शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)

Verse 1

व्यास उवाच । तस्मिन्महति संग्रामे दारुणे लोमहर्षणे । शुक्रो दैत्यपतिर्विद्वान्भक्षितस्त्रिपुरारिणा

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ସେହି ମହା, ଭୟଙ୍କର ଓ ରୋମହର୍ଷକ ସଂଗ୍ରାମରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଅଧିପତି ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ତ୍ରିପୁରାରି ଭଗବାନ୍ ଶିବ ଗ୍ରସିଲେ।

Verse 2

इति श्रुतं समासान्मे तत्पुनर्ब्रूहि विस्तरात । किं चकार महायोगी जठरस्थः पिनाकिनः

ଏହା ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣିଛି; ଏବେ ବିସ୍ତାରରେ ପୁନଃ କହନ୍ତୁ। ପିନାକଧାରୀ ମହାଯୋଗୀ ଭଗବାନ୍ ଶିବ ଜଠରସ୍ଥ ହୋଇ କ’ଣ କଲେ?

Verse 3

न ददाह कथं शभोश्शुक्रं तं जठरानलः । कल्पान्तदहनः कालो दीप्ततेजाश्च भार्गवः

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସେହି ବୀଜକୁ ଜଠରାଗ୍ନି କିପରି ଦହନ କରିପାରିଲା ନାହିଁ? କଳ୍ପାନ୍ତରେ ଜଗତ୍‌ଦହନକାରୀ କାଳ ଓ ଦୀପ୍ତତେଜସ୍ବୀ ଭାର୍ଗବ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଦହନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 4

विनिष्क्रांतः कथं धीमाच्छंभोर्जठरपंजरात् । कथमाराधयामास कियत्कालं स भार्गवः

ସେହି ଧୀମାନ୍ ଭାର୍ଗବ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପଞ୍ଜର-ସଦୃଶ ଜଠରରୁ କିପରି ବାହାରିଲେ? ଏବଂ କେମିତି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ, କେତେ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ?

Verse 5

अथ च लब्धवान्विद्यां तां मृत्युशमनीं पराम् । का सा विद्या परा तात यथा मृत्युर्हि वार्यते

ତାପରେ ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଶମନ କରୁଥିବା ସେହି ପରମ ବିଦ୍ୟା ଲାଭ କଲେ। ହେ ତାତ! ଯେଉଁ ପରା ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ସତ୍ୟରେ ନିବାରିତ ହୁଏ, ସେ କେଉଁଟି?

Verse 6

लेभेन्धको गाणपत्यं कथं शूला द्विनिर्गतः । देवदेवस्य वै शंभोर्मुनेर्लीलाविहारिणः

ଅନ୍ଧକ କିପରି ଗାଣପତ୍ୟ—ଗଣମାନଙ୍କ ଅଧିପତିପଦ ଓ ଶକ୍ତି—ଲାଭ କଲା? ଏବଂ ଦେବଦେବ ଶମ୍ଭୁ, ମୁନିସଦୃଶ ଲୀଳାବିହାରୀ ଶିବଙ୍କ ଶୂଳରୁ ଦ୍ୱିରୂପ ଶୂଳ କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା?

Verse 7

एतत्सर्वमशेषेण महाधीमन् कृपां कुरु । शिवलीलामृतं तात शृण्वत कथयस्व मे

ହେ ମହାଧୀମାନ୍ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୃପା କରି ଏ ସବୁକୁ ନିଃଶେଷେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହନ୍ତୁ। ହେ ତାତ, ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣୁଛି—ଶିବଲୀଳାମୃତ ମୋତେ କଥାନ୍ତୁ।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा व्यासस्यामिततेजसः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି, ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରଥମେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ପରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 9

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे शिवलीलामृतं परम् । धन्यस्त्वं शैवमुख्योसि ममानन्दकरः स्वतः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟାସ, ଶିବଲୀଳାର ପରମ ଅମୃତ ଶୁଣ। ତୁମେ ଧନ୍ୟ, ଶୈବଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ; ସ୍ୱଭାବତଃ ତୁମେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛ।

