अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । सा च गत्वा हि संग्रामं सिंहनादं चकार ह । देव्याश्च तेन नादेन मूर्च्छामापुश्च दानवाः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ସେ ଦେବୀ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଯାଇ ସିଂହନାଦ କଲେ। ଦେବୀଙ୍କ ସେହି ନାଦରେ ଦାନବମାନେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।

Verse 2

अट्टाट्टहासमशिवं चकार च पुनः पुनः । तदा पपौ च माध्वीकं ननर्त रणमूर्द्धनि

ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଘୋର ଓ ଭୟଙ୍କର ଅଟ୍ଟହାସ କଲା। ତାପରେ ମାଧ୍ୱୀକ (ମଧୁମଦିରା) ପାନ କରି ରଣଭୂମିର ଶିରୋଭାଗରେ ନୃତ୍ୟ କଲା—ଯୁଦ୍ଧମଧ୍ୟରେ ରୁଦ୍ରଶକ୍ତିର ଭୟାନକ ବୈଭବ ପ୍ରକାଶ କରି।

Verse 3

उग्रदंष्ट्रा चोग्रदंडा कोटवी च पपौ मधु । अन्याश्च देव्यस्तत्राजौ ननृतुर्मधु संपपुः

ଉଗ୍ରଦଂଷ୍ଟ୍ରା, ଉଗ୍ରଦଣ୍ଡା ଓ କୋଟବୀ ମଧୁ ପାନ କଲେ। ଏବଂ ସେଇ ରଣଭୂମିରେ ଅନ୍ୟ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନୃତ୍ୟ କରି କରି ପୁନଃପୁନଃ ମଧୁ ପିଇଲେ।

Verse 4

महान् कोलाहलो जातो गणदेवदले तदा । जहृषुर्बहुगर्जंतस्सर्वे सुरगणादयः

ତେବେ ଗଣଦେବଦଳ ଓ ଦେବଗଣମଧ୍ୟରେ ମହା କୋଳାହଳ ଉଠିଲା। ସମସ୍ତ ଦେବସମୂହ ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚ ଗର୍ଜନ କରି ହର୍ଷିତ ହେଲେ।

Verse 5

दृष्ट्वा कालीं शंखचूडश्शीघ्रमाजौ समाययौ । दानवाश्च भयं प्राप्ता राजा तेभ्योऽभयं ददौ

କାଳୀଙ୍କୁ ଦେଖି ଶଂଖଚୂଡ ଶୀଘ୍ର ରଣଭୂମିକୁ ଆସିଲା। ଦାନବମାନେ ଭୟ ପାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଅଭୟ ଦେଲା।

Verse 6

काली चिक्षेप वह्निं च प्रलयाग्निशिखोपमम् । राजा जघान तं शीघ्रं वैष्णवांकितलीलया

କାଳୀ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିର ଶିଖା ସମ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଛାଡ଼ିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜା ବୈଷ୍ଣବଶକ୍ତି-ଚିହ୍ନିତ ଅଦ୍ଭୁତ ଲୀଳାରେ ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ନିହତ କଲା।

Verse 7

नारायणास्त्रं सा देवी चिक्षेप तदुपर्यरम् । वृद्धिं जगाम तच्छस्त्रं दृष्ट्वा वामं च दानवम्

ତାପରେ ଦେବୀ ତାହାର ଉପରେ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ। ସମ୍ମୁଖରେ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବକୁ ଦେଖି ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ ହେଲା।

Verse 8

तं दृष्ट्वा शंखचूडश्च प्रलयाग्निशिखोपमम् । पपात दंडवद्भूमौ प्रणनाम पुनःपुनः

ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଦୀପ୍ତ ଦେଖି ଶଂଖଚୂଡ ଦଣ୍ଡବତ୍ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 9

निवृत्तिं प्राप तच्छ्स्त्रं दृष्ट्वा नम्रं च दानवम् । ब्रह्मास्त्रमथ सा देवी चिक्षेप मंत्रपूर्वकम्

ନମ୍ର ଦାନବକୁ ଦେଖି ସେଇ ଅସ୍ତ୍ର ନିବୃତ୍ତ ହେଲା; ତାପରେ ଦେବୀ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ନିକ୍ଷେପ କଲେ।

