शिवस्य सैन्यप्रयाणम् तथा गणपतिनामावलिः (Śiva’s Mobilization for War and the Catalogue of Gaṇa Commanders)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପଦେଶ-ଶ୍ରବଣ ପରେ ସତ୍ୱର ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଶିବସେନାର ପ୍ରସ୍ଥାନ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି—ପ୍ରଚୋଦକ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଗିରୀଶ ରୁଦ୍ର ସଂଯତ କ୍ରୋଧରେ ବୀରଭଦ୍ର, ନନ୍ଦୀ, କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ଅଷ୍ଟଭୈରବମାନଙ୍କୁ ଡାକି ସମସ୍ତ ଗଣଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ସ୍କନ୍ଦ ଓ ଗଣେଶ—ଦୁଇ କୁମାରଙ୍କୁ ନିଜ ଆଦେଶାଧୀନରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାକୁ କହି, ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କୁ ନିଜ ସେନା ସହ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ଶଙ୍ଖଚୂଡ ବଧାର୍ଥେ ତ୍ୱରିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ମହେଶାନଙ୍କ ସେନାସହ ଯାତ୍ରା ଓ ବୀରଗଣଙ୍କ ଉତ୍ସାହପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁସରଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ବୀରଭଦ୍ର, ନନ୍ଦୀ, ମହାକାଳ, ବିଶାଳାକ୍ଷ, ବାଣ, ପିଙ୍ଗଳାକ୍ଷ, ବିକମ୍ପନ, ବିରୂପ, ବିକୃତି, ମଣିଭଦ୍ର ଆଦି ଗଣନାୟକଙ୍କ ନାମାବଳୀ ଏବଂ କୋଟିଗଣାଦି ସଂଖ୍ୟା ସହ ସେନାକ୍ରମ ଔପଚାରିକ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सुरराट् ततः । सक्रोधः प्राह गिरिशो वीरभद्रादिकान्गणान्
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ସେଇ କଥା ଶୁଣି ଦେବମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ଗିରୀଶ (ଶିବ) କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ବୀରଭଦ୍ର ଆଦି ଗଣମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 2
रुद्र उवाच । हे वीरभद्र हे नंदिन्क्षेत्रपालष्टभैरवाः । सर्वे गणाश्च सन्नद्धास्सायुधा बलशालिनः
ରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ବୀରଭଦ୍ର! ହେ ନନ୍ଦି! ହେ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ଅଷ୍ଟଭୈରବମାନେ! ସମସ୍ତ ଗଣ ଅସ୍ତ୍ରସହିତ, ସନ୍ନଦ୍ଧ ଓ ବଳଶାଳୀ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ।
Verse 3
कुमाराभ्यां सहैवाद्य निर्गच्छंतु ममाज्ञया । स्वसेनया भद्रकाली निर्गच्छतु रणाय च । शंखचूडवधार्थाय निर्गच्छाम्यद्य सत्वरम्
ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସେମାନେ ଆଜି ଦୁଇ କୁମାରଙ୍କ ସହିତ ନିର୍ଗମନ କରନ୍ତୁ। ଭଦ୍ରକାଳୀ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସେନା ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ବାହାରୁନ୍ତୁ। ଶଙ୍ଖଚୂଡ ବଧ ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆଜି ଶୀଘ୍ର ନିର୍ଗମନ କରୁଛି।
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्य महेशानो निर्ययौ सैन्यसंयुतः । सर्वे वीरगणास्तस्यानु ययुस्संप्रहर्षिताः
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏଭଳି ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ମହେଶ୍ୱର ସେନାସହିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ପଛେ ସମସ୍ତ ବୀରଗଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷରେ ଅନୁସରଣ କଲେ।
Verse 5
एतस्मिन्नंतरे स्कंदगणेशौ सर्वसैन्यपौ । यततुर्मुदितौ नद्धौ सायुधौ च शिवांतिके
