Verse 11

ततोऽसौ नोदयामास मनोमारुतरंहसः । ब्रह्मा हयान्वेदमयान्नद्धान्रथवरे स्थितः

ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମା ମନ ଓ ପବନ ସମ ବେଗବାନ ସେଇ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ହାଙ୍କିଲେ—ଯେମାନେ ବେଦମୟ ଏବଂ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଯୋଜିତ।

Verse 12

पुराण्युद्दिश्य वै त्रीणि तेषां खस्थानि तानि हि । अधिष्ठिते महेशे तु दानवानां तरस्विनाम्

ପୁରାତନ ଆଖ୍ୟାନ ଅନୁସାରେ ସେମାନଙ୍କର ତିନୋଟି ଦୁର୍ଗ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଆକାଶସ୍ଥ ଦିବ୍ୟ କୋଟ। କିନ୍ତୁ ମହେଶ ଯେତେବେଳେ ସେଠାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହେଲେ, ତେବେ ପ୍ରବଳ ଦାନବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ତାଙ୍କ ବଶରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 13

अथाह भगवान्रुद्रो देवानालोक्य शंकरः । पशूनामाधिपत्यं मे धद्ध्वं हन्मि ततोऽसुरान्

ତାପରେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର—ଶଙ୍କର—ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: “ସମସ୍ତ ପଶୁ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ ମୋତେ ଦିଅ; ତାହାପରେ ମୁଁ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବି।”

Verse 14

पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः । कल्पयित्वैव वध्यास्ते नान्यथा दैत्यसत्तमाः

ହେ ସୁରୋତ୍ତମମାନେ! ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ‘ପଶୁତ୍ୱ’ (ବଦ୍ଧତା) ଅବସ୍ଥାରେ ଗଢ଼ିଲେ ମାତ୍ର ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବଧ୍ୟ ହେବେ; ଅନ୍ୟଥା ଏହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 15

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य धीमतः । विषादमगमन्सर्वे पशुत्वं प्रतिशंकिताः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ: ସେଇ ଧୀମାନ ଦେବଦେବଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ‘ପଶୁତ୍ୱ’ ହେବାର ଆଶଙ୍କାରେ ସମସ୍ତେ ବିଷାଦଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।

Verse 16

तेषां भावमथ ज्ञात्वा देवदेवोऽम्बिकापतिः । विहस्य कृपया देवाञ्छंभुस्तानिदमब्रवीत्

ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଭାବ ଜାଣି ଦେବଦେବ, ଅମ୍ବିକାପତି ଶମ୍ଭୁ ହସିଲେ; ଏବଂ କୃପାବଶେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 17

शंभुरुवाच । मा वोऽस्तु पशुभावेऽपि पातो विबुधसत्तमाः । श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः

ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—“ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତୁମମାନଙ୍କୁ ପଶୁଭାବ (ବନ୍ଧଜୀବ ଅବସ୍ଥା) ରେ ମଧ୍ୟ ପତନ ନ ହେଉ। ଶୁଣ—ପଶୁଭାବରୁ ବିମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଶୁଣାଯାଉ; ଏବଂ ସେଇ ମୁକ୍ତି ସାଧିତ ହେଉ।”

Verse 18

यौ वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति । पशुत्वादिति सत्यं वः प्रतिज्ञातं समाहिताः

ଯେ କେହି ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ବ୍ରତକୁ ସତ୍ୟଭାବରେ ଆଚରଣ କରିବ, ସେ ମୋକ୍ଷ ପାଇବ। ‘ପଶୁତ୍ୱ—ବନ୍ଧିତ ଜୀବଭାବ—ରୁ ମୁକ୍ତି ହୁଏ’—ଏହା ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି କହିଛି; ତୁମେ ସ୍ଥିର ଓ ଏକାଗ୍ର ରୁହ।

Verse 19

ये चाप्यन्ये करिष्यंति व्रतं पाशुपतं मम । मोक्ष्यंति ते न संदेहः पशुत्वात्सुरसत्तमाः