Verse 10

प्रवर्तमाने समरे शंकरांधकयोस्तयोः । अनिर्भेद्यपविव्यूहगिरिव्यूहाधिनाथयोः

ଶଙ୍କର ଓ ଅନ୍ଧକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମର ଉଦ୍ଧତ ଭାବେ ଚାଲିଥିବାବେଳେ—ସେମାନେ ଉଭୟ ଯୁଦ୍ଧ-ବ୍ୟୂହର ଅଧିନାୟକ; ତାଙ୍କର ବ୍ୟୂହ ଅଭେଦ୍ୟ ଦୁର୍ଗ ଓ ପର୍ବତସଦୃଶ ପଙ୍କ୍ତି ପରି ଦୃଢ଼—ଯୁଦ୍ଧ ଅବିରତ ରହିଲା।

Verse 11

पुरा जयो बभूवापि दैत्यानां बलशालिनाम् । शिवप्रभा वादभवत्प्रमथानां मुने जयः

ପୂର୍ବେ ବଳଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ଜୟ ହୁଏଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଶିବପ୍ରଭାର ପ୍ରଭାବରେ, ହେ ମୁନି, ପ୍ରମଥଗଣଙ୍କର ଜୟ ହେଲା।

Verse 12

तच्छुत्वासीद्विषण्णो हि महादैत्योंधकासुरः । कथं स्यान्मे जय इति विचारणपरोऽभवत्

ଏହା ଶୁଣି ମହାଦୈତ୍ୟ ଅନ୍ଧକାସୁର ଗଭୀର ଭାବେ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲା। ପରେ “ମୋର ଜୟ କିପରି ହେବ?” ବୋଲି ଚିନ୍ତାରେ ଲଗିଗଲା।

Verse 13

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः परबुद्धिमान् । द्रुतमभ्यगमद्वीर एकलश्शुक्रसन्निधिम्

ତାପରେ ଯୁଦ୍ଧରୁ ଅପସୃତ ହୋଇ, ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅନ୍ଧକ, ହେ ବୀର, ଶୀଘ୍ର ଏକାକୀ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ଗଲା।

Verse 14

प्रणम्य स्वगुरुं काव्यमवरुह्य रथाच्च सः । बभाषेदं विचार्याथ सांजलिर्नीतिवित्तमः

ନିଜ ଗୁରୁ କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏବଂ ରଥରୁ ଅବରୋହଣ କରି, ନୀତି-ଧର୍ମରେ ସର୍ବାଧିକ ବିବେକୀ ସେ ହାତ ଯୋଡ଼ି, ଭାବିଚିନ୍ତି ଏହିପରି କହିଲା।

Verse 15

अंधक उवाच । भगवंस्त्वामुपाश्रित्य गुरोर्भावं वहामहे । पराजिता भवामो नो सर्वदा जयशालिनः

ଅନ୍ଧକ କହିଲା: ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଆମେ ଗୁରୁଭାବ ଧାରଣ କରୁଛୁ। ଆମେ କେବେ ପରାଜିତ ନ ହେଉ; ସଦା ବିଜୟଶାଳୀ ହେଉ।

Verse 16

त्वत्प्रभावात्सदा देवान्समस्तान्सानुगान्वयम् । मन्यामहे हरोषेन्द्रमुखानपि हि कत्तृणान्

ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଭାବରୁ ଆମେ ସଦା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ତୃଣସମ ମନେ କରୁଛୁ—ହରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 17

अस्मत्तो बिभ्यति सुरास्तदा भवदनुग्रहात् । गजा इव हरिभ्यश्च तार्क्ष्येभ्य इव पन्नगाः

ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ସେତେବେଳେ ଦେବମାନେ ଆମକୁ ଭୟ କରନ୍ତି—ଯେପରି ହାତୀ ସିଂହକୁ, ଏବଂ ସର୍ପ ଗରୁଡକୁ ଭୟ କରେ।

Verse 18

अनिर्भेद्यं पविव्यूहं विविशुर्दैत्य दानवाः । प्रमथानीकमखिलं विधूय त्वदनुग्रहात्

ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ଅନିର୍ଭେଦ୍ୟ ପବି-ବ୍ୟୂହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସମଗ୍ର ପ୍ରମଥ-ସେନାକୁ ଝାଡ଼ି ଛିଟିକାଇ ଦେଲେ।

