शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथान्यच्छंभुचरितं प्रेमतः शृणु वै मुने । यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्दृढा भवेत्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ମୁନେ! ଏବେ ପ୍ରେମପୂର୍ବକ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପବିତ୍ର ଚରିତ ଶୁଣ; ଯାହାର କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ଶିବଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ଓ ଅଚଳ ହୁଏ।

Verse 2

शंखचूडाभिधो वीरो दानवो देवकंटकः । यथा शिवेन निहतो रणमूर्ध्नि त्रिशूलतः

ଶଂଖଚୂଡ ନାମକ ସେହି ବୀର ଦାନବ, ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ ସମ ଉପଦ୍ରବକ—ରଣଭୂମିର ଶିରୋଭାଗରେ ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ ପ୍ରହାରରେ କିପରି ନିହତ ହେଲା।

Verse 3

तच्छंभुचरितं दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् । शृणु व्यास सुसंप्रीत्या वच्मि सुस्नेहतस्तव

ହେ ବ୍ୟାସ! ସେହି ଦିବ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଓ ପାପନାଶକ ଶମ୍ଭୁଚରିତକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିରେ ଶୁଣ; ତୋପ୍ରତି ସ୍ନେହବଶେ ମୁଁ ତାହା କହୁଛି।

Verse 4

मरीचेस्तनयो धातुः पुत्रो यः कश्यपो मुनिः । स धर्मिष्ठस्सृष्टिकर्त्ता विध्याज्ञप्तः प्रजापतिः

ମରୀଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧାତା; ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମୁନି କଶ୍ୟପ। ସେହି କଶ୍ୟପ ପରମ ଧର୍ମିଷ୍ଠ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ ପ୍ରଜାପତି ହେଲେ।

Verse 5

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश । तासां प्रसूतिः प्रसभं न कथ्या बहुविस्तृताः

ଦକ୍ଷ ପ୍ରୀତିରେ ତାହାକୁ ନିଜର ତେରଟି କନ୍ୟା ଦେଲେ। ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 6

यत्र देवादिनिखिलं चराचरमभूज्जगत् । विस्तरात्तत्प्रवक्तुं च कः क्षमोऽस्ति त्रिलोकके

ଯାହାରେ ଦେବାଦି ସହ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି—ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବାକୁ ତ୍ରିଲୋକରେ କିଏ ସମର୍ଥ?

Verse 7

प्रस्तुतं शृणु वृत्तांतं शंभुलीलान्वितं च यत् । तदेव कथयाम्यद्य शृणु भक्तिप्र वर्द्धनम्

ଏବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣ; ଯାହା ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଲୀଳାରେ ଯୁକ୍ତ। ସେହି କଥା ଆଜି ମୁଁ କହୁଛି—ଶୁଣ, ଏହା ଭକ୍ତି ବଢ଼ାଏ।

Verse 8

तासु कश्यपत्नीषु दनुस्त्वेका वरांगना । महारूपवती साध्वी पतिसौभाग्यवर्द्धिता

କଶ୍ୟପଙ୍କ ସେହି ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦନୁ ଏକା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ—ମହାରୂପବତୀ, ସାଧ୍ବୀ, ଏବଂ ପତିର ସୌଭାଗ୍ୟବର୍ଦ୍ଧିନୀ।

Verse 9

आसंस्तस्या दनोः पुत्रा बहवो बलवत्तराः । तेषां नामानि नोच्यंते विस्तारभयतो मुने

ହେ ମୁନେ, ଦନୁଙ୍କର ଅନେକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ। ବିସ୍ତାରଭୟରୁ ତାଙ୍କ ନାମ ଏଠାରେ କୁହାଯାଉନାହିଁ।

Verse 10

तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः । तत्पुत्रो धार्मिको दंभो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ଥିଲେ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି—ମହାବଳ ଓ ମହାପରାକ୍ରମଶାଳୀ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦମ୍ଭ ଧାର୍ମିକ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲେ।

Verse 11

नासीत्तत्तनयो वीरस्ततश्चिंतापरोऽभवत् । शुक्राचार्यं गुरुं कृत्वा कृष्णमंत्रमवाप्य च

ସେହି ବୀରଙ୍କର ପୁତ୍ର ନଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗୁରୁ କରି କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

Verse 12

तपश्चकार परमं पुष्करे लक्षवर्षकम् । कृष्णमंत्रं जजापैव दृढं बद्धासनं चिरम्

ସେ ପୁଷ୍କରରେ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ ତପ କଲେ। ଦୃଢ଼ ବଦ୍ଧାସନରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବସି ଅଟଳ ସଙ୍କଳ୍ପରେ କୃଷ୍ଣମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁଥିଲେ।

Verse 13

तपः प्रकुर्वतस्तस्य मूर्ध्नो निस्सृत्य प्रज्व लत् । विससार च सर्वत्र तत्तेजो हि सुदुस्सहम्