ଆଉ ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଯେଉଁ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଏହି ପାଶୁପତ ବ୍ରତ ଆଚରିବେ, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କାରଣ ପଶୁତ୍ୱ—ବନ୍ଧିତ ଜୀବଭାବ—ରୁ ପଶୁପତିଙ୍କ ଶରଣାଗତିରେ ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 20

नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्थं वर्षकत्रयम् । शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स पशुत्वाद्विमुच्यते

ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେ ଭକ୍ତିସହିତ ଶୁଶ୍ରୂଷା (ସେବା) କରାଏ କିମ୍ବା ନିଜେ କରେ—ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ନୈଷ୍ଠିକ ବ୍ରତ ଭାବେ ହେଉ କି, ତାହାର ସମତୁଲ୍ୟ ତିନି ବର୍ଷ—ସେ ପଶୁତ୍ୱ (ବନ୍ଧିତ ଜୀବଭାବ) ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 21

तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः । पशुत्वान्मोक्ष्यथ तदा यूयमत्र न संशयः

ଏହେତୁ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଆଗାମୀକାଳରୁ ତୁମେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଆଚାର-ବ୍ରତକୁ ଅନୁସରଣ କର; ତେବେ ତୁମେ ପଶୁତ୍ୱ (ବନ୍ଧିତ ଜୀବଭାବ) ରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 22

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य महेशस्य परात्मनः । तथेति चाब्रुवन्देवा हरिब्रह्मादयस्तथा

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ପରମାତ୍ମା ମହେଶଙ୍କ ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି, ହରି-ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସହ ଦେବମାନେ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 23

तस्माद्वै पशवस्सर्वे देवासुरवराः प्रभोः । रुद्रः पशुपतिश्चैव पशुपाशविमोचकः

ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ—ଦେବାସୁରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରଭୁଙ୍କ ‘ପଶୁ’ (ବଦ୍ଧ ଜୀବ) ଅଟନ୍ତି। ରୁଦ୍ର ଏକମାତ୍ର ପଶୁପତି, ସେଇ ପଶୁପାଶ ବିମୋଚକ।

Verse 24

तदा पशुपतीत्येतत्तस्य नाम महेशितुः । प्रसिद्धमभवद्वध्वा सर्वलोकेषु शर्मदम्

ତେବେ (ଶତ୍ରୁକୁ) ବଧ କରିବା ପରେ, ସେଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ‘ପଶୁପତି’ ନାମ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ଶୁଭ ଓ ଶାନ୍ତିଦାୟକ।

Verse 25

मुदा जयेति भाषंतस्सर्वे देवर्षयस्तदा । अमुदंश्चाति देवेशो ब्रह्मा विष्णुः परेऽपि च

ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଦେବର୍ଷି ଆନନ୍ଦରେ “ଜୟ! ଜୟ!” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। କିନ୍ତୁ ଦେବାଧିପତି—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ହର୍ଷିତ ହେଲେ ନାହିଁ।

Verse 26

तस्मिंश्च समये यच्च रूपं तस्य महात्मनः । जातं तद्वर्णितुं शक्यं न हि वर्षशतैरपि

ସେହି ସମୟରେ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଯେ ରୂପ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଶତଶତ ବର୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 27

एवं विधो महेशानो महेशान्यखिलेश्वरः । जगाम त्रिपुरं हंतुं सर्वेषां सुखदायकः

ଏହିପରି ଉଦ୍ୟତ ମହେଶାନ—ମହେଶାନୀଙ୍କ ପତି, ସର୍ବାଧୀଶ୍ୱର—ସମସ୍ତଙ୍କୁ କଳ୍ୟାଣ ଓ ସୁଖଦାତା, ତ୍ରିପୁରକୁ ହନନ କରିବାକୁ ଗଲେ।

Verse 28

तं देवदेवं त्रिपुरं निहंतुं तदानु सर्वे तु रविप्रकाशाः । गजैर्हयैस्सिंहवरै रथैश्च वृषैर्ययुस्तेऽमरराजमुख्याः

ତେବେ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ତ୍ରିପୁର ହନନରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅମରରାଜମୁଖ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତେ ଗଜ, ଅଶ୍ୱ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଂହ, ରଥ ଓ ବୃଷଭରେ ଆରୋହଣ କରି ଯାତ୍ରା କଲେ।