Verse 19

वयं त्वच्छरणा भूत्वा सदा गा इव निश्चलाः । स्थित्वा चरामो निश्शंकमाजावपि हि भार्गव

ଆମେ ତୁମ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରି ସଦା ଗାଈ ପରି ଅଚଳ ରହୁଛୁ। ହେ ଭାର୍ଗବ, ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ରହି ନିର୍ଭୟେ ଚଳୁଛୁ।

Verse 20

रक्षरक्षाभितो विप्र प्रव्रज्य शरणागतान् । असुराञ्छत्रुभिर्वीरैरर्दितांश्च मृतानपि

ହେ ବିପ୍ର, ‘ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର’ ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରି ଶରଣାଗତମାନେ ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜି ବାହାରିଲେ—ବୀର ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ, ଅସୁରମାନେ ହତ କରିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 21

प्रथमैर्भीमविक्रांतैः क्रांतान्मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितान्पश्य हुंडादीन्मद्गणान्वरान्

ଦେଖ—ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମୀ ଅଗ୍ରଣୀ ଯୋଦ୍ଧା, ମୃତ୍ୟୁଦାୟକ ଆକ୍ରମଣକାରୀମାନେ ହୁଣ୍ଡ ଆଦି ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଆଘାତ କରି ହତ କରି ପତିତ କରିଛନ୍ତି।

Verse 22

यः पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । त्वया प्राप्ता वरा विद्या तस्याः कालोयमागतः

ଯିଏ ପୁରା ସହସ୍ର ଶରଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଣର ଧୂମ ପାନ କରିଥିଲା—ତୁମେ ବରରୂପେ ପାଇଥିବା ସେଇ ଉତ୍ତମ ବିଦ୍ୟାର ଫଳ ଦେବାର ସମୟ ଏବେ ଆସିଗଲା।

Verse 23

अद्य विद्याफलं तत्ते सर्वे पश्यंतु भार्गव । प्रमथा असुरान्सर्वान् कृपया जीवयिष्यतः

ଆଜି, ହେ ଭାର୍ଗବ, ତୁମ ବିଦ୍ୟାର ଫଳ ସମସ୍ତେ ଦେଖନ୍ତୁ। କୃପାବଶେ ପ୍ରମଥମାନେ ସମସ୍ତ ଅସୁରଙ୍କ ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା କରିବେ।

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । इत्थमन्धकवाक्यं स श्रुत्वा धीरो हि भार्गवः । तदा विचारयामास दूयमानेन चेतसा

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏପରି ଅନ୍ଧକର ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ଧୀର ଭାର୍ଗବ ଶାନ୍ତ ରହିଲେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ତରେ ଦହୁଥିବା ଚେତନା ସହ ସେ ତେବେ ଗଭୀର ଭାବେ ବିଚାର କଲେ।

Verse 25

किं कर्तव्यं मयाद्यापि क्षेमं मे स्यात्कथं त्विति । सन्निपातविधिर्जीवः सर्वथानुचितो मम

“ଏବେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୋର କ୍ଷେମ କିପରି ହେବ?”—ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ମୁଁ ବୁଝିଲି ଯେ ଏହି ସଙ୍କଟରେ ଜୀବନ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧି ମୋ ପାଇଁ ସର୍ବଥା ଅନୁଚିତ।

Verse 26

विधेयं शंकरात्प्राप्ता तद्गुणान् प्रति योजये । तद्रणे मर्दितान्वीरः प्रमथैश्शंकरानुगैः

ଶଙ୍କରଙ୍କ ଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଆଜ୍ଞାକୁ ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ମୁଁ ପାଳନ କରିବି। ସେଇ ରଣରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ପ୍ରମଥମାନେ ସେ ବୀରକୁ ଦଳିଦେଲେ।

