विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath

Verse 1

व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तम । यच्छ्राविता महादिव्या कथेयं शांकरी शुभा

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଶୈବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଧନ୍ୟ; କାରଣ ତୁମକୁ ଏହି ପରମ ଦିବ୍ୟ, ଶୁଭ ଶାଙ୍କରୀ କଥା ଶୁଣାଯାଇଛି।

Verse 2

इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या चरितं वैष्णवं मुने । स वृन्दां मोहयित्वा तु किमकार्षीत्कुतो गतः

ଏବେ, ହେ ମୁନି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିରେ ସେହି ବୈଷ୍ଣବ-ଚରିତ କହ। ବୃନ୍ଦାକୁ ମୋହିତ କରି ସେ କ’ଣ କଲା, କେଉଁଠି ଗଲା?

Verse 3

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ शैवप्रवर सत्तम । वैष्णवं चरितं शंभुचरिताढ्यं सुनिर्मलम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟାସ, ଶୈବଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ସଦ୍ଗୁଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ। ମୁଁ ବୈଷ୍ଣବ-ଚରିତ କହିବି—ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମଳ, ତଥାପି ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଚରିତ-ମହିମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 4

मौनीभूतेषु देवेषु ब्रह्मादिषु महेश्वरः । सुप्रसन्नोऽवदच्छंभुश्शरणागत वत्सलः

ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ମୌନ ହୋଇଥିବାବେଳେ, ଶରଣାଗତ-ବତ୍ସଳ ମହେଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ।

Verse 5

शंभुरुवाच । ब्रह्मन्देववरास्सर्वे भवदर्थे मया हतः । जलंधरो मदंशोपि सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ମୁଁ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବବୀରଙ୍କୁ ହତ କରିଛି। ଜଲନ୍ଧରକୁ ମଧ୍ୟ—ଯେ ମୋ ଶକ୍ତିର ଅଂଶ ଥିଲା—(ମୁଁ ନାଶ କରିଛି)। ଏହା ସତ୍ୟ; ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 6

सुखमापुर्न वा तातास्सत्यं ब्रूतामराः खलु । भवत्कृते हि मे लीला निर्विकारस्य सर्वदा

ହେ ପ୍ରିୟମାନେ, ସତ୍ୟ କୁହ—ତୁମେ ସୁଖ ପାଇଲ କି ନାହିଁ? ତୁମ ପାଇଁ ଏହା ମୋର ଲୀଳା; ମୁଁ ତ ସ୍ୱରୂପରେ ସଦା ନିର୍ବିକାର।

Verse 7

सनत्कुमार उवाच । अथ ब्रह्मादयो देवा हर्षादुत्फुल्ललोचनाः । प्रणम्य शिरसा रुद्रं शशंसुर्विष्णुचेष्टितम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ ନୟନରେ, ଶିର ନମାଇ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

Verse 8

देवा ऊचुः । महादेव त्वया देवा रक्षिता श्शत्रुजाद्भयात् । किंचिदन्यत्समुद्भूतं तत्र किं करवामहै

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନେ ଶତ୍ରୁଜନିତ ଭୟରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ଆଉ କିଛି ଉଦ୍ଭବିଛି; ସେ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ?

Verse 9

वृन्दां विमोहिता नाथ विष्णुना हि प्रयत्नतः । भस्मीभूता द्रुतं वह्नौ परमां गतिमागता

ହେ ନାଥ, ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ବୃନ୍ଦାଙ୍କୁ ମୋହିତ କଲେ। ସେ ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଲା ଏବଂ ପରମ ଗତି ପାଇଲା।

Verse 10

वृन्दालावण्यसंभ्रांतो विष्णुस्तिष्ठति मोहितः । तच्चिताभस्म संधारी तव मायाविमोहितः