Verse 29

हलैश्च शालैर्मुशलैर्भुशुण्डैर्गिरीन्द्रकल्पैर्गिरिसंनिभाश्च । नानायुधैस्संयुतबाहवस्ते ततो नु हृष्टाः प्रययुस्सुरेशाः

ହଳ, ଶାଳ, ମୁଶଳ ଓ ଭାରୀ ଭୁଶୁଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି—କେହି ପର୍ବତରାଜ ସମ, କେହି ଗିରିଶିଖର ସମ—ନାନା ଆୟୁଧରେ ସଜ୍ଜିତ ବାହୁ ନେଇ ସେ ସୁରେଶମାନେ ହର୍ଷରେ ପ୍ରୟାଣ କଲେ।

Verse 30

नानायुधाढ्याः परमप्रकाशा महोत्सवश्शंभुजयं वदंतः । ययुः पुरस्तस्य महेश्वरस्य तदेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः

ନାନା ଆୟୁଧରେ ସମୃଦ୍ଧ, ପରମ ଦୀପ୍ତିମାନ, ମହୋତ୍ସବରେ “ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଜୟ!” ବୋଲି ଘୋଷ କରି ସେମାନେ ସେଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଗରେ ଗଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର, ପଦ୍ମୋଦ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଅଗ୍ରଣୀ ଥିଲେ।

Verse 31

जहृषुर्मुनयस्सर्वे दंडहस्ता जटाधराः । ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचरा सिद्धचारणाः

ଦଣ୍ଡ ହସ୍ତରେ ଧରି, ଜଟାଧାରୀ ସମସ୍ତ ମୁନି ହର୍ଷିତ ହେଲେ; ଏବଂ ଖେଚର ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣମାନେ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କଲେ।

Verse 32

पुत्रत्रयं च विप्रेन्द्रा व्रजन्सर्वे गणेश्वराः । तेषां संख्या च कः कर्तुं समर्थो वच्मि कांश्चन

ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର, ସେ ସମସ୍ତ ଗଣେଶ୍ୱର ନିଜ ତିନି ପୁତ୍ର ସହିତ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା କିଏ ଗଣିପାରିବ? ମୁଁ କେବଳ କିଛିଙ୍କୁ ମାତ୍ର କହୁଛି।

Verse 33

गणेश्वरैर्देवगणैश्च भृङ्गी समावृतस्सर्वगणेन्द्रवर्यः । जगाम योगांस्त्रिपुरं निहंतुं विमानमारुह्य यथा महेन्द्रः

ଗଣେଶ୍ୱର, ଦେବଗଣ ଓ ଭୃଙ୍ଗୀ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ସେ ସର୍ବଗଣେନ୍ଦ୍ର-ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗବଳରେ ତ୍ରିପୁରକୁ ନିହନ୍ତୁ ଭାବେ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ଗଲେ—ଯେପରି ମହେନ୍ଦ୍ର ଆକାଶରଥ ଆରୋହଣ କରନ୍ତି।

Verse 34

केशो विगतवासश्च महाकेशो महाज्वरः । सोमवल्लीसवर्णश्च सोमदस्सनकस्तथा

ସେ କେଶ, ସେ ବିଗତବାସ; ସେ ମହାକେଶ ଓ ମହାଜ୍ୱର। ସେ ସୋମବଲ୍ଲୀ-ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣବାନ, ସୋମଦାତା; ଏବଂ ସେ ସନକ ମଧ୍ୟ।

Verse 35

सोमधृक् सूर्यवर्चाश्च सूर्यप्रेषणकस्तथा । सूर्याक्षस्सूरिनामा च सुरस्सुन्दर एव च

ସେଠାରେ ସୋମଧୃକ, ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚା ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରେଷଣକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ତଥା ସୂର୍ଯ୍ୟାକ୍ଷ, ସୂରିନାମା, ସୁର ଓ ସୁନ୍ଦର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 36

प्रस्कंदः कुन्दरश्चंडः कंपनश्चातिकंपनः । इन्द्रश्चेन्द्रजवश्चैव यंता हिमकरस्तथा

(ସେମାନେ) ପ୍ରସ୍କନ୍ଦ, କୁନ୍ଦର, ଚଣ୍ଡ, କମ୍ପନ ଓ ଅତିକମ୍ପନ; ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଜବ ମଧ୍ୟ; ତଥା ଯଂତା ଓ ହିମକର ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।