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ସମଗ୍ର ସେନାର ସେନାପତି ସ୍କନ୍ଦ ଓ ଗଣେଶ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କବଚ ପିନ୍ଧି, ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଶିବଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
Verse 6
वीरभद्रश्च नन्दी च महाकालस्सुभद्रकः । विशालाक्षश्च बाणश्च पिंगलाक्षो विकंपनः
ବୀରଭଦ୍ର ଓ ନନ୍ଦୀ, ମହାକାଳ ଓ ସୁଭଦ୍ରକ; ବିଶାଳାକ୍ଷ ଓ ବାଣ; ପିଙ୍ଗଳାକ୍ଷ ଓ ବିକମ୍ପନ—ଏମାନେ ଶିବଗଣର ପ୍ରବଳ ସହଚର ଥିଲେ।
Verse 7
विरूपो विकृतिश्चैव मणिभद्रश्च बाष्कलः । कपिलाख्यो दीर्घदंष्द्रो विकरस्ताम्रलोचनः
ବିରୂପ, ବିକୃତି, ମଣିଭଦ୍ର ଓ ବାଷ୍କଲ; ଏବଂ କପିଲ, ଦୀର୍ଘଦଂଷ୍ଟ୍ର, ବିକର, ତାମ୍ରଲୋଚନ—ଏମାନେ ଶିବଗଣଙ୍କ ନାମ।
Verse 8
कालंकरो बलीभद्रः कालजिह्वः कुटीचरः । बलोन्मत्तो रणश्लाघ्यो दुर्जयो दुर्गमस्तथा
କାଳଙ୍କର, ବଳୀଭଦ୍ର, କାଳଜିହ୍ୱ ଓ କୁଟୀଚର; ବଳୋନ୍ମତ୍ତ, ରଣଶ୍ଲାଘ୍ୟ; ଦୁର୍ଜୟ ଓ ଦୁର୍ଗମ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିବଗଣ।
Verse 9
इत्यादयो गणेशानास्सैन्यानां पतयो वराः । तेषां च गणनां वच्मि सावधानतया शृणु
ଏହିପରି ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଏମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଣେଶ—ସେନାମାନଙ୍କର ପତି ଓ ନାୟକ। ଏବେ ମୁଁ ତାଙ୍କର ଗଣନା କହିବି; ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।
Verse 10
शंखकर्णः कोटिगणैर्युतः परविमर्दकः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतोऽष्टाभिरेव च
ଶଙ୍ଖକର୍ଣ୍ଣ କୋଟି ଗଣ ସହିତ, ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ମର୍ଦ୍ଦନ କରୁଥିବା; ଏବଂ କେକରାକ୍ଷ ଦଶ ଦଳ ସହ, ବିକୃତ ଆଠ ଦଳ ସହ—ଏଭଳି ସେହି ସେନାପତିମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 11
चतुष्षष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रिकः । षड्भिस्सर्वान्तकः श्रीमांस्त थैव विकृताननः
ବିଶାଖ ଚଉଷଠି ସହଚର ସହିତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ; ପାରିୟାତ୍ରିକ ନଅ ସହିତ। ଶ୍ରୀମାନ୍ ସର୍ବାନ୍ତକ ଛଅ ସହିତ, ଏବଂ ସେହିପରି ବିକୃତାନନ—ଏଭଳି ଶିବଗଣ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହେଲେ।
Verse 12
जालको हि द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । सप्तभिस्समदः श्रीमान्दुन्दुभोऽष्टाभिरेव च
ଗଣପୁଙ୍ଗବ ଜାଲକ ଦ୍ୱାଦଶ କୋଟି ସହିତ ଥିଲେ। ଶ୍ରୀମାନ୍ ସମଦ ସପ୍ତ କୋଟି ସହିତ, ଏବଂ ଦୁନ୍ଦୁଭ ଅଷ୍ଟ କୋଟି ସହିତ ଥିଲେ।
Verse 13
पंचभिश्च करालाक्षः षड्भिस्संदारको वरः । कोटिकोटिभिरेवेह कंदुकः कुंडकस्तथा
କରାଳାକ୍ଷ ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଦଳ ସହିତ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଦାରକ ଛଅ ଦଳ ସହିତ ଆସିଲେ। କନ୍ଦୁକ ଓ କୁଣ୍ଡକ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ କୋଟି-କୋଟି ଗଣ ସହିତ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 14
विष्टंभोऽष्टाभिरेवेह गणपस्सर्वस त्तमः । पिप्पलश्च सहस्रेण संनादश्च तथाविधः
ଏଠାରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଣପ ବିଷ୍ଟମ୍ଭ ଆଠ ସହଚର ସହିତ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ପିପ୍ପଲ ହଜାର ସହିତ, ଏବଂ ସଂନାଦ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି—ନିଜ ନିଜ ମହାଗଣ ସହିତ ଥିଲେ।
Verse 15
आवेशनस्तथाष्टाभिस्त्वष्टभिश्चन्द्रतापनः । महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः
ଏହିପରି ଆବେଶନ ନିଜ ଆଠ (ଗଣ) ସହିତ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରତାପନ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଆଠ (ଗଣ) ସହିତ ଆସିଲେ; ଶିବଗଣାଧିପ ମହାକେଶ କୋଟି-କୋଟି ଗଣମଧ୍ୟରେ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଥିଲେ।