ବୃନ୍ଦାଙ୍କ ମୋହନୀୟ ଲାବଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହିତ ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ। ସେହି ଚିତାର ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରି, ଆପଣଙ୍କ (ଶିବଙ୍କ) ମାୟାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିମୂଢ଼ ହେଲେ।

Verse 11

स सिद्धमुनिसंघैश्च बोधितोऽस्माभिरादरात् । न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः

ସିଦ୍ଧ ମୁନିମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଆମେ ଆଦରପୂର୍ବକ ବୋଧ କରାଇଲୁ, ତଥାପି ହରି ବୁଝୁନାହାନ୍ତି; ସେ ତୁମ ମାୟାରେ ବିମୋହିତ।

Verse 12

कृपां कुरु महेशान विष्णुं बोधय बोधय । त्वदधीनमिदं सर्वं प्राकृतं सचराचरम्

ହେ ମହେଶାନ! କୃପା କର; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କର—ଜାଗ୍ରତ କର। ଚରାଚର ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାକୃତ ଜଗତ ତୁମ ଅଧୀନ।

Verse 13

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशो हि वचनं त्रिदिवौकसाम् । प्रत्युवाच महालीलस्स्वच्छन्दस्तान्कृतांजलीन्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ: ତ୍ରିଦିବବାସୀମାନଙ୍କ ବଚନ ଏପରି ଶୁଣି, ମହାଲୀଳାମୟ ମହେଶ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ ଭାବେ, କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ଦାଁଡ଼ାଇଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 14

महेश उवाच । हे ब्रह्मन्हे सुरास्सर्वे मद्वाक्यं शृणुतादरात् । मोहिनी सर्वलोकानां मम माया दुरत्यया

ମହେଶ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ହେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ! ମୋ ବଚନ ଆଦରରେ ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ଏହି ମୋହିନୀ ମୋର ମାୟା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁରତ୍ୟୟ।

Verse 15

तदधीनं जगत्सर्वं यद्देवासुरमानुषम् । तयैव मोहितो विष्णुः कामाधीनोऽभवद्धरिः

ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାହାର ଅଧୀନ ହେଲା। ତାହାର ମୋହରେ ବିଷ୍ଣୁ (ହରି) ମଧ୍ୟ କାମାଧୀନ ହେଲେ।

Verse 16

उमाख्या सा महादेवी त्रिदेवजननी परा । मूलप्रकृतिराख्याता सुरामा गिरिजात्मिका

ସେ ‘ଉମା’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାଦେବୀ, ପରମା ଓ ତ୍ରିଦେବଜନନୀ। ସେଇ ମୂଳପ୍ରକୃତି—ଦେବମାତା ଓ ଗିରିଜା-ସ୍ୱରୂପିଣୀ।

Verse 17

गच्छध्वं शरणा देवा विष्णुमोहापनुत्तये । शरण्यां मोहिनीमायां शिवाख्यां सर्वकामदाम्

ହେ ଦେବମାନେ, ବିଷ୍ଣୁ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୋହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଶରଣକୁ ଯାଅ। ଶରଣଦାତ୍ରୀ, ମୋହିନୀ ମାୟା ‘ଶିବା’ ନାମ୍ନୀ ସର୍ବକାମଦାୟିନୀଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ।

Verse 18

स्तुतिं कुरुत तस्याश्च मच्छक्तेस्तोषकारिणीम् । सुप्रसन्ना यदि च सा सर्वकार्यं करिष्यति

ତାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତି କର—ଯାହା ମୋର ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ସେ ଯଦି ସୁପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ କରିଦେବେ।

Verse 19

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तान्सुराञ्शंभुः पञ्चास्यो भगवान्हरः । अंतर्दधे द्रुतं व्यास सर्वैश्च स्वगणैस्सह

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ବ୍ୟାସ, ଏପରି କହି ଶମ୍ଭୁ, ପଞ୍ଚମୁଖ ଭଗବାନ୍ ହର, ନିଜ ସମସ୍ତ ଗଣସହ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 20

