गिलासुर-आक्रमणम् तथा शिवसैन्य-समाह्वानम् — The Assault of Gila and Śiva’s Mobilization

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तस्येंगितज्ञश्च स दैत्यराजो गदां गृहीत्वा त्वरितस्ससैन्यः । कृत्वाथ साऽग्रे गिलनामधेयं सुदारुणं देववरैरभेद्यम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ତାହାର ଇଙ୍ଗିତ ଜାଣି ସେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ଗଦା ଧରି ସସେନ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ହେଲା। ସେ ନିଜ ସମ୍ମୁଖରେ ‘ଗିଲ’ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର (ବ୍ୟୂହ/ଆୟୁଧ) ରଚିଲା, ଯାହାକୁ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମଧ୍ୟ ଭେଦି ପାରୁନଥିଲେ।

Verse 2

गुहामुखं प्राप्य महेश्वरस्य बिभेद शस्त्रैरशनिप्रकाशैः । अन्ये ततो वीरकमेव शस्त्रैरवाकिरञ्छैल सुतां तथान्ये

ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଗୁମ୍ଫା ଦ୍ୱାରରେ ପହଞ୍ଚି ସେମାନେ ବିଜୁଳି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଶସ୍ତ୍ରରେ ତାହାକୁ ଭେଦ କଲେ। କିଛି ଯୋଦ୍ଧା ବୀରକଙ୍କ ଉପରେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଉପରେ ଶସ୍ତ୍ର ବର୍ଷା କଲେ।

Verse 3

द्वारं हि केचिद्रुचिरं बभंजुः पुष्पाणि पत्राणि विनाशयेयुः । फलानि मूलानि जलं च हृद्यमुद्यानमार्गानपि खंडयेयुः

କେହି କେହି ସୁନ୍ଦର ଦ୍ୱାରକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ନଷ୍ଟ କଲେ। ସେମାନେ ଫଳ, ମୂଳ, ସୁନ୍ଦର ଜଳ ଏବଂ ଉଦ୍ୟାନର ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଖଣ୍ଡବିଖଣ୍ଡିତ କଲେ।

Verse 4

विलोडयेयुर्मुदिताश्च केचिच्छृंगाणि शैलस्य च भानुमंति । ततो हरस्सस्मृतवान्स्वसैन्यं समाह्वयन्कुपितः शूलपाणिः

ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି କେହି ହର୍ଷରେ ପର୍ବତର ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିଖରଗୁଡ଼ିକୁ ହଲାଇ ଉଥାଇଲେ। ତେବେ ଶୂଳପାଣି ହର ନିଜ ସେନାକୁ ସ୍ମରି କ୍ରୋଧରେ ସେନାକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ।

Verse 5

भूतानि चान्यानि सुदारुणानि देवान्ससैन्यान्सह विष्णुमुख्यान् । आहूतमात्रानुगणास्ससैन्या रथैर्गजैर्वाजिवृषैश्च गोभिः

ଅନ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଓ ଦାରୁଣ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ—ବିଷ୍ଣୁ-ପ୍ରମୁଖ ଦେବଗଣ ଓ ତାଙ୍କ ସେନାସହ—ଆହ୍ୱାନ ମାତ୍ରେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆସିଲେ। ସେ ଅନୁଗଣମାନେ ସେନାସହ ରଥ, ଗଜ, ଅଶ୍ୱ, ବୃଷଭ ଓ ଗୋବଂଶ ସହିତ ସମାଗତ ହେଲେ।

Verse 6

उष्ट्रैः खरैः पक्षिवरैश्च सिंहैस्ते सर्वदेवाः सहभूतसंघैः । व्याघ्रैमृगैस्सूकरसारसैश्च समीनमत्स्यैश्शिशुमारमुख्यैः

ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଭୂତସଂଘ ସହିତ ଉଷ୍ଟ୍ର, ଖର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପକ୍ଷୀ ଓ ସିଂହ ସହ ଆସିଲେ; ଏବଂ ବ୍ୟାଘ୍ର, ମୃଗ, ସୂକର, ସାରସ ଓ ଜଳଚର ସମୂହ—ମତ୍ସ୍ୟ ଓ ଶିଶୁମାର-ପ୍ରମୁଖ ସହ—ସମେତ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।