Verse 16
कुंडी द्वादशभिर्वीरस्तथा पर्वतकश्शुभः । कालश्च कालकश्चैव महाकालश्शतेन वै
କୁଣ୍ଡୀ ବାରୋ ଵୀର ସହିତ ଆସିଲେ; ସେହିପରି ଶୁଭ ପର୍ବତକ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। କାଳ ଓ କାଳକ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ, ଏବଂ ମହାକାଳ ନିଶ୍ଚୟ ଶତ (ଯୋଦ୍ଧା) ସହିତ ଆସିଲେ।
Verse 17
अग्निकश्शत कोट्या च कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यो ह्यर्द्धकोट्या च तथा चैवं घनावहः
ଅଗ୍ନିଗଣ ଶତକୋଟି ଥିଲେ, ଏବଂ କୋଟି ଅଗ୍ନିମୁଖ ଥିବା ଦଳମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଆଦିତ୍ୟ ଅର୍ଧକୋଟି; ଏହିପରି ଘନାବହ (ମେଘବାହକ) ମଧ୍ୟ ଅପାର ସଂଖ୍ୟାରେ ଥିଲେ।
Verse 18
सनाहश्च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस्तथा । अमोघः कोकिलश्चैव शतकोट्या सुमंत्रकः
ସନାହ ଶତ (ବଳ) ସହିତ ଆସିଲେ, ଏବଂ କୁମୁଦ କୋଟିମାନଙ୍କ ସହିତ। ଅମୋଘ ଓ କୋକିଲ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ; ସୁମନ୍ତ୍ରକ ଶତକୋଟି ସହିତ ଆସିଲେ—ଏଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଗଣସମୂହ ସମବେତ ହେଲା।
Verse 19
काकपादः कोटिषष्ट्या षष्ट्या संतानकस्तथा । महाबलश्च नवभिः पञ्चभिर्मधुपिंगल
ସେନାନାୟକ କାକପାଦ ଷାଠି କୋଟି ସେନାକୁ ନେଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ସନ୍ତାନକ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଷାଠି କୋଟି। ମହାବଳ ନଅ କୋଟିର, ଏବଂ ମଧୁପିଙ୍ଗଳ ପାଞ୍ଚ କୋଟି ଦଳର ଅଧିପତି ଥିଲେ।
Verse 20
नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च । कोटीनां चैव सप्तानां चतुर्वक्त्रो महाबलः
ନୀଳ—ଦେବେଶ୍ୱର—ନବ୍ବେ କୋଟି ସେନାରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ; ପୂର୍ଣ୍ଣଭଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେହିପରି। ମହାବଳୀ ଚତୁର୍ବକ୍ତ୍ର ସାତ କୋଟି ସେନାର ଅଧିପତି ଥିଲେ।
Verse 21
कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिस्तथा । तत्राजग्मुस्तथा वीरास्ते सर्वे संगरोत्सवे
କୋଟି କୋଟି, ସହସ୍ର ସହସ୍ର—ଏପରିକି ଶତ ଓ ବିଶର ଦଳରେ ମଧ୍ୟ—ସେ ସମସ୍ତ ବୀର ଯୋଦ୍ଧା ସଙ୍ଗ୍ରାମ-ଉତ୍ସବର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ସେଠାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 22
भूतकोटिसहस्रेण प्रमथैर्कोटिभि स्त्रिभिः । वीरभद्रश्चतुष्षष्ट्या लोमजानां त्रिकोटिभिः
ବୀରଭଦ୍ର ଏକ ହଜାର କୋଟି ଭୂତ, ତିନି କୋଟି ପ୍ରମଥ, ଏବଂ ତିନି କୋଟି ଉଗ୍ର ଲୋମଜଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ—ଯାହାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ନାୟକ ଚଉଷଠି ଜଣ ଥିଲେ।
Verse 23
काष्ठारूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा । विरूपाक्षश्च भगवांश्चतुष्षष्ट्या सनातनः
ଚଉଷଠି ଗଣ ସହ କାଷ୍ଠାରୂଢ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ; ସୁକେଶ ଓ ବୃଷଭ ମଧ୍ୟ ତେଣୁହି। ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଚଉଷଠି ଗଣ ସହ ବିରୂପାକ୍ଷ—ଭଗବାନ, ସନାତନ—ସେଠାରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 24
तालकेतुः षडास्यश्च पंचास्यश्च प्रतापवान् । संवर्तकस्तथा चैत्रो लंकुलीशस्स्वयं प्रभुः
ସେଠାରେ ତାଳକେତୁ, ଷଡାସ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପବାନ୍ ପଞ୍ଚାସ୍ୟ ଥିଲେ; ତଥା ସଂବର୍ତ୍ତକ ଓ ଚୈତ୍ର; ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ ଲଙ୍କୁଲୀଶ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 25
लोकांतकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यांतकः प्रभुः । देवो भृङ्गीरिटिः श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा
ସେଠାରେ ଲୋକାନ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ଦୀପ୍ତାତ୍ମା, ତେଜସ୍ବୀ; ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ଦୈତ୍ୟାନ୍ତକ, ଦୈତ୍ୟନାଶକ। ତଦୁପରି ଶ୍ରୀମାନ୍ ଦେବ ଭୃଙ୍ଗୀରିଟି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଯିଏ ଦେବଦେବ ମହାଦେବଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ।
Verse 26
अशनिर्भानुकश्चैव चतुः षष्ट्या सहस्रशः । कंकालः कालकः कालो नन्दी सर्वान्तकस्तथा
ଅଶନିର୍ଭାନୁକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ଯିଏ ଚତୁଃଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। କଙ୍କାଳ, କାଳକ, କାଳ; ଏବଂ ନନ୍ଦୀ ସହ ସର୍ବାନ୍ତକ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ—ଶିବଙ୍କର ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିମାନେ, ଯେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟତ ଅନ୍ତକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।
Verse 27
एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलाः । युद्धार्थं निर्ययुः प्रीत्या शंखचूडेन निर्भयाः
ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସଂଖ୍ୟ ମହାବଳ ଗଣମାନେ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥେ ପ୍ରୀତିସହ ବାହାରିଲେ; ଶଙ୍ଖଚୂଡଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ଥିଲେ।
Verse 28
सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः । चन्द्ररेखावतंसाश्च नीलकंठास्त्रिलोचनाः
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସହସ୍ରହସ୍ତ, ଜଟାମୁକୁଟଧାରୀ; ଚନ୍ଦ୍ରରେଖାକୁ ଅବତଂସ ଭାବେ ଧାରଣ କରି, ନୀଳକଣ୍ଠ ଓ ତ୍ରିଲୋଚନ ଥିଲେ।
Verse 29
रुद्राक्षाभरणास्सर्वे तथा सद्भस्मधारिणः । हारकुंडलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଆଭରଣରେ ବିଭୂଷିତ ଥିଲେ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ; ହାର, କୁଣ୍ଡଳ, କେୟୂର, ମୁକୁଟ ଆଦି ଅଲଙ୍କାରରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲେ।
Verse 30
ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादिगुणैर्वृताः । सूर्यकोटिप्रतीकाशाः प्रवीणा युद्धकर्मणि
ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ସମ ତେଜସ୍ବୀ ଦିଶିଲେ। ଅଣିମା ଆଦି ଯୋଗସିଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରବୀଣ ଥିଲେ।
Verse 31
वायुश्च वरुणश्चैव बुधश्च मंगलश्च वै । ग्रहाश्चान्ये महेशेन कामदेवश्च वीर्यवान्
ବାୟୁ ଓ ବରୁଣ, ବୁଧ ଓ ମଙ୍ଗଳ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହଶକ୍ତିମାନେ ମଧ୍ୟ—ପରାକ୍ରମୀ କାମଦେବ ସହିତ—ଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମହେଶ (ଶିବ) ନିଜେ (ସଜ୍ଜ/ସମର୍ଥ) କରିଥିଲେ।
Verse 32
किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वलोकनिवासिनः । ययुश्शिवगणास्सर्वे युद्धार्थं दानवैस्सह
ହେ ଦେବର୍ଷି, ଅଧିକ କହି କ’ଣ ଲାଭ? ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଶିବଗଣ ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 33
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शङ्खचूडवधे महादेवयुद्धयात्रावर्णनं नाम त्रय स्त्रिंशत्तमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ ଶଙ୍ଖଚୂଡବଧ ପ୍ରସଙ୍ଗାନ୍ତର୍ଗତ “ମହାଦେବଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧଯାତ୍ରାବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ତେତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 34
हुताशनश्च चन्द्रश्च विश्वकर्माश्विनौ च तौ । कुबेरश्च यमश्चैव निरृतिर्नलकूबरः
ଅଗ୍ନିଦେବ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର; କୁବେର ଓ ଯମ, ତଥା ନିରୃତି ଓ ନଲକୂବର—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ମହାସଂଗ୍ରାମରେ ସନ୍ନଦ୍ଧ ଥିଲେ।
Verse 36
उग्रदंष्ट्रश्चोग्रदण्डः कोरटः कोटभस्तथा । स्वयं शतभुजा देवी भद्रकाली महेश्वरी
ସେ ଉଗ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରା ନାମେ ପରିଚିତ, ଉଗ୍ରଦଣ୍ଡ (ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡ) ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ସେ କୋରଟା ଓ କୋଟଭା ମଧ୍ୟ। ସ୍ୱୟଂ ଶତଭୁଜା ଦେବୀ—ଭଦ୍ରକାଳୀ, ମହେଶ୍ୱରୀ—ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 37
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानोपरि संस्थिता । रक्तवस्त्रपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना
ରତ୍ନାଧିପତିଙ୍କ ସାରରୁ ନିର୍ମିତ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଉପରେ ସେ ଆସୀନ ଥିଲେ; ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି, ରକ୍ତମାଳାରେ ଭୂଷିତ ଓ ରକ୍ତ ଅନୁଲେପନରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲେ।
Verse 38
नृत्यंती च हसंती च गायंती सुस्वरं मुदा । अभयं ददती स्वेभ्यो भयं चारिभ्य एव सा
ସେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ହସୁଥିଲେ ଏବଂ ମଧୁର ସ୍ୱରେ ଗାଉଥିଲେ; ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଉଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଭୟ ଦେଉଥିଲେ।
Verse 39
बिभ्रती विकटां जिह्वां सुलोलां योजनायताम् । शंखचक्रगदापद्मखङ्गचर्मधनुश्शरान्
ସେ ଭୟଙ୍କର ଜିହ୍ୱା ଧାରଣ କରିଥିଲା—ଲୋଳାୟମାନ ଓ ଏକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ; ଏବଂ ତାହାର ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା, ପଦ୍ମ, ଖଡ୍ଗ, ଢାଳ, ଧନୁଷ ଓ ଶର ଥିଲା।
Verse 40
खर्परं वर्तुलाकारं गंभीरं योजनायतम् । त्रिशूलं गगनस्पर्शिं शक्तिं च योजनायताम्
ସେ ଏକ ବିଶାଳ ଖର୍ପର ଦେଖିଲେ—ବୃତ୍ତାକାର, ଗଭୀର ଓ ଏକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ; ଏବଂ ଆକାଶସ୍ପର୍ଶୀ ତ୍ରିଶୂଳ ସହ ଏକ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ।
Verse 41
मुद्गरं मुसलं वक्त्रं खङ्गं फलकमुल्बणम् । वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रं वायव्यं नागपाशकम्
ସେ ମୁଦ୍ଗର, ମୁସଳ, ପ୍ରହାରାର୍ଥେ ଭୟଙ୍କର ଆୟୁଧ, ଖଡ୍ଗ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଢାଳ ଧାରଣ କଲେ; ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବାସ୍ତ୍ର, ବାରୁଣାସ୍ତ୍ର, ବାୟବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଓ ନାଗପାଶ ମଧ୍ୟ।
Verse 42
नारायणास्त्रं गांधर्वं ब्रह्मास्त्रं गारुडं तथा । पार्जन्यं च पाशुपतं जृंभणास्त्रं च पार्वतम्
ତେବେ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର, ଗାନ୍ଧର୍ବାସ୍ତ୍ର, ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଓ ଗାରୁଡାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ହେଲା; ସହିତ ପାର୍ଜନ୍ୟାସ୍ତ୍ର, ପାଶୁପତାସ୍ତ୍ର, ଜୃମ୍ଭଣାସ୍ତ୍ର ଓ ପାର୍ବତାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ।