ତପ କରୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜ ନିସ୍ସୃତ ହେଲା। ସେହି ଶକ୍ତି ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହେଲା, କାରଣ ସେ ଅଗ୍ନିମୟ ଦୀପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃସହ ଥିଲା।

Verse 14

तेन तप्तास्सुरास्सर्वे मुनयो मनवस्तथा । सुनासीरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

ସେହି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେବ, ମୁନି ଓ ମନୁମାନେ—ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

Verse 15

प्रणम्य च विधातारं दातारं सर्वसंपदाम् । तुष्टुवुर्विकलाः प्रोचुः स्ववृत्तांतं विशेषतः

ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦର ଦାତା ବିଧାତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସେହି ବିକଳ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ପରେ ନିଜମାନଙ୍କ ସହ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ତାହାର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବିଶେଷରେ ବିସ୍ତାରେ କହିଲେ।

Verse 16

तदाकर्ण्य विधातापि वैकुंठं तैर्ययौ सह । तदेव विज्ञापयितुं निखिलेन हि विष्णवे

ତାହା ଶୁଣି ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସହ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ, ଯେପରି ଘଟିଥିଲା ସେହି ସମଗ୍ର ବିଷୟଟି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜଣାଇବା ପାଇଁ।

Verse 17

तत्र गत्वा त्रिलोकेशं विष्णुं रक्षाकरं परम् । प्रणम्य तुष्टुवुस्सर्वे करौ बद्ध्वा विनम्रकाः

ସେଠାକୁ ଯାଇ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତ୍ରିଲୋକେଶ୍ୱର, ପରମ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମୀପ କଲେ। ହାତ ଯୋଡି ବିନମ୍ର ଭାବେ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 18

देवा ऊचुः । देवदेव न जानीमो जातं किं कारणं त्विह । संतप्तास्स कला जातास्तेजसा केन तद्वद

ଦେବମାନେ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ! ଏଠାରେ କ’ଣ ଘଟିଲା ଓ ତାହାର କାରଣ କ’ଣ, ଆମେ ଜାଣୁନାହୁଁ। ଆମ କଳା/ଶକ୍ତିମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲେ—କାହାର ତେଜରେ ଏହା ହେଲା? କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।

Verse 19

तप्तात्मनां त्वमविता दीनबंधोऽनुजीविनाम् । रक्षरक्ष रमानाथ शरण्यश्शरणागतान्

ତପ୍ତ ହୃଦୟମାନଙ୍କର ଆପଣ ରକ୍ଷକ, ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଜୀବନ୍ତ ଦୀନମାନଙ୍କର ଆପଣ ବନ୍ଧୁ। ହେ ରମାନାଥ! ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ—ଶରଣାଗତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ହିଁ ପରମ ଶରଣ୍ୟ।

Verse 20

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णुर्ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । उवाच विहसन्प्रेम्णा शरणागतवत्सलः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଶରଣାଗତବତ୍ସଳ ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରେମମୟ ହସରେ କହିଲେ।

Verse 21

विष्णुरुवाच । सुस्वस्था भवताव्यग्रा न भयं कुरुतामराः । नोपप्लवा भविष्यन्ते लयकालो न विद्यते

ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବମାନେ, ସୁସ୍ଥ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ରୁହ; ଭୟ କରନି। କୌଣସି ଉପଦ୍ରବ ହେବ ନାହିଁ; ଏହା ପ୍ରଳୟକାଳ ନୁହେଁ।

Verse 22

दानवो दंभनामा हि मद्भक्तः कुरुते तपः । पुत्रार्थी शमयिष्यामि तमहं वरदानतः

“ଦମ୍ଭ ନାମକ ଦାନବ ମୋର ଭକ୍ତ; ସେ ତପ କରୁଛି। ପୁତ୍ରକାମୀ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ବର ଦେଇ ତାକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବି।”

Verse 23

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे धैर्यमालंब्य वै मुने । ययुर्ब्रह्मादयस्सुस्थास्स्वस्वधामानि सर्वशः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ମୁନି, ଏପରି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଧୈର୍ୟ ଧରି ସ୍ଥିର ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ମଧ୍ୟ ସୁସ୍ଥଚିତ୍ତରେ ନିଜ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।

Verse 24

अच्युतोऽपि वरं दातुं पुष्करं संजगाम ह । तपश्चरति यत्रासौ दंभनामा हि दानवः

ଅଚ୍ୟୁତ (ବିଷ୍ଣୁ) ମଧ୍ୟ ବର ଦେବା ପାଇଁ ପୁଷ୍କରକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଦମ୍ଭ ନାମକ ଦାନବ ଘୋର ତପ କରୁଥିଲା।