Verse 7

अन्यैश्च नाना विधजीवसंघैर्विशीर्णदंशाः स्फुटितैस्स्मशानैः । भुजंगमैः प्रेतशतैः पिशाचैर्दिव्यैर्विमानैः कमलाकरैश्च

ଆଉ ନାନାପ୍ରକାର ଜୀବସମୂହ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ—ଭଙ୍ଗା-ଚୁର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ମଶାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯାହାଙ୍କ ଦଂଶ କ୍ଷୀଣ ଓ ଜର୍ଜର ଥିଲା। ସହିତ ଭୁଜଙ୍ଗ, ଶତଶଃ ପ୍ରେତ, ପିଶାଚ; ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଓ କମଳାକର ସରୋବରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 8

नदीनदैः पर्वतवाहनैश्च समागताः प्रांजलयः प्रणम्य । कपर्दिनं तस्थुरदीनसत्त्वास्सेनापतिं वीरकमेव कृत्वा

ନଦୀମାନେ ଓ ନଦାଧିପତିମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ପର୍ବତମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ବାହକମାନଙ୍କ ସହ ସେମାନେ ସମବେତ ହେଲେ। ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରି କପର୍ଦିନ (ଶିବ) ସମ୍ମୁଖରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ; ଏବଂ କେବଳ ବୀରକଙ୍କୁ ସେନାପତି କଲେ।

Verse 9

विसर्जयामास रणाय देवान्विश्रांतवाहानथ तत्पिनाकी । युद्धे स्थिरं लब्धजयं प्रधानं संप्रेषितास्ते तु महेश्वरेण

ତାପରେ ପିନାକଧାରୀ ପ୍ରଭୁ, ଯାହାଙ୍କର ବାହନମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲେ, ସେହି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣ କଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ସ୍ଥିର ଓ ବିଜୟନିଶ୍ଚିତ ସେହି ପ୍ରଧାନ ଦେବମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିଲେ।

Verse 10

चक्रुर्युगांतप्रतिमं च युद्धं मर्य्यादहीनं सगिलेन सर्वे । दैत्येन्द्रसैन्येन सदैव घोरं क्रोधान्निगीर्णास्त्रिदशास्तु संख्ये

ତେବେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଯୁଗାନ୍ତ-ପ୍ରଳୟ ସଦୃଶ, ମର୍ଯ୍ୟାଦାହୀନ ଓ ସୀମାବିହୀନ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେହି ସଂଘର୍ଷରେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେନା ସଦା ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, ଏବଂ ରଣମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିଦଶ ଦେବମାନେ କ୍ରୋଧରେ ଯେନ ଗ୍ରସିତ ହେଲେ।

Verse 11

तस्मिन्क्षणे युध्यमानाश्च सर्वे ब्रह्मेन्द्रविष्ण्वर्कशशांकमुख्याः । आसन्निगीर्णा विधसेन तेन सैन्ये निगीर्णेऽस्ति तु वीरको हि

ସେହି କ୍ଷଣରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଆଦି ପ୍ରଧାନ ଦେବମାନେ ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ; ସେହି ମହାସେନା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଯେନ ଗ୍ରସିତ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେନା ଗ୍ରସିତ ହେଉଥିବାବେଳେ କେବଳ ବୀରକ ନାମକ ବୀର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା।

Verse 12

विहाय संग्रामशिरोगुहां तां प्रविश्य शर्वं प्रणिपत्य मूर्ध्ना । प्रोवाच दुःखाभिहतः स्मरारिं सुवीरको वाग्ग्मिवरोऽथ वृत्तम्

‘ସଙ୍ଗ୍ରାମଶିର’ ନାମକ ସେହି ଗୁହାକୁ ଛାଡ଼ି ସୁବୀରକ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଶର୍ବ (ଶ୍ରୀଶିବ)ଙ୍କୁ ମସ୍ତକ ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କଲା। ଦୁଃଖରେ ଆହତ ସେହି ବାକ୍ପଟୁ ସ୍ମରାରିଙ୍କୁ ଘଟିଥିବା ସବୁ କଥା ଯଥାବୃତ୍ତ କହିଲା।

Verse 13

निगीर्णैते सैन्यं विधसदितिजेनाद्य भगवन्निगीर्णोऽसौ विष्णुस्त्रिभुवनगुरुर्दैत्यदलनः । निगीर्णौ चन्द्रार्कौद्रुहिणमघवानौ च वरदौ निगीर्णास्ते सर्वे यमवरुणवाताश्च धनदः

ହେ ଭଗବନ୍! ଆଜି ଦେବ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବା ସେହି ଦିତିଜ ଆପଣଙ୍କ ସେନାକୁ ଗ୍ରସିଛି। ତ୍ରିଭୁବନଗୁରୁ ଓ ଦୈତ୍ୟଦଳନ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରସିତ। ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ବରଦାତା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ର; ଯମ, ବରୁଣ, ବାୟୁ ଓ ଧନଦ (କୁବେର) — ସମସ୍ତେ ଗ୍ରସିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 14

स्थितोस्म्येकः प्रह्वः किमिह करणीयं भवतु मे अजेयो दैत्येन्द्रः प्रमुदितमना दैत्यसहितः

ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକା ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବିନୟରେ ମସ୍ତକ ନମାଇ। ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ଅଜେୟ; ପ୍ରମୁଦିତମନା ହୋଇ ଦୈତ୍ୟସହିତ ଅଛି।

Verse 15

अजेयं त्वां प्राप्तः प्रतिभयमना मारुतगतिस्स्वयं विष्णुर्देवः कनककशिपुं कश्यपसुतम् । नखैस्तीक्ष्णैर्भक्त्या तदपिभगवञ्छिष्टवशगः प्रवृत्तस्त्रैलोक्य विधमतु मलं व्यात्तवदनः

ହେ ଅଜେୟ ପ୍ରଭୋ! ଭୟ ହରଣ କରିବା ମନୋଭାବରେ, ପବନବେଗରେ ସ୍ୱୟଂ ବିଷ୍ଣୁଦେବ କଶ୍ୟପସୁତ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖଦ୍ୱାରା, ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ହେ ଭଗବନ, ସେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଶିଷ୍ଟାଜ୍ଞାର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ, ବ୍ୟାତ୍ତ ମୁଖରେ ତ୍ରିଲୋକର ମଳିନତାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 16

वसिष्ठाद्यैश्शप्तो भुवनपतिभिस्सप्तमुनिभिस्तथाभूते भूयस्त्वमिति सुचिरं दैत्यसहितः

ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ଋଷିମାନେ, ଭୁବନପାଳକମାନେ ଓ ସପ୍ତମୁନିମାନେ ଶାପ ଦେଇଥିବାରୁ, ସେ ଦୈତ୍ୟସହିତ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହିଲା; ମନେ ଭାବୁଥିଲା—“ପୁଣି ମୁଁ ଉଠିବି, ପୁଣି ଫେରିବି।”

Verse 17

ततस्तेनोक्तास्ते प्रणयवचनैरात्मनि हितैः कदास्माद्वै घोराद्भवति मम मोक्षो मुनिवराः । यतः क्रुद्धैरुक्तो विधसहरणाद्युद्धसमये ततो घोरैर्बाणैर्विदलितमुखे मुष्टिभिरलम्

ତେବେ ତାଙ୍କର ସ୍ନେହମୟ ଓ ହିତକର ବଚନରେ ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ ସେ ମୁନିବରମାନେ କହିଲେ— “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ଘୋର ଅବସ୍ଥାରୁ ମୋର ମୋକ୍ଷ କେବେ ହେବ? କାରଣ ଯୁଦ୍ଧସମୟରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବିଧାତାଙ୍କ ଭାଗ ହରିବା କଥା କହିଲାବେଳେ, ଭୟଙ୍କର ବାଣ ମୋ ମୁହଁକୁ ଚିରିଦେଲା—ଏହି ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାର ଏବେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ!”

Verse 18

बदर्याख्यारण्ये ननु हरिगृहापुण्यवसतौ निसंस्तभ्यात्मानं विगतकलुषो यास्यसि परम् । ततस्तेषां वाक्यात्प्रतिदिनमसौ दैत्यगिलनः क्षुधार्तस्संग्रामाद्भ्रमति पुनरामोदमुदितः

“ବଦରୀ ନାମକ ଅରଣ୍ୟରେ—ହରିଙ୍କ ଗୃହସଦୃଶ ପୁଣ୍ୟଧାମରେ—ତୁମେ ଆତ୍ମାକୁ ସ୍ଥିର କରି, କଲୁଷମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।” ସେମାନଙ୍କ ଏହି ବଚନ ପରେ ସେ ଦୈତ୍ୟଭକ୍ଷକ ଭୁଖରେ କାତର ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକାରଣରୁ ପୁଣି ଭ୍ରମଣ କଲା; ତଥାପି ନିଜ ଉଗ୍ର ପରାକ୍ରମର ଆନନ୍ଦରେ ମୁଦିତ ଥିଲା।

Verse 19

तमस्वेदं घोरं जगदुदितयोस्सूर्यशशिनोर्यथाशुक्रस्तुभ्यं परमरिपुरत्यंतविकरः । हतान्देवैर्देत्यान्पुनरमृतविद्यास्तुतिपदैस्सवीर्यान्संदृष्टान्व्रणशतवियुक्तान्प्रकुरुते

ଏହି ଘୋର ତମସା ଜଗତରେ ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଶଶୀଙ୍କ ତେଜ ପରି ଲାଗୁଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପାଇଁ ଏହା ପରମ ଶତ୍ରୁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକରାଳ। ଦେବମାନେ ଯେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଅମୃତବିଦ୍ୟାର ସ୍ତୁତିପଦ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଉତ୍ଥାପିତ ହେଉଛନ୍ତି—ବୀର୍ୟବାନ, ଶତଶତ ଘାଉରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପୁନର୍ଦ୍ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି।

Verse 20

वरं प्राणास्त्याज्यास्तव मम तु संग्रामसमये भवान्साक्षीभूतः क्षणमपि वृतः कार्यकरणे

ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟ; କିନ୍ତୁ ସଙ୍ଗ୍ରାମ ସମୟରେ ତୁମେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ପଛୁଆ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୋର ସାକ୍ଷୀ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟସାଧନରେ ନିରତ ରୁହ।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । इतीदं सत्पुत्रात्प्रमथपतिराकर्ण्य कुपितश्चिरं ध्यात्वा चक्रे त्रिभुवनपतिः प्रागनुपमम् । प्रगायत्सामाख्यं दिनकरकराकारवपुषा प्रहासात्तन्नाम्ना तदनु निहतं तेन च तमः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ସେହି ସତ୍ପୁତ୍ରର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ପ୍ରମଥପତି (ଶିବ) କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ପରେ ତ୍ରିଭୁବନପତି ପୂର୍ବେ ଅନୁପମ ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ। ସାମଗାନ ଗାଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ-ସଦୃଶ ଦେହ ଧାରଣ କରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ଏବଂ ସେହି (ଉଚ୍ଚାରିତ) ନାମଯୁକ୍ତ ନିଜ ହାସ୍ୟଦ୍ୱାରା ପରେ ସେ ତମସାକୁ ନିହତ କଲେ।

Verse 22

प्रकाशेस्मिंल्लोके पुनरपि महायुद्धमकरोद्रणे दैत्यैस्सार्द्धं विकृतवदनैर्वीरकमुनिः । शिलाचूर्णं भुक्त्वा प्रवरमुनिना यस्तु जनितस्स कृत्वा संग्रामं पुरमपि पुरा यश्च जितवान्

ଏହି ପ୍ରକାଶିତ ଲୋକରେ ବୀରକ ମୁନି ପୁନର୍ବାର ରଣଭୂମିରେ ବିକୃତମୁଖ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ମହାଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଯିଏ ଶିଳାଚୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ଷଣ ପରେ ପ୍ରବର ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନିତ, ସେ ପୂର୍ବକାଳରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ତାଙ୍କ ପୁରକୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିଥିଲା।

Verse 23

महारुद्रस्सद्यः स खलु दितिजेनातिगिलितस्ततश्चासौ नन्दी निशितशरशूलासिसहितः । प्रधानो योधानां मुनिवरशतानामपि महान्निवासो विद्यानां शमदममहाधैर्यसहितः

ମହାଦାନବ ମହାରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଗିଳି ନେଲା। ତାପରେ ନନ୍ଦୀ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ, ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ଖଡ୍ଗ ସହ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ—ଯୋଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ଶତଶଃ ମୁନିବରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମହାନ, ବିଦ୍ୟାମାନଙ୍କ ନିବାସ, ଶମ-ଦମ ଓ ମହାଧୈର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ।

Verse 24

निरीक्ष्यैवं पश्चाद्वृषभवरमारुह्य भगवान्कपर्द्दी युद्धार्थी विधसदितिजं सम्मुखमुखः । जपन्दिव्यं मन्त्रं निगलनविधानोद्गिलनकं स्थितस्सज्जं कृत्वा धनुरशनिकल्पानपि शरान्

ଏଭଳି ନିରୀକ୍ଷଣ କରି ପରେ ଭଗବାନ୍ କପର୍ଦ୍ଦୀ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୃଷଭରେ ଆରୋହଣ କରି, ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦୈତ୍ୟକୁ ଅଭିମୁଖ କରି ଦଢ଼ ହେଲେ। ନିଗଳନ ଓ ଉଦ୍ଗିଳନ ସମର୍ଥ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଜପି, ଧନୁର୍ଜ୍ୟାରେ ବଜ୍ରସଦୃଶ ଶରମାନଙ୍କୁ ସଜ୍ଜ କରି ସନ୍ନଦ୍ଧ ରହିଲେ।

Verse 25

ततौ निष्कांतोऽसौ विधसवदनाद्वीरकमुनिर्गृहीत्वा तत्सर्वे स्वबलमतुलं विष्णुसहितः । समुद्गीर्णास्सर्वे कमलजबलारीन्दुदिनपाः प्रहृष्टं तसैन्यं पुनरपि महायुद्धमकरोत्

ତାପରେ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ବୀରକ ନାମକ ସେହି ବୀର ମୁନି ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ନିଜ ଅତୁଳ ବଳ ଧାରଣ କରି ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମବେତ କଲେ। କମଳଜ (ବ୍ରହ୍ମା), ବଲାରି (ଇନ୍ଦ୍ର), ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଦିନପତି (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧନାଦ କଲେ; ଏବଂ ସେହି ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ସେନା ପୁନର୍ବାର ମହାଯୁଦ୍ଧ କଲା।

Verse 26

जिते तस्मिञ्छुक्रस्तदनु दितिजान्युद्धविहतान् यदा विद्यावीर्यात्पुनरपि सजीवान्प्रकुरुते । तदा बद्ध्वानीतः पशुरिव गणैभूतपतये निगीर्णस्तेनासौ त्रिपुररिपुणा दानवगुरुः

ଦୈତ୍ୟମାନେ ଜିତାଯାଇଥିବା ପରେ, ଶୁକ୍ର ମନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାର ବଳରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ଦିତିଜମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେତେବେଳେ ଗଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ପଶୁ ପରି ବାନ୍ଧି ଭୂତପତି ମହାଦେବଙ୍କ ପାଖକୁ ଟାଣିନେଲେ; ତାହାଁ ତ୍ରିପୁରାରି ଶିବ ସେ ଦାନବଗୁରୁଙ୍କୁ ଗିଳିଗଲେ।

Verse 27

विनष्टे शुक्राख्यो सुररिपुनिवासस्तदखिलो जितो ध्वस्तो भग्नो भृशमपि सुरैश्चापि दलितम् । प्रभूतैर्भूतौघैर्दितिजकुणपग्रासरसिकैस्सरुंडैर्नृत्यद्भिर्निशितशरशक्त्युद्धृतकरैः

ଦେବଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି ପରିଚିତ ଶୁକ୍ର ବିନଷ୍ଟ ହେବା ସହିତ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ସେ ସମଗ୍ର ଦୁର୍ଗ ଜିତାଗଲା, ଧ୍ୱଂସ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଙ୍ଗ ହେଲା; ଦେବମାନେ ତାହାକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଦଳିଦେଲେ। ପରେ ଅପାର ଭୂତସମୂହ ଉମଡ଼ିଆସିଲେ—ଦାନବ ଶବକୁଣପ ଗ୍ରାସରେ ରସିକ—ହୁଙ୍କାର ଦେଇ ନାଚି, ହାତରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଓ ଶକ୍ତି ଉଠାଇ।

Verse 28

प्रमत्तैर्वेतालैस्सुदृढकरतुंडैरपि खगैवृकैर्नानाभेदैश्शवकुणपपूर्णास्यकवलैः । विकीर्णे संग्रामे कनककशिपोर्वंशजनकश्चिरं युद्धं कृत्वा हरिहरमहेन्द्रैश्च विजितः

ଉନ୍ମତ୍ତ ବେତାଳ, ଅତିଦୃଢ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଠୁଣ୍ଠି ଥିବା ପକ୍ଷୀ, ଓ ନାନାପ୍ରକାର ନେଆଳି—ଯାହାଙ୍କ ମୁହଁ ଶବକୁଣପର କବଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଯୁଦ୍ଧ ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବଂଶର ଜନକ ଦୀର୍ଘକାଳ ଯୁଦ୍ଧ କରି ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ହରି, ହର ଓ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲା।

Verse 29

प्रविष्टे पाताले गिरिजलधिरंध्राण्यपि तथा ततस्सैन्ये क्षीणे दितिजवृषभश्चांधकवरः । प्रकोपे देवानां कदनदवरो विश्वदलनो गदाघातैर्घोरैर्विदलितमदश्चापि हरिणा

ସେ ପାତାଳରେ—ପର୍ବତଗୁହା ଓ ସମୁଦ୍ରର ଗଭୀର ଗର୍ଭରେ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାବେଳେ, ସେନା କ୍ଷୀଣ ହେବା ପରେ ଦିତିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦାନବବୃଷଭ ଅନ୍ଧକ ଉଠିଦାଁଡ଼ିଲା। ଦେବମାନଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, ସଂହାରର ଅଗ୍ରଣୀ ଓ ବିଶ୍ୱଦଳନକାରୀ ତାହାର ଗର୍ବ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗଦାଘାତରେ ଚିରି ଭଙ୍ଗ ହେଲା।

Verse 30

न वै यस्सग्रामं त्यजति वरलब्धः किलः यत स्तदा ताडैर्घोरैस्त्रिदशपतिना पीडिततनुः । ततश्शस्त्रास्त्रौघैस्तरुगिरिजलैश्चाशु विबुधाञ्जिगायोच्चैर्गर्जन्प्रमथपतिमाहूय शनकैः

ବରଲାଭରେ ବଳବାନ୍ ହୋଇ ସେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମି ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ଦେବାଧିପତିଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରହାରରେ ଦେହ ପୀଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରର ଧାରା ଓ ଗଛ, ପର୍ବତ, ଜଳ ନିକ୍ଷେପ କରି ସେ ଶୀଘ୍ର ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜୟ କଲା। ଉଚ୍ଚରେ ଗର୍ଜି କ୍ରମେ ପ୍ରମଥପତି ଶିବଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କଲା।

Verse 31

स्थितो युद्धं कुर्वन्रणपतितशस्त्रैर्बहुविधैः परिक्षीणैस्सर्वैस्तदनु गिरिजा रुद्रमतुदत् । तथा वृक्षैस्सर्पैरशनिनिवहैः शस्त्रप टलैर्विरूपैर्मायाभिः कपटरचनाशम्बरशतैः

ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଚଳ ରହି ଲଢ଼ୁଥିବା ରୁଦ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେ ରଣଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ନାନାପ୍ରକାର ସମସ୍ତ ଶସ୍ତ୍ର କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ନିଷ୍ଫଳ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ଗିରିଜା ପୁନର୍ବାର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ—ଗଛ, ସର୍ପ, ବଜ୍ରବର୍ଷା, ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷା ଏବଂ ଶତଶତ କପଟ-ଯୋଜନାରେ ଗଢ଼ା ବିକୃତ ମାୟାଦ୍ୱାରା।

Verse 32

विजेतुं शैलेशं कुहकमपरं तत्र कृतवान्महासत्त्वो वीरस्त्रिपुररिपुतुल्यश्च मतिमान् । न वध्यो देवानां वरशतमनोन्मादविवशः प्रभूतैश्शस्त्रास्त्रैस्सपदि दितिजो जर्जरतनुः

ଶୈଲେଶଙ୍କୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ସେଇ ମହାବୀର, ମହାସତ୍ତ୍ୱ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ତ୍ରିପୁରାରି-ସମ ଯୋଦ୍ଧା ସେଠାରେ ଆଉ ଏକ କୁହକ ରଚିଲା। କିନ୍ତୁ ଶତ ବରର ଉନ୍ମାଦରେ ବିବଶ ସେ ଦାନବ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ୟ ନ ଥିଲା; ଅନେକ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରରେ ଏକାସାଥି ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଦେହ କେବଳ ଜର୍ଜର ଓ ଭଙ୍ଗୁର ହେଲା।

Verse 33

तदीयाद्विष्यन्दात्क्षिति तलगतैरन्धकगणैरतिव्याप्तघोरं विकृतवदनं स्वात्मसदृशम् । दधत्कल्पांताग्निप्रतिमवपुषा भूतपतिना त्रिशूले नोद्भिन्नस्त्रिपुररिपुणा दारुणतरम्

ତାହାର ଦେହରୁ ପୃଥିବୀତଳରେ ଅନ୍ଧକଗଣ ଝରିପଡ଼ିଲେ—ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପିଥିବା ଭୟଙ୍କର ପ୍ରବାହ, ବିକୃତ ଭୟାନକ ମୁଖଧାରୀ, ନିଜ ସଦୃଶ। କିନ୍ତୁ କଳ୍ପାନ୍ତାଗ୍ନି ସମ ଦେହଧାରୀ ଭୂତପତି, ତ୍ରିପୁରାରି ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳରେ ମଧ୍ୟ ଭିଦ୍ଧ ହେଲେ ନାହିଁ; ଅଧିକ ଦାରୁଣ ହେଲେ।

Verse 34

यदा सैन्यासैन्यं पशुपतिहतादन्यदभवद्व्रणोत्थैरत्युष्णैः पिशितनिसृतैर्बिन्दुभिरलम् । तदा विष्णुर्योगा त्प्रमथपतिमाहूय मतिमान् चकारोग्रं रूपं विकृतवदनं स्त्रैणमजितम्

ପଶୁପତିଙ୍କ ଆଘାତରେ ଶତ୍ରୁସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲା—ଘାଉରୁ ବାହାରିଥିବା ମାଂସରସର ଅତ୍ୟୁଷ୍ଣ ବିନ୍ଦୁ ସର୍ବତ୍ର ଛିଟିଗଲା—ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଷ୍ଣୁ ଯୋଗବଳରେ ପ୍ରମଥପତିଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଏକ ଉଗ୍ର ରୂପ ଗଢ଼ିଲେ: ବିକୃତ ମୁଖଧାରୀ, ସ୍ତ୍ରୀବେଶଧାରୀ, ଏବଂ ଅଜେୟ।

Verse 35

करालं संशुष्कं बहुभुजलताक्रांतकुपितो विनिष्क्रांतः कर्णाद्रणशिरसि शंभोश्च भगवान्

ତାପରେ ଭୟଙ୍କର ରୂପଧାରୀ, କ୍ରୋଧରେ ଶୁଷ୍କପ୍ରାୟ, ଅନେକ ଭୁଜଲତା ସଦୃଶ ବନ୍ଧନରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଅଧିକ କୁପିତ ସେ ଭଗବାନ୍ କର୍ଣ୍ଣରୁ ବିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ରଣଶିରସି—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ—ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 36

रणस्था सा देवी चरणयुगलालंकृतमही स्तुता देवैस्सर्वैस्मदनु भगवान् प्रेरितमतिः । क्षुधार्ता तत्सैन्यं दितिजनिसृतं तच्च रुधिरं पपौ सात्युष्णं तद्रणशिरसि सृक्कर्दममलम्

ରଣମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ସେ ଦେବୀ—ଯାହାଙ୍କ ଯୁଗଳ ଚରଣରେ ପୃଥିବୀ ଅଲଙ୍କୃତ—ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହେଲେ। ତାପରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ତାଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦୃଢ ହେଲା। କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ସେ ଦିତିଜମାନଙ୍କୁ ନିସୃତ ସେନାକୁ ଓ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟୁଷ୍ଣ ରକ୍ତକୁ ମଧ୍ୟ ପାନ କଲେ; ଫଳରେ ରଣଶିରସି ତାଙ୍କ ମୁଖ ରକ୍ତକର୍ଦମରେ ମଲିନ ହେଲା।

Verse 37

ततस्त्वेको दैत्यस्तदपि युयुधे शुष्करुधिरस्तलाघातैर्घोरैशनिसदृशैर्जानुचरणैः । नखैर्वज्राकारैर्मुखभुजशिरोभिश्च गिरिशं स्मरन् क्षात्रं धर्मं स्वकुल विहितं शाश्वतमजम्

ତାପରେ ଏକ ଦୈତ୍ୟ—ତାହାର ରକ୍ତ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ପୁଣି ଯୁଦ୍ଧ କଲା। ସେ ଅଶନି ସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ତଳାଘାତରେ, ଏବଂ ଜାନୁ ଓ ଚରଣକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି ପ୍ରହାର କଲା। ବଜ୍ରାକାର ନଖ, ମୁଖ, ଭୁଜା ଓ ଶିର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେ ଗିରୀଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା—ନିଜ କୁଳବିହିତ ଶାଶ୍ୱତ, ଅଜ କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି।

Verse 38

रणे शांतः पश्चात्प्रमथपतिना भिन्नहृदयस्त्रिशूले सप्रोतो नभसि विधृतस्स्थाणुसदृशः । अधःकायश्शुष्कस्नपनकिरणैर्जीर्णतनुमाञ्जलासारेर्मेघैः पवनसहितैः क्लेदितवपुः

ରଣରେ ସେ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲା; ପରେ ପ୍ରମଥପତି ପଛଦିଗରୁ ତ୍ରିଶୂଳରେ ତାହାର ହୃଦୟ ଭେଦିଲେ। ସେଇ ତ୍ରିଶୂଳରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଆକାଶରେ ଉଠାଇ ଧରାଯାଇ, ସେ ଥମ୍ଭ ପରି ଅଚଳ ରହିଲା। ତଳ ଦେହ ତପ୍ତ-ଶୁଦ୍ଧିକର କିରଣରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଲାଗିଲା; କିନ୍ତୁ ପବନସହ ବର୍ଷାମେଘ ତାହାର ଶରୀରକୁ ଭିଜାଇଲା।

Verse 39

विशीर्णस्तिग्मांशोस्तुहिनशकलाकारशकलस्तथाभूतः प्राणांस्तदपि न जहौ दैत्य वृषभः । तदा तुष्टश्शंभुः परमकरुणावारिधिरसौ ददौ तस्मै प्रीत्या गणपतिपदं तेन विनुतः

ସେ ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଖଣ୍ଡ ଓ ହିମଶକଳର ଟୁକୁଡ଼ା ପରି ଭଙ୍ଗୁର ହୋଇଗଲା, ତଥାପି ଦୈତ୍ୟ ବୃଷଭ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଲା ନାହିଁ। ତେବେ ପରମ କରୁଣାର ସାଗର ଶମ୍ଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପ୍ରୀତିରେ ତାହାକୁ ଗଣପତି ପଦ ଦାନ କଲେ; ଏବଂ ସେ ପରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।

Verse 40

ततो युद्धस्यांते भुवनपतयस्सार्थ रमणैस्तवैर्नानाभेदैः प्रमथपतिमभ्यर्च्य विधिवत् । हरिब्रह्माद्यास्ते परमनुतिभिस्स्तुष्टुवुरलं नतस्कंधाः प्रीता जयजय गिरं प्रोच्य सुखिताः

ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଭୁବନପତିମାନେ ନିଜ-ନିଜ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ସହିତ ବିଧିମତେ ପ୍ରମଥପତି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ନାନା ପ୍ରକାର ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କଲେ। ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ କନ୍ଧ ନମାଇ ପରମ ପ୍ରଣତିରେ ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଭାବେ ବନ୍ଦନା କରି ‘ଜୟ ଜୟ’ ଧ୍ୱନି ଉଚ୍ଚାରି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।

Verse 41

हरस्तैस्तैस्सार्द्धं गिरिवरगुहायां प्रमुदितो विसृज्यैकानंशान् विविधबलिना पूज्यसुनगान् । चकाराज्ञां क्रीडां गिरिवर सुतां प्राप्य मुदितां तथा पुत्रं घोराद्विधसवदनान्मुक्तमनघम्

ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତର ଗୁହାରେ ହର ସେହି ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିର କିଛି ଅଂଶ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବଳସମ୍ପନ୍ନ ପୂଜ୍ୟ ଦେବଗଣଙ୍କୁ ପଠାଇ ଆଜ୍ଞା ଜାରି କଲେ। ପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କ୍ରୀଡାର୍ଥେ ଗିରିଜା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱିମୁଖ ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତ, ନିର୍ମଳ ପୁତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କଲେ।

Verse 46

इति श्रीशिवमहा पुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखण्डे अंधकवधोपाख्याने अन्धकयुद्धवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବ ମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ, ଅନ୍ଧକବଧୋପାଖ୍ୟାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ‘ଅନ୍ଧକଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଷଟ୍ଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।