Verse 37

शताक्षश्चैव पंचाक्षः सहस्राक्षो महोदरः । सतीजहुश्शतास्यश्च रंकः कर्पूरपूतनः

ସେଠାରେ ଶତାକ୍ଷ, ପଞ୍ଚାକ୍ଷ, ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଓ ମହୋଦର; ଏହିପରି ସତୀଜହୁ, ଶତାସ୍ୟ, ରଙ୍କ ଓ କର୍ପୂରପୂତନ ନାମକ ବୀରମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ଶିବଗଣଙ୍କ ପରାକ୍ରମୀ ସଦସ୍ୟ।

Verse 38

द्विशिखस्त्रिशिखश्चैव तथाहंकारकारकः । अजवक्त्रोऽष्टवक्त्रश्च हयवक्त्रोऽर्द्धवक्त्रकः

ସେ ଦ୍ୱିଶିଖ ଓ ତ୍ରିଶିଖ; ଏବଂ ଅହଂକାର-ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ। ସେ ଅଜମୁଖ, ଅଷ୍ଟମୁଖ, ହୟମୁଖ ଓ ଅର୍ଧମୁଖ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।

Verse 39

इत्याद्या गणपा वीरा बहवोऽपरिमेयकाः । प्रययुः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः

ଏହିପରି ସେହି ବୀର ଗଣମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ—ଅପରିମେୟ—ନିଜ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଘେରି ଆଗେଇଲେ; ଲକ୍ଷ୍ୟ-ଚିହ୍ନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 40

समावृत्य महादेवं तदापुस्ते पिनाकिनम् । दग्धुं समर्था मनसा क्षणेन सचराचरम्

ତେବେ ସେମାନେ ପିନାକଧାରୀ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଏତେ ସାମର୍ଥ୍ୟଶାଳୀ ଥିଲେ ଯେ କେବଳ ମନସିକ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ମାତ୍ର କ୍ଷଣେ ଚରାଚର ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦଗ୍ଧ କରିପାରୁଥିଲେ।

Verse 41

दग्धुं जगत्सर्वमिदं समर्थाः किंत्वत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी । रथेन किं चात्र शरेण तस्य गणैश्च किं देवगणैश्च शम्भोः

ସେମାନେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ତଥାପି ଏଠାରେ ତ୍ରିପୁରକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ପିନାକୀଙ୍କୁ ରଥ ଓ ଗୋଟିଏ ଶର କାହିଁକି ଦରକାର? ତେବେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସାଧନ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଗଣ ଓ ଦେବଗଣ—ଏସବୁର ଉପଯୋଗ କ’ଣ?

Verse 42

स एव दग्धुं त्रिपुराणि तानि देवद्विषां व्यास पिनाकपाणिः । स्वयं गतस्तत्र गणैश्च सार्द्धं निजैस्सुराणामपि सोऽद्भुतोतिः

ହେ ବ୍ୟାସ! ଦେବଦ୍ୱିଷମାନଙ୍କ ସେଇ ତ୍ରିପୁରକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ପିନାକପାଣି ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ନିଜ ଗଣମାନଙ୍କ ସହ, ଦେବଗଣ ସହିତ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ମହିମାରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 43

किं तत्र कारणं चान्यद्वच्मि ते ऋषिसत्तम । लोकेषु ख्यापनार्थं वै यशः परमलापहम्

ସେଥିରେ ଆଉ କି କାରଣ? ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି—ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ପାଇଁ ହିଁ, ଶିବକର୍ମର ପରମ ପାପନାଶକ ଯଶ ପ୍ରଚାରିତ ହୁଏ।

Verse 44

अन्यच्च कारणं ह्येतद्दुष्टानां प्रत्ययाय वै । सर्वेष्वपि च देवेषु यस्मान्नान्यो विशिष्यते

ଆଉ ଏକ କାରଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହେବା ପାଇଁ। କାରଣ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି ନାହିଁ; କୌଣସି ଦେବ ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ।