रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction
ଅଧ୍ୟାୟ ୮ ସଂବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ବ୍ୟାସ ଶିବକାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ନିର୍ମିତ ‘ଦେବମୟ’ ରୁଦ୍ରରଥର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ସନତ୍କୁମାର ଶିବପାଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ରଥକୁ ‘ସର୍ବଲୋକମୟ’, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ସର୍ବସମ୍ମତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାହାର ଡାହାଣ-ବାମ ଭାଗ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସୋମ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ଚକ୍ରରେ ଷୋଳ କଳା/ଆରା ଓ ଋକ୍ଷ-ନକ୍ଷତ୍ର ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ଆରାରେ, ଷଡ଼ ଋତୁ ନେମି-ନାଭିରୂପେ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷାଦି ଲୋକ ରଥାଙ୍ଗ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ। ଉଦୟ-ଅସ୍ତ ପର୍ବତ, ମନ୍ଦର ଓ ମହାମେରୁ ଆଧାର ହୋଇ ତାହାର ସ୍ଥିରତା ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଏଭଳି ଶିବଙ୍କ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ଏକତ୍ରିତ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ହେ ସନତ୍କୁମାର! ସର୍ବଜ୍ଞ, ଶୈବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁମତିମାନ! ପ୍ରିୟ ବତ୍ସ, ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଛି।
Verse 2
इदानीं रथनिर्माणं ब्रूहि देवमयं परम् । शिवार्थं यत्कृतं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा
ଏବେ ସେହି ପରମ ଦେବମୟ ରଥର ନିର୍ମାଣ ବିଷୟ କହ; ଯାହା ଶିବକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦିବ୍ୟ ଭାବେ ତିଆରି କରିଥିଲେ।
Verse 3
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्
ସୂତ କହିଲେ—ବ୍ୟାସଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମୁନୀଶ୍ୱର ସନତ୍କୁମାର ଶିବଙ୍କ ପଦକମଳ ସ୍ମରଣ କରି ପରେ କହିଲେ।
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ रथादेर्निर्मितिं मुने । यथामति प्रवक्ष्येऽहं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟାସ, ହେ ମୁନି! ରଥ ଆଦିର ନିର୍ମାଣବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣ। ଶିବଙ୍କ ପଦକମଳ ସ୍ମରଣ କରି ମୁଁ ମୋ ମତିଅନୁସାରେ କହିବି।
Verse 5
अथ देवस्य रुद्रस्य निर्मितो विश्वकर्मणा । सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्
ତେବେ ଦେବ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଯତ୍ନ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ଆଦର ସହ, ସର୍ବଲୋକମୟ ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମୟ ରଥ ନିର୍ମାଣ କଲେ।
Verse 6
सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णस्सर्वसंमतः । रथांगं दक्षिणं सूर्यस्तद्वामं सोम एव च
ସେ ସର୍ବଭୂତମୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ସର୍ବସମ୍ମତ। ତାଙ୍କ ରଥର ଦକ୍ଷିଣ ଚକ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଓ ବାମ ଚକ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ସୋମ—ଚନ୍ଦ୍ର।
Verse 8
शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत । ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम्
ହେ ସୁବ୍ରତଧାରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଷୋଳ କଳା ତାଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ଭୂଷଣ; ଏବଂ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ଅଳଙ୍କାର।
Verse 9
ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव । पुष्करं चांतरिक्षं वै रथनीडश्च मंदरः
ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଋତୁମାନେ ଏବଂ ଛଅ ନେମି-ଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ତଥା ପୁଷ୍କର, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ, ରଥନୀଡ ଓ ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 10
अस्ताद्रिरुदयाद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ । अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः
ଅସ୍ତାଦ୍ରି ଓ ଉଦୟାଦ୍ରି—ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ‘କୁବେର’ (ଧାରଣକାରୀ ପାର୍ଶ୍ୱ) ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ମହାମେରୁ ତାଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାନ; କେଶରାଚଳମାନେ ତାହାର ଆଶ୍ରୟ-ଶ୍ରେଣୀ।
Verse 11
वेगस्संवत्सरास्तस्य अयने चक्रसंगमौ । मुहूर्ता वंधुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବେଗ ହିଁ ସଂବତ୍ସର; ଦୁଇ ଅୟନ ଚକ୍ରଦ୍ୱୟର ସଙ୍ଗମ ସଦୃଶ। ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କେବଳ କ୍ଷଣିକ ବିରାମ, କଳା ତୃଣସମ ଅତି ଅଳ୍ପ—କ୍ଷଣମାତ୍ର; ଏହିପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ କାଳାତୀତତା ବୋଧିତ।
Verse 12
तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदंडाः क्षणाश्च वै । निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः
ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାଳମାପ ଏପରି କୁହାଯାଇଛି—କାଷ୍ଠା, ଘୋଣା, ଅକ୍ଷଦଣ୍ଡ ଓ କ୍ଷଣ; ଏବଂ ନିମେଷ, ଅନୁକର୍ଷ, ଈଷା, ଅନୁଲବ ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତ।
Verse 13
द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ । युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ
ସେଇ ରଥର ବରୂଥ (ଛତ୍ର) ସ୍ୱୟଂ ଆକାଶ ଥିଲା; ତାହାର ଦୁଇ ଧ୍ୱଜ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ। ଏବଂ ଯୁଗାନ୍ତ ଓ କୋଟିତ—ଏହି ଯୁଗଳ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର, କାମନା-ପୂରଣ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 14
ईषादंडस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः । कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम्
ଈଷାଦଣ୍ଡ (ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡ) ‘ବ୍ୟକ୍ତ’ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ପରିଚିତ; ତାହାର ବୃଦ୍ଧି ‘ନଡ୍ୱଲ’ କୁହାଯାଏ। ତାହାର କୋଣଗୁଡ଼ିକ ‘ଅହଂକାର’, ଏବଂ ଭୂତମାନେ ତାହାର ‘ବଳ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 15
इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समंततः । श्रद्धा च गतिरस्यैव रथस्य मुनिसत्तम
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ରଥର ସମସ୍ତ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ହିଁ ତାହାର ଭୂଷଣ; ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ ସେହି ରଥର ଗତି—ତାହାର ଅଗ୍ରସର ପଥ।
Verse 16
तदानीं भूषणान्येव षडंगान्युपभूषणम् । पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि सुव्रताः
ସେତେବେଳେ ଶାସ୍ତ୍ରମାନେ ହିଁ ଭୂଷଣ ହେଲେ; ବେଦର ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଉପଭୂଷଣ ହେଲା, ଏବଂ ପୁରାଣ, ନ୍ୟାୟ, ମୀମାଂସା ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର—ହେ ସୁବ୍ରତ—ଆଧାରରୂପ ଅଲଙ୍କାର ହୋଇ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।
Verse 17
बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः । मंत्रा घंटाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः
ବଳ, ମଙ୍ଗଳ ଓ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ସେମାନେ ‘ମନ୍ତ୍ର’ ଓ ‘ଘଣ୍ଟା’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ (ଆଧାର) ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଛନ୍ଦ-ପାଦ କୁହାଯାଏ।
Verse 18
अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः । दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्चह
ତାପରେ ସହସ୍ର ଫଣାରେ ଭୂଷିତ ଅନନ୍ତ ହିଁ ତାହାର ବନ୍ଧନ-ଆଧାର ହେଲେ; ଦିଗମାନେ ଏହି ରଥର ପାଦ ହେଲେ, ଉପଦିଗମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 19
पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः । समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकंबलिनस्स्मृताः
ପୁଷ୍କର ଆଦି ନାମର ତାଙ୍କର ପତାକାଗୁଡ଼ିକ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଓ ରତ୍ନଭୂଷିତ ଥିଲା; ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଚାରି ସମୁଦ୍ର ତାଙ୍କ ରଥର କମ୍ବଳ (ଆବରଣ) ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 20
गंगाद्यास्सरित श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः । चामरासक्तहस्ताग्रास्सर्वास्त्रीरूपशोभिताः
ଗଙ୍ଗା ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀମାନେ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ହସ୍ତାଗ୍ର ଚାମର ଧାରଣରେ ନିୟୁକ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ସୁନ୍ଦର ସ୍ତ୍ରୀରୂପେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
Verse 21
तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम् । आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्
ସେମାନେ ଏଠି-ସେଠି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରି ରଥକୁ ଶୋଭାୟିତ କଲେ; ଏବଂ ଆବହ ଆଦିମାନେ ସାତ ସୋପାନ ଥିବା ଉତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ସିଢ଼ି ମଧ୍ୟ ଆଣିଲେ।
Verse 22
लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समंततः । विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः
ତାହାର ଚାରିପାଖେ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ଉପପଥ ଓ ସୋପାନସଦୃଶ ପଦକ୍ଷେପ ସମସ୍ତଦିଗରେ ଥିଲା; ଏବଂ ତାହାର ପରେ ମନ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ବାହ୍ୟ ବିଷୟ-ଲୋକ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ସଜିଥିଲା।
Verse 23
पाशास्समंततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः । तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः
ତାହାକୁ ଘେରିଥିବା ପାଶଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଦିଗର ବର୍ଷାଚଳ (ବର୍ଷା ପର୍ବତ) ବୋଲି ବୁଝାଗଲା; ଏବଂ ତଲ-ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ସହ ତଲନିବାସୀ ସମସ୍ତେ ତାହାର ରଥର ଆଧାରରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
Verse 24
सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः । प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्
ସେହି (ମହା) ରଥର ସାରଥି ଭାବେ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ମୃତ; ଦେବମାନେ ରଶ୍ମି (ଲଗାମ) ଧାରଣକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପ୍ରତୋଦ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’—ଏହାହିଁ ତାଙ୍କର ବ୍ରହ୍ମଦୈବତ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିର ନିୟତ ଗତି ପ୍ରେରିତ ହୁଏ।
Verse 25
अकारश्च महच्छत्रं मंदरः पार्श्वदंडभाक् । शैलेन्द्रः कार्मुकं तस्य ज्या भुजंगाधिपस्स्वयम्
‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ରାଜଛତ୍ର ହେଲା; ମନ୍ଦର ପର୍ବତ ପାର୍ଶ୍ୱଦଣ୍ଡ ହେଲା। ପର୍ବତରାଜ ତାଙ୍କର ଧନୁ ହେଲେ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ନାଗରାଜ ତାହାର ଜ୍ୟା ହେଲେ।
Verse 26
घंटा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी । इषुर्विष्णुर्महातेजास्त्वग्निश्शल्यं प्रकीर्तितम्
ଘଣ୍ଟା ହେଲେ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ; ଧନୁ ହେଲା ଶ୍ରୁତିରୂପ ବେଦ। ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁ ବାଣ, ଏବଂ ସେହି ବାଣର ଶଲ୍ୟ (ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ର) ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।
Verse 27
हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने । ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम्
ହେ ମୁନି, କୁହାଯାଇଛି ଯେ ତାହାର ଘୋଡ଼ା ଚାରି ନିଗମ (ବେଦ) ଅଟେ; ସେମାନଙ୍କର ଭୂଷଣ ହେଉଛି ଜ୍ୟୋତିମାନ (ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକ); ଏବଂ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ବିବରଣୀ ଆହୁରି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
Verse 28
अनीकं विषसंभूतं वायवो वाजका स्मृताः । ऋषयो व्यासमुख्याश्च वाहवाहास्तथाभवन्
ବିଷରୁ ସେଇ ମହାବଳ ଯୁଦ୍ଧସେନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ବାୟୁମାନେ ଦ୍ରୁତଗାମୀ ‘ବାଜ’ (ଅଶ୍ୱ) ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ଏବଂ ବ୍ୟାସପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନେ ସେଇ ସଂଗ୍ରାମରେ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତିର ବାହକ-ପରିବାହକ ହେଲେ।
Verse 29
स्वल्पाक्षरैस्संब्रवीमि किं बहूक्त्या मुनीश्वर । ब्रह्मांडे चैव यत्किंचिद्वस्तुतद्वै रथे स्मृतम्
ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର, ଅଳ୍ପ ଶବ୍ଦରେ କହୁଛି—ବହୁ କଥାର କି ଆବଶ୍ୟକ? ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ରଥରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 30
एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा । सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः
ଏହିପରି ଧୀମାନ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ରଥ ଆଦି ସମସ୍ତ ଶୁଭ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଗଢ଼ିଲେ।
Frequently Asked Questions
The chapter emphasizes the preparation for Śiva/Rudra’s campaign by detailing the construction of his divine chariot (ratha) by Viśvakarman, presented as a universe-constituted vehicle.
The chariot functions as a cosmogram: its components are correlated with luminaries (Sūrya, Soma), time-structures (six seasons), and divine collectives (twelve Ādityas), implying that Śiva’s action is the coordinated movement of cosmic order itself.
Key correspondences include Sūrya and Soma as right/left chariot-parts, lunar sixteenfold measures (ṣoḍaśa kalās/spokes), twelve Ādityas on spokes, six seasons as structural rims, and cosmic mountains (Udayādri, Astādri, Mandara, Mahāmeru) as supports/bases.