देवाश्च शासनाच्छंभोर्ब्रह्माद्या हि सवासवा । मनसा तुष्टुवुर्मूलप्रकृतिं भक्तवत्सलाम्

ତାପରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ, ମନରେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳା ମୂଳପ୍ରକୃତିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 21

देवा ऊचुः । यदुद्भवास्सत्त्वरजस्तमोगुणाः सर्गस्थितिध्वंसविधान कारका । यदिच्छया विश्वमिदं भवाभवौ तनोति मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ଯାହାଠାରୁ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜଃ ଓ ତମଃ ଏଇ ତ୍ରିଗୁଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର ବିଧାନ କରନ୍ତି; ଯାହାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ପ୍ରକଟ ଓ ଲୀନ ହୁଏ—ସେଇ ଆଦ୍ୟ ମୂଳପ୍ରକୃତିକୁ ଆମେ ପ୍ରଣାମ କରୁ।

Verse 22

पाहि त्रयोविंशगुणान्सुशब्दिताञ्जगत्यशेषे समधिष्ठिता परा । यद्रूपकर्माणिजगत्त्रयोऽपि ते विदुर्न मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्

ହେ ପରମା! ତେଇଶ ତତ୍ତ୍ୱ (ଗୁଣ) ଦ୍ୱାରା ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ତୁମେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ତ୍ରିଲୋକ ତୁମ ରୂପ ଓ କର୍ମ ଜାଣେ; କିନ୍ତୁ ମୂଳପ୍ରକୃତିକୁ ଜାଣେନାହିଁ। ତେଣୁ ସେଇ ପରାତ୍ପର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆମେ ପ୍ରଣାମ କରୁ।

Verse 23

यद्भक्तियुक्ताः पुरुषास्तु नित्यं दारिद्र्यमोहात्ययसंभवादीन् । न प्राप्नुवंत्येव हि भक्तवत्सलां सदैव मूलप्रकृतिं नताः स्म ताम्

ଯେ ପୁରୁଷମାନେ ସଦା ଶିବଭକ୍ତିଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ମୋହ ଓ ସଂସାରବନ୍ଧନଜନିତ ଅନ୍ୟ କ୍ଲେଶକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଭକ୍ତବତ୍ସଳା ସେଇ ଆଦ୍ୟ ମୂଳପ୍ରକୃତିକୁ ସଦା ପ୍ରଣାମ କରି ସେମାନେ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷିତ ରହନ୍ତି।

Verse 24

कुरु कार्यं महादेवि देवानां नः परेश्वरि । विष्णुमोहं ह शिवे दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते

ହେ ମହାଦେବୀ, ହେ ପରେଶ୍ୱରୀ! ଆମ ଦେବମାନଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କର। ହେ ଶିବେ, ହେ ଦୁର୍ଗେ! ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମୋହିତ କର। ହେ ଦେବୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 25

जलंधरस्य शंभोश्च रणे कैलासवासिनः । प्रवृत्ते तद्वधार्थाय गौरीशासनतश्शिवे

ଜଲନ୍ଧର ଓ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲାବେଳେ, କୈଳାସବାସୀ ଶିବ ଗୌରୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଜଲନ୍ଧରବଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 26

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधानंतरदेवीस्तुतिविष्णुमोहविध्वंसवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ ‘ଜଲନ୍ଧରବଧାନନ୍ତର ଦେବୀସ୍ତୁତି, ବିଷ୍ଣୁମୋହ ଓ ସେହି ମୋହବିଧ୍ୱଂସର ବର୍ଣ୍ଣନା’ ନାମକ ଷଡ୍ବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 27

जलंधरो हतो युद्धे तद्भयान्मो चिता वयम् । गिरिशेन कृपां कृत्वा भक्तानुग्रहकारिणा

ଯୁଦ୍ଧରେ ଜଲନ୍ଧର ହତ ହେଲା; ତାହାର ଭୟରୁ ଆମେ ମୁକ୍ତ ହେଲୁ। ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହକାରୀ ଗିରୀଶ (ଶିବ) କୃପା କରି ଆମକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।

Verse 28

तदाज्ञया वयं सर्वे शरणं ते समागताः । त्वं हि शंभुर्युवां देवि भक्तोद्धारपरायणौ

ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ। ଆପଣ ଶମ୍ଭୁ; ଆପଣ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବୀ—ଆପଣ ଉଭୟେ ଭକ୍ତୋଦ୍ଧାରରେ ପରାୟଣ।

Verse 29

वृन्दालावण्यसंभ्रातो विष्णुस्तिष्ठति तत्र वै । तच्चिताभस्मसंधारी ज्ञानभ्रष्टो विमोहितः

ବୃନ୍ଦାର ମୋହନୀୟ ଲାବଣ୍ୟରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ଚିତାଭସ୍ମ ଧାରଣ କରି ସେ ଜ୍ଞାନଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋହିତ ଥିଲେ।

Verse 30

संसिद्धसुरसंघैश्च बोधितोऽपि महेश्वरि । न बुध्यते हरिस्सोथ तव मायाविमोहितः

ହେ ମହେଶ୍ୱରୀ, ସଂସିଦ୍ଧ ସୁରସଂଘମାନେ ବୋଧ କରାଇଲେ ମଧ୍ୟ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ବୁଝୁନାହାନ୍ତି; କାରଣ ସେ ତୁମ ମାୟାରେ ବିମୋହିତ।

Verse 31

कृपां कुरु महादेवि हरिं बोधय बोधय । यथा स्वलोकं पायात्स सुचित्तस्सुरकार्यकृत्

ହେ ମହାଦେବୀ, କୃପା କର—ହରିଙ୍କୁ ବୋଧ କର, ବୋଧ କର—ଯେପରି ସେ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତ ହୋଇ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧି ନିଜ ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ କୁଶଳରେ ପହଞ୍ଚୁ।

Verse 32

इति स्तुवंतस्ते देवास्तेजोमंडलमास्थितम् । ददृशुर्गगने तत्र ज्वालाव्याप्ता दिगंतरम्

ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ସେ ଦେବମାନେ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମଣ୍ଡଳକୁ ଦେଖିଲେ; ସେଠାରୁ ଜ୍ୱାଳା ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗନ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଲା।

Verse 33

तन्मध्याद्भारतीं सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । अमराश्शुश्रुवुर्व्यास कामदां व्योमचारिणीम्

ହେ ବ୍ୟାସ, ତାହାର ମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମାଦି ସମସ୍ତ ଅମର—ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ—ଆକାଶେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା କାମଦାୟିନୀ ଭାରତୀ ନାମକ ଦିବ୍ୟବାଣୀକୁ ଶୁଣିଲେ।

Verse 34

आकाशवाण्युवाच । अहमेव त्रिधा भिन्ना तिष्ठामि त्रिविधैर्गुणैः । गौरी लक्ष्मीः सुरा ज्योती रजस्सत्त्वतमोगुणैः

ଆକାଶବାଣୀ କହିଲା—ମୁଁ ଏକାଇ ତ୍ରିଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଧା ଭିନ୍ନ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ। ରଜସରେ ମୁଁ ଗୌରୀ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ—ଶୁଭ ଜ୍ୟୋତି, ତମସରେ ମୁଁ ସୁରା (ମୋହଶକ୍ତି)—ଏହିପରି ମୁଁ ତ୍ରିଗୁଣରେ ନିଷ୍ଠିତ।

Verse 35

तत्र गच्छत यूयं वै तासामंतिक आदरात् । मदाज्ञया प्रसन्नास्ता विधास्यंते तदीप्सितम्

ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ଆଦରସହିତ ତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚ; ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ ଏବଂ ଇଚ୍ଛିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିବେ।

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । शृण्वतामिति तां वाचमंतर्द्धानमगान्महः । देवानां विस्मयोत्फुल्लनेत्राणां तत्तदा मुने

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—“ଶୁଣନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ!” ଏହି ବାକ୍ୟ କହି ସେ ମହାଦିବ୍ୟ ତେଜ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା; ତେବେ, ହେ ମୁନି, ଦେବମାନେ ବିସ୍ମୟରେ ଚକିତ ନୟନରେ ରହିଗଲେ।

Verse 37

ततस्सवेंऽपि ते देवाः श्रुत्वा तद्वाक्यमादरात् । गौरीं लक्ष्मीं सुरां चैव नेमुस्तद्वाक्यचोदिताः

ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସେହି ବାକ୍ୟକୁ ଆଦରରେ ଶୁଣି, ସେହି ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଗୌରୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏବଂ ସୁରା (ଦେବୀ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।

Verse 38

तुष्टुवुश्च महाभक्त्या देवीस्तास्सकलास्सुराः । नानाविधाभिर्वाग्भिस्ते ब्रह्माद्या नतमस्तकाः

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମାଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ମସ୍ତକ ନମାଇ, ମହାଭକ୍ତିରେ ନାନାବିଧ ଦିବ୍ୟ ବଚନଦ୍ୱାରା ସେହି ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 39

ततोऽरं व्यास देव्यस्ता आविर्भूताश्च तत्पुरः । महाद्भुतैस्स्वतेजोभिर्भासयंत्यो दिगंतरम्

ତାପରେ, ହେ ବ୍ୟାସ, ସେହି ଦେବୀମାନେ ସହସା ତାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜ ମହାଦ୍ଭୁତ ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଦିଗନ୍ତକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ।

Verse 40

अथ ता अमरा दृष्ट्वा सुप्रसन्नेन चेतसा । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या स्वकार्यं च न्यवेदयन्

ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବମାନଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା; ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କଲେ ଏବଂ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 41

ततश्चैतास्सुरान्दृष्ट्वा प्रणतान्भक्तवत्सलः । बीजानि प्रददुस्तेभ्यो वाक्यमूचुश्च सादरम्

ତାପରେ ପ୍ରଣତ ଶରଣାଗତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ ବୀଜଶକ୍ତି ଦାନ କଲେ ଏବଂ ସାଦରେ କଥା କହିଲେ।

Verse 42

देव्य ऊचुः । इमानि तत्र बीजानि विष्णुर्यत्रावतिष्ठति । निर्वपध्वं ततः कार्यं भवतां सिद्धिमेष्यति

ଦେବୀମାନେ କହିଲେ—“ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଠାରେ ଏହି ବୀଜଗୁଡ଼ିକୁ ବପନ କର; ତାପରେ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ତୁମ ପ୍ରୟାସ ସିଦ୍ଧି ପାଇବ।”

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तास्ततो देव्योंतर्हिता अभवन्मुने । रुद्रविष्णुविधीनां हि शक्तयस्त्रिगुणात्मिकाः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—“ହେ ମୁନେ! ଏପରି କହି ସେହି ଦେବୀମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; କାରଣ ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବିଧି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ଶକ୍ତିମାନେ ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମକ।”

Verse 44

ततस्तुष्टाः सुरास्सर्वे ब्रह्माद्याश्च सवासवाः । तानि बीजानि संगृह्य ययुर्यत्र हरिः स्थितः

ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେହି ବୀଜଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ସେମାନେ ହରି ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।

Verse 45

वृन्दाचिताभूमितले चिक्षिपुस्तानि ते सुराः । स्मृत्वा तास्संस्थितास्तत्र शिवशक्त्यंशका मुने

ହେ ମୁନେ! ବୃନ୍ଦା ଦ୍ୱାରା ଚିତିତ ଭୂମିତଳରେ ସେହି ଦେବମାନେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିକ୍ଷେପ କଲେ; ଏବଂ (ଦିବ୍ୟ ଆଜ୍ଞାକୁ) ସ୍ମରଣ କରି ସେଠାରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ—କାରଣ ସେମାନେ ଶିବଶକ୍ତିର ଅଂଶ ଥିଲେ।

Verse 46

निक्षिप्तेभ्यश्च बीजेभ्यो वनस्पत्यस्त्रयोऽभवन् । धात्री च मालती चैव तुलसी च मुनीश्वर

ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ନିକ୍ଷିପ୍ତ ବୀଜମାନଙ୍କୁ ନେଇ ତିନିଟି ପବିତ୍ର ବନସ୍ପତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ), ମାଳତୀ ଓ ତୁଳସୀ।

Verse 47

धात्र्युद्भवा स्मृता धात्री माभवा मालती स्मृता । गौरीभवा च तुलसी तमस्सत्त्वरजोगुणाः

ଧାତ୍ରୀକୁ ଧାତ୍ରୀ-ବୃକ୍ଷଜାତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ମାଳତୀକୁ ‘ମା’ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଏବଂ ତୁଳସୀକୁ ଗୌରୀଜାତ ବୋଲି କଥିତ; ଏମାନେ ତମସ୍, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍—ତିନି ଗୁଣ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧିତ।

Verse 48

विष्णुर्वनस्पतीर्दृष्ट्वा तदा स्त्रीरूपिणीर्मुने । उदतिष्ठत्तदा तासु रागातिशयविभ्रमात्

ହେ ମୁନେ! ବିଷ୍ଣୁ ଯେତେବେଳେ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସେହି ବନସ୍ପତିମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତେବେ ଅତିରାଗଜନିତ ବିଭ୍ରମରୁ ତାଙ୍କ ମନ ତାହାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଦ୍ବେଳିତ ହେଲା।

Verse 49

दृष्ट्वा स याचते मोहात्कामासक्तेन चेतसा । तं चापि तुलसी धात्री रागेणैवावलोकताम्

ତାକୁ ଦେଖି ସେ ମୋହବଶେ, କାମାସକ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଯାଚନା କଲା; ତୁଳସୀ ଓ ଧାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ କେବଳ ରାଗରେ ତାହାକୁ ନିହାରିଲେ।

Verse 50

यच्च बीजं पुरा लक्ष्म्या माययैव समर्पितम् । तस्मात्तदुद्भवा नारी तस्मिन्नीर्ष्यापराभवत्

ଏବଂ ଯେ ବୀଜ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପୂର୍ବେ ନିଜ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ସମର୍ପଣ କରିଥିଲେ—ସେଠାରୁ ଏକ ନାରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏବଂ ସେହି ବିଷୟରେ ସେ ଈର୍ଷ୍ୟାରେ ପରାଭୂତ ହେଲା।

Verse 51

अतस्सा बर्बरीत्याख्यामवापातीव गर्हिताम् । धात्रीतुलस्यौ तद्रागात्तस्य प्रीतिप्रदे सदा

ଏହି କାରଣରୁ ସେ “ବର୍ବରୀ” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ସେହି ନାମଟି ନିନ୍ଦ୍ୟ ପରି ଲାଗୁଥିଲା। ତଥାପି ନିଜ ଅନୁରାଗ-ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି ଦେଇଥିଲା; ଯେପରି ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ଓ ତୁଳସୀ ଅତି ପ୍ରିୟ।

Verse 53

ततो विस्मृतदुःखोऽसौ विष्णुस्ताभ्यां सहैव तु । वैकुंठमगमत्तुष्टस्सर्वदेवैर्नमस्कृतः । कार्तिके मासि विप्रेन्द्र धात्री च तुलसी सदा । सर्वदेवप्रियाज्ञेया विष्णोश्चैव विशेषतः

ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲି, ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନମସ୍କୃତ ହୋଇ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ। ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ଓ ତୁଳସୀ ସଦା ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ—ବିଶେଷତଃ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ—ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଶୈବ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ପରମ ପତି-ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ବିଶ୍ୱବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଓ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି; କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ଓ ପବିତ୍ର ଉଦ୍ଭିଦଗୁଡ଼ିକ ଧର୍ମରେ ଭକ୍ତି-ପୁଣ୍ୟର ଆଧାର ହୁଏ।

Verse 54

तत्रापि तुलसी धन्यातीव श्रेष्ठा महामुने । त्यक्त्वा गणेशं सर्वेषां प्रीतिदा सर्वकामदा

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାମୁନି, ତୁଳସୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନ୍ୟା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠା। ଗଣେଶଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏକପାଶେ ରଖି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରୀତି ଦେଉଥାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସତ୍କାମନା ପୂରଣ କରେ।

Verse 55

वैकुण्ठस्थं हरिं दृष्ट्वा ब्रह्मेन्द्राद्याश्च तेऽमराः । नत्वा स्तुत्वा महाविष्णुं स्वस्वधामानि वै ययुः

ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଅବସ୍ଥିତ ହରିଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା-ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସେଇ ଅମରମାନେ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସ୍ତୁତି କଲେ; ତାପରେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।

Verse 56

वैकुण्ठोऽपि स्वलोकस्थो भ्रष्टमोहस्सुबोधवान् । सुखी चाभून्मुनिश्रेष्ठ पूर्ववत्संस्मरञ्छिवम्

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବୈକୁଣ୍ଠ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ମୋହମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସୁବୋଧ ପାଇଲେ ଏବଂ ପୂର୍ବବତ୍ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପୁନଃ ସୁଖୀ ହେଲେ।

Verse 57

इत्याख्यानमघोघघ्नं सर्वकामप्रदं नृणाम् । सर्व कामविकारघ्नं सर्वविज्ञानवर्द्धनम्

ଏହିପରି ଏହି ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ଘୋର ପାପ ନାଶକ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ୍ୟ କାମନାଦାୟକ, କାମଜନିତ ବିକାର ନାଶକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସତ୍ୟ-ଜ୍ଞାନ ବର୍ଦ୍ଧକ ଅଟେ।

Verse 58

य इदं हि पठेन्नित्यं पाठयेद्वापि भक्तिमन् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि स याति परमां गतिम्

ଯେ ଭକ୍ତିସହ ନିତ୍ୟ ଏହି ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ପଢ଼ାଏ, ଶୁଣେ କିମ୍ବା ଶୁଣାଏ—ସେ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ପରମ ଗତି (ମୋକ୍ଷ) ପାଏ।

Verse 59

पठित्वा य इदं धीमानाख्यानं परमोत्तमम् । संग्रामं प्रविशेद्वीरो विजयी स्यान्न संशयः

ଏହି ପରମୋତ୍ତମ ଆଖ୍ୟାନ ପଢ଼ି ଯେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବୀର ସଙ୍ଗ୍ରାମରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୟୀ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 60

विप्राणां ब्रह्मविद्यादं सत्रियाणां जयप्रदम् । वैश्यानां सर्वधनदं शूद्राणां सुखदं त्विदम्

ଏହି (ଶିବ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉପଦେଶ/ବ୍ରତ) ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଦିଏ, କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କୁ ଜୟ ଦିଏ, ବୈଶ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଧନ ଦିଏ ଏବଂ ଶୂଦ୍ରଙ୍କୁ ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣ ଦିଏ।

Verse 61

शंभुभक्तिप्रदं व्यास सर्वेषां पापनाशनम् । इहलोके परत्रापि सदा सद्गतिदायकम्

ହେ ବ୍ୟାସ! ଏହା ଶମ୍ଭୁଭକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାପ ନାଶ କରେ। ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ସଦ୍ଗତି ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।