Verse 27

शरणागतधर्मोथ प्रवरस्सर्वतो हृदा । विचार्य शुक्रेण धिया तद्वाणी स्वीकृता तदा

ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଧର୍ମରେ ସେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ। ସମଗ୍ର ହୃଦୟରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିବେକୀ ବୁଦ୍ଧିରେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ସେତେବେଳେ ସେହି ବଚନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 28

किंचित्स्मितं तदा कृत्वा सोऽब्रवीद्दानवाधिपम् । भार्गवश्शिवपादाब्जं सप्पा स्वस्थेन चेतसा

ତେବେ ସାନ୍ନା ହସି ଭାର୍ଗବ ଦାନବାଧିପଙ୍କୁ କହିଲେ। ଶିବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜି, ସ୍ଥିର ଓ ସଂଯତ ଚିତ୍ତରେ ସେ କଥା କହିଲେ।

Verse 29

शुक्र उवाच । यत्त्वया भाषितं तात तत्सर्वं तथ्यमेव हि । एतद्विद्योपार्जनं हि दानवार्थं कृतं मया

ଶୁକ୍ର କହିଲେ—ହେ ତାତ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚୟ ସତ୍ୟ। ଦାନବମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ମୁଁ ଏହି ବିଦ୍ୟା ଉପାର୍ଜନ କରିଛି।

Verse 30

दुस्सहं कणधूमं वै पीत्वा वर्षसहस्रकम् । विद्येयमीश्वरात्प्राप्ता बंधूनां सुखदा सदा

ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଅସହ୍ୟ କଣଧୂମକୁ ସହି ଶ୍ୱାସେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଏହି ବିଦ୍ୟା ମୁଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ପାଇଛି; ଏହା ସଦା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ସୁଖଦାୟିନୀ।

Verse 31

प्रमथैर्मथितान्दैत्यान्रणेहं विद्ययानया । उत्थापयिष्ये म्लानानि शस्यानि जलभुग्यथा

ରଣରେ ପ୍ରମଥମାନେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ସେଇ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଏହି ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଉଠାଇବି; ଯେପରି ଜଳ ମ୍ଲାନ ଶସ୍ୟକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରେ।

Verse 32

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुन रुत्थितान् । मुहूर्तेस्मिंश्च द्रष्टासि दैत्यांस्तानुत्थितान्निजान्

ସେମାନେ ଘାଉହୀନ, ବେଦନାହୀନ, ପୂର୍ବସ୍ଥିତିରେ—ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗି ଉଠିଥିବା ପରି—ପୁନଃ ଉଠିବେ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମେ ନିଜ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉଠିଥିବା ଦେଖିବ।

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सोधकं शुक्रो विद्यामावर्तयत्क विः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य स्मृत्वा विद्येशमादरात्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏମିତି କହି କବି ଶୁକ୍ର ଶୋଧନକ୍ରିୟା ପାଇଁ ନିଜ ବିଦ୍ୟାର ଆବର୍ତ୍ତନ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଆଦରରେ ବିଦ୍ୟେଶଙ୍କୁ ସ୍ମରି, ଏକେକ ଦୈତ୍ୟକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ସେ ଶକ୍ତି ପ୍ରେରଣ କଲେ।

Verse 34

विद्यावर्तनमात्रेण ते सर्वे दैत्यदानवाः । उत्तस्थुर्युगपद्वीरास्सुप्ता इव धृतायुधाः

ସେହି ବିଦ୍ୟାର ଆବର୍ତ୍ତନମାତ୍ରେ ସେ ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ ବୀର ଏକାସାଥି ଉଠିଦାଁଡ଼ିଲେ—ନିଦ୍ରାରୁ ଜାଗିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ପରି, ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି।

Verse 35

सदाभ्यस्ता यथा वेदास्समरे वा यथाम्बुदा । श्रदयार्थास्तथा दत्ता ब्राह्मणेभ्यो यथापदि

ଯେପରି ବେଦ ସଦା ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଯେପରି ସମରକାଳେ ମେଘ ଘନୀଭୂତ ହୁଏ, ସେପରି ନିୟମାନୁସାରେ ଯଥୋଚିତ ସମୟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦିଆଯାଉଥିଲା।

Verse 36

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा हुंडादींश्च महासुरान् । विनेदुरसुराः सर्वे जलपूर्णा इवांबुदाः

ସେମାନେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ଏବଂ ହୁଂଡ ଆଦି ମହାସୁରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରି, ସମସ୍ତ ଅସୁର ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଘ ପରି ଗର୍ଜନ କରି ଉଠିଲେ।

Verse 37

रणोद्यताः पुनश्चासन्गर्जंतो विकटान्रवान् । प्रमथैस्सह निर्भीता महाबलपराक्रमाः

ସେମାନେ ପୁଣି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ନାଦରେ ଗର୍ଜନ କଲେ। ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ସହ ଆଗେଇଲେ—ମହାବଳୀ ଓ ମହାପରାକ୍ରମୀ।

Verse 38

शुक्रेणोज्जीवितान्दृष्ट्वा प्रमथा दैत्यदानवान् । विसिष्मिरे ततस्सर्वे नंद्याद्या युद्धदुर्मदाः

ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧମଦରେ ମତ୍ତ ନନ୍ଦୀ ଆଦି ସମସ୍ତ ପ୍ରମଥ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ।

Verse 39

विज्ञाप्यमेवं कर्मैतद्देवेशे शंकरेऽखिलम् । विचार्य बुद्धिमंतश्च ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

ଏହିପରି ଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟବିବରଣୀ ଦେବେଶ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ହେଲା। ପରେ ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବିଚାର କରି ପରସ୍ପରେ ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 40

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्म दृष्ट्वा शिलादपुत्रोऽभ्यगमन्महेशम्

ପ୍ରମଥେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ସେଇ ଯୁଦ୍ଧ-ଯଜ୍ଞ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରୂପେ ଚାଲିଥିଲା। ଭାର୍ଗବ (ପରଶୁରାମ)ଙ୍କ କର୍ମ ଦେଖି ଶିଳାଦପୁତ୍ର ନନ୍ଦୀ କ୍ରୋଧେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସିଧା ମହେଶଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।

Verse 41

जयेति चोक्त्वा जययोनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेन्द्रैरपि दुष्करं सत्

“ଜୟ!” ବୋଲି କହି ନନ୍ଦୀ ସେଇ ଉଗ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣସମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ନିର୍ମଳ ତେଜସ୍ୱୀଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ଦେବ! ଗଣେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଏହି ରଣକର୍ମ ସତ୍ୟେ ଦୁଷ୍କର; ଇନ୍ଦ୍ରସହିତ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ।”

Verse 42

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नस्संजीवतांस्तान्हि मृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकेकमुद्दिश्य सहेलमीश

ହେ ଈଶ! ଆଜି ଭାର୍ଗବ ଯାହା କଲା, ତାହା ଆମ ପାଇଁ ବୃଥା ହେଲା; କାରଣ ସେ ମୃତ ଥିବା ବିପକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଜୀବନ କରୁଛି। ମୃତକୁ ଜୀବନ ଦେଉଥିବା ବିଦ୍ୟାକୁ ପୁନଃ ଆବର୍ତ୍ତନ କରି, ସେ ଏକେକକୁ ସହଜରେ ଉଠାଉଛି।

Verse 43

तुहुंडहुंडादिककुंभजंभविपा कपाकादिमहासुरेन्द्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथांश्चरंति

ତୁହୁଣ୍ଡ, ହୁଣ୍ଡ, କୁମ୍ଭ, ଜମ୍ଭ, ବିପାକ, କପାକ ଆଦି ମହାସୁରେନ୍ଦ୍ରମାନେ ଆଜି ଯମାଳୟରୁ ପୁନଃ ଫେରି ଆସି ପ୍ରମଥମାନଙ୍କୁ ଖେଦାଇ ଘୁରୁଛନ୍ତି।

Verse 44

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनः पुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

ଯଦି ସେ ଏଠାରେ ପତିତ ହୋଇଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ କରେ, ତେବେ ହେ ମହେଶ! ଆମର ଜୟ କେମିତି? ଗଣେଶ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି କେଉଁଠୁ?

Verse 45

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ପ୍ରମଥାଧିପତି ନନ୍ଦୀ ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେବ (ଶିବ) ହସି ହସି ସମସ୍ତ ଗଣରାଜ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 46

शिव उवाच । नन्दिन्प्रयाहि त्वरितोऽति मात्रं द्विजेन्द्रवर्यं दितिनन्दनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथा नयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

ଶିବ କହିଲେ—ହେ ନନ୍ଦୀ! ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ। ଦିତିପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ତୁରନ୍ତ ମୋ ପାଖକୁ ନେଇଆସ; ଯେପରି ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡରୁ ଛୁଆକୁ ଝପଟେ।

Verse 47

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे अंधकयुद्धे शुक्रनिगीर्णनवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବ ମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ ଅନ୍ଧକଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସଙ୍ଗର ‘ଶୁକ୍ର ନିଗୀର୍ଣ୍ଣନ ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ସପ୍ତଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 48

तं रक्ष्यमाणं दितिजैस्समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नन्दी शरभो यथेभम्

ପାଶ, ଖଡ଼୍ଗ, ବୃକ୍ଷ, ପଥର ଓ ପର୍ବତଖଣ୍ଡ ହାତରେ ଧରି ସମସ୍ତ ଦିତିଜ ଦାନବ ତାଙ୍କୁ ସବୁଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ତଥାପି ବଳବାନ ନନ୍ଦୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉଥଳାଇ, ଯେପରି ଭୟଙ୍କର ଶରଭ ହାତୀକୁ ଦମନ କରେ, ସେପରି କାବ୍ୟ (ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ)କୁ ବଳପୂର୍ବକ ହରଣ କଲେ।

Verse 49

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयस्सिंहरवांस्त्यजंतः

ତାଙ୍କର ବସ୍ତ୍ର ଖସିଯାଇଥିଲା, ଭୂଷଣ ଝରିପଡ଼ିଥିଲା, କେଶ ଖୋଲା ଥିଲା—ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ବଳବାନ ତାଙ୍କୁ ଧରିଲା। ଦେବଶତ୍ରୁମାନେ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ, ସେପରି ସିଂହନାଦ କରି କରି ପଛୁଆଇଲେ।

Verse 50

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपलकंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

ବଜ୍ର, ତ୍ରିଶୂଳ, ଖଡ୍ଗ, ପରଶୁ, ଭାରୀ ଗଦା, ଚକ୍ର ଓ ଶିଳାଖଣ୍ଡରେ ରଣଭୂମି କମ୍ପିଉଠିବା ପରି ଦାନବେନ୍ଦ୍ରମାନେ ନନ୍ଦୀଶ୍ୱରଙ୍କ ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷା କଲେ—ଯେପରି ଉଗ୍ର ମେଘ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବର୍ଷା କରେ।

Verse 51

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिपक्षः

ସେଇ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର)ଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚି ଗଣାଧିରାଜ ମୁଖାଗ୍ନିରେ ଶତଶତ ଶସ୍ତ୍ର ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ। ପରେ ଅସୁର-ଦେବ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ହେଲାବେଳେ, ଶତ୍ରୁପକ୍ଷକୁ ବ୍ୟଥିତ କରି ସେ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଆସି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 52

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

ତେବେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟ ଏହି କଥା ଶୀଘ୍ର ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ। ଏବଂ ଦେବଦେବ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ, ଶୁଚିଭାବେ ଅର୍ପିତ ଉପହାରକୁ ଯେପରି ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ସେପରି ଗ୍ରହଣ କଲେ।

Verse 53

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवीन्द्रम् । हाहारवस्तैरसुरैस्समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

କିଛି ନ କହି, ଭୂତଗଣଙ୍କ ରକ୍ଷକ କବିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପକ୍କ ଫଳ ପରି ନିଜ ମୁଖରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତେବେ ସମସ୍ତ ଅସୁର ‘ହା! ହା!’ ବୋଲି ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ; ଏବଂ ‘ହ ହ ହେ’ ଏମିତି ଉଚ୍ଚ, ପ୍ରଚୁର ଅଟ୍ଟହାସ ଫୁଟିପଡ଼ିଲା।