Verse 43
महावीरं च सौरं च कालकालं महानलम् । महेश्वरास्त्रं याम्यं च दंडं संमोहनं तथा
ତେବେ ସେ ମହାବୀର ଓ ସୌର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅସ୍ତ୍ର, କାଳକାଳ (ମୃତ୍ୟୁର ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ) ଏବଂ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମହାନଳ; ତଥା ମହେଶ୍ୱରାସ୍ତ୍ର, ଯାମ୍ୟ, ଦଣ୍ଡ ଓ ସମ୍ମୋହନ ଅସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟୋଗ କଲା।
Verse 44
समर्थमस्त्रकं दिव्यं दिव्यास्त्रं शतकं परम् । बिभ्रती च करैस्सर्वैरन्यान्यपि च सा तदा
ତେବେ ସେ ସମର୍ଥ ଓ ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜ ହୋଇ, ନିଜ ସମସ୍ତ ହାତରେ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କଲା—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶତଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଆୟୁଧମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 45
आगत्य तस्थौ सा तत्र योगिनीनां त्रिकोटिभिः । सार्द्धं च डाकिनीनां वै विकटानां त्रिकोटिभिः
ସେଠାକୁ ଆସି ସେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା—ତିନି କୋଟି ଯୋଗିନୀଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଭୟଙ୍କର ବିକଟ ଡାକିନୀଙ୍କ ତିନି କୋଟି ସହିତ ମଧ୍ୟ।
Verse 46
भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः । वेताला राक्षसाश्चैव यक्षाश्चैव सकिन्नराः
ସେଠାରେ ଭୂତ, ପ୍ରେତ ଓ ପିଶାଚ; କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ବ୍ରହ୍ମରାକ୍ଷସ; ଏବଂ ବେତାଳ, ରାକ୍ଷସ, ଯକ୍ଷ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 47
तश्चैवाभिवृतः स्कंदः प्रणम्य चन्द्रशेखरम् । पितुः पार्श्वे सहायो यः समुवास तदाज्ञया
ତେବେ ସ୍କନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଦେବସେନାରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା; ପିତାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସହାୟକ ହୋଇ, ଶିବାଜ୍ଞାନୁସାରେ ସେଠାରେ ରହିଲା।
Verse 48
अथ शम्भुस्समानीय स्वसैन्यं सकलं तदा । युद्धार्थमगमद्रुद्रश्शंङ्खचूडेन निर्भयः
ତେବେ ଶମ୍ଭୁ ନିଜ ସମଗ୍ର ସେନାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରି ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ନିର୍ଭୟ ରୁଦ୍ର ଶଂଖଚୂଡଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 49
चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहरे । तत्र तस्थौ महादेवो देवनिस्ता रहेतवे
ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀତୀରେ, ମନୋହର ବଟବୃକ୍ଷର ମୂଳତଳେ, ମହାଦେବ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କ ନିସ୍ତାରର କାରଣ ହୋଇ।
Frequently Asked Questions
Śiva orders a full martial mobilization—Vīrabhadra, Nandin, Kṣetrapāla, the Aṣṭabhairavas, Skanda, Gaṇeśa, and Bhadrakālī—for the campaign explicitly aimed at the destruction of Śaṅkhacūḍa.
The chapter presents Rudra’s ‘wrath’ as a disciplined cosmic function: an executive energy that activates a structured retinue to restore order, with Śakti (Bhadrakālī) operating as inseparable power in action.
The text highlights Śiva’s gaṇa-manifestations through named commanders (notably Vīrabhadra and Nandin) and the Aṣṭabhairavas, alongside Bhadrakālī as the martial Śakti leading her own force.