Verse 25

तत्र गत्वा वरं ब्रूहीत्युवाच परिसांत्वयन् । गिरा सूनृतया भक्तं जपंतं स्वमनुं हरिः

ସେଠାକୁ ଯାଇ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ମଧୁର ଓ ସତ୍ୟ ବାଣୀରେ କହିଲେ—“ବର ମାଗ।” ସେ ଭକ୍ତ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରକୁ ନିରନ୍ତର ଜପ କରୁଥିଲା।

Verse 26

तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दृष्ट्वा तं च पुरः स्थितम् । प्रणनाम महाभक्त्या तुष्ट्वाव च पुनः पुनः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖି, ସେ ମହାଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲା ଓ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ତୁତି କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲା।

Verse 27

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडोत्पत्तिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବ ମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ ‘ଶଙ୍ଖଚୂଡ଼ ଉତ୍ପତ୍ତିବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ସତାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 28

स्वभक्तं तनयं देहि महाबल पराक्रमम् । त्रिलोकजयिनं वीरमजेयं च दिवौकसाम्

ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ଭକ୍ତ ଏମିତି ଏକ ପୁତ୍ର ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ—ଯେ ମହାବଳ ଓ ପରାକ୍ରମରେ ଯୁକ୍ତ, ତ୍ରିଲୋକଜୟୀ ବୀର, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଜେୟ ହେଉ।

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो दानवेन्द्रेण तं वरं प्रददौ हरिः । निवर्त्य चोग्रतपसस्ततस्सोंतरधान्मुने

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ଏପରି କହିବାରେ ହରି ତାହାକୁ ସେଇ ବର ଦେଲେ। ପରେ ତାଙ୍କର ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା ନିବାରି, ହେ ମୁନି, ସେଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 30

गते हरौ दानवेन्द्रः कृत्वा तस्यै दिशे नमः । जगाम स्वगृहं सिद्धतदाः पूर्ण मनोरथः

ହରି ଯାଇସାରିଲେ ପରେ ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ସେଇ ଦିଗକୁ ନମସ୍କାର କଲା। ତାପରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନୋରଥ ଓ ତୃପ୍ତ ଇଚ୍ଛା ସହିତ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିଗଲା।

Verse 31

कालेनाल्पेन तत्पत्नी सगर्भा भाग्यवत्यभूत् । रराज तेजासात्यंतं रोचयंती गृहांतरम्

ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାଗ୍ୟବତୀ ହୋଇ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲା। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଗୃହର ଅନ୍ତର୍ଗୃହକୁ ଆଲୋକିତ କରି ଶୋଭା ପାଇଲା।

Verse 32

सुदामानाम गोपो यो कृष्णस्य पार्षदाग्रणीः । तस्या गर्भे विवेशासौ राधाशप्तश्च यन्मुने

ହେ ମୁନେ! ସୁଦାମା ନାମକ ସେ ଗୋପ, ଯେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଣୀ, ରାଧାଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ତାହାର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 33

असूत समये साध्वी सुप्रभं तनयं ततः । जातकं सुचकारासौ पिताहूय मुनीन्बहून्

ପ୍ରସବ ସମୟରେ ସେଇ ସାଧ୍ବୀ ଏକ ତେଜସ୍ବୀ ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ତାପରେ ପିତା ଅନେକ ମୁନିଙ୍କୁ ଡାକି ଜାତକର୍ମ ଆଦି ଶୁଭ ସଂସ୍କାର ବିଧିପୂର୍ବକ କରାଇଲେ।

Verse 34

उत्सवस्सुमहानासीत्तस्मिञ्जाते द्विजोत्तम । नाम चक्रे पिता तस्य शंख चूडेति सद्दिने

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଜନ୍ମିତ ହେବା ସମୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହା ଉତ୍ସବ ହେଲା। ସେଇ ଶୁଭଦିନେ ପିତା ନାମକରଣ କରି ତାହାର ନାମ “ଶଙ୍ଖଚୂଡ” ରଖିଲେ।

Verse 35

पितुर्गेहे स ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी । शैशवेभ्यस्तविद्यस्तु स बभूव सुदीप्तिमान्

ସେ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ବଢ଼େ ସେପରି ବଢ଼ିଲା। ଶୈଶବରୁ ହିଁ ସେ ବିଦ୍ୟାର ଶାଖାଗୁଡ଼ିକୁ ଆତ୍ମସାତ କରି ବୁଦ୍ଧି-ତେଜରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।

Verse 36

स बालक्रीडया नित्यं पित्रोर्हर्षं ततान ह । प्रियो बभूव सर्वेषां कुलजानां विशेषतः

ସେ ନିତ୍ୟ ବାଳକ୍ରୀଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ପିତାମାତାଙ୍କ ହର୍ଷ ବଢ଼ାଉଥିଲା। ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ନିଜ କୁଳ-ପରିବାରର ସମସ୍ତଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ହେଲା।