Verse 10

तं दृष्ट्वा प्रज्ज्वलंतं च प्रणम्य भुवि संस्थितः । ब्रह्मास्त्रेण दानवेन्द्रो विनिवारं चकार ह

ତାଙ୍କୁ ତେଜରେ ପ୍ରଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ଦେଖି ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ପ୍ରଣାମ କଲା; ପରେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା।

Verse 11

अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रो धनुराकृष्य रंहसा । चिक्षेप दिव्यान्यस्त्राणि देव्यै वै मंत्रपूर्वकम्

ତାପରେ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ଶୀଘ୍ର ଧନୁ ଟାଣି, ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ଦେବୀଙ୍କ ଉପରେ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନିକ୍ଷେପ କଲା।

Verse 12

आहारं समरे चक्रे प्रसार्य मुखमायतम् । जगर्ज साट्टहासं च दानवा भयमाययुः

ସମରମଧ୍ୟରେ ସେ ଲମ୍ବା ମୁଖ ପ୍ରସାରି ଗ୍ରସିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା; ପରେ ଅଟ୍ଟହାସ ସହ ଗର୍ଜନ କଲା, ଦାନବମାନେ ଭୟାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 13

काल्यै चिक्षेप शक्तिं स शतयोजनमायताम् । देवी दिव्यास्त्रजालेन शतखंडं चकार सा

ସେ କାଳୀଙ୍କ ଉପରେ ଶତଯୋଜନ ପ୍ରସାରିତ ଶକ୍ତି-ଶସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲା। କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରଜାଳରେ ତାହାକୁ ଶତଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।

Verse 14

स च वैष्णवमस्त्रं च चिक्षेप चंडिकोपरि । माहेश्वरेण काली च विनिवारं चकार सा

ସେ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ଉପରେ ବୈଷ୍ଣବ ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲା। କିନ୍ତୁ କାଳୀ ମାହେଶ୍ୱର ଶକ୍ତିରେ ତାହାକୁ ରୋକି ନିଷ୍ଫଳ କରିଦେଲେ।

Verse 15

एवं चिरतरं युद्धमन्योन्यं संबभूव ह । प्रेक्षका अभवन्सर्वे देवाश्च दानवा अपि

ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଉଭୟଙ୍କର ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଲା। ଦେବ ଓ ଦାନବ—ସମସ୍ତେ—କେବଳ ଦର୍ଶକ ହୋଇ ରହିଲେ।

Verse 16

अथ कुद्धा महादेवी काली कालसमा रणे । जग्राह मन्त्रपूतं च शरं पाशुपतं रुषा

ତାପରେ ରଣରେ କାଳସମା କ୍ରୁଦ୍ଧା ମହାଦେବୀ କାଳୀ, ମନ୍ତ୍ରପୂତ ପାଶୁପତ ଶରକୁ କ୍ରୋଧରେ ଧରିଲେ।

Verse 17

क्षेपात्पूर्वं तन्निषेद्धुं वाग्बभूवाशरीरिणी । न क्षिपास्त्रमिदं देवि शंखचूडाय वै रुषा

ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ନିଷେଧ କରିବାକୁ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ହେଲା—“ହେ ଦେବୀ, କ୍ରୋଧରେ ଶଙ୍ଖଚୂଡ଼ ଉପରେ ଏହି ଅସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ନି।”

Verse 18

मृत्युः पाशुपतान्नास्त्यमोघादपि च चंडिके । शंखचूडस्य वीरस्योपायमन्यं विचारय

ହେ ଚଣ୍ଡିକେ, ବୀର ଶଙ୍ଖଚୂଡର ମୃତ୍ୟୁ ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ରରେ ହେବ ନାହିଁ, ଅମୋଘ ଶସ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଭାବ।

Verse 19

इत्याकर्ण्य भद्रकाली न चिक्षेप तदस्त्रकम् । शतलक्षं दानवानां जघास लीलया क्षुधा

ଏହା ଶୁଣି ଭଦ୍ରକାଳୀ ସେଇ ଅସ୍ତ୍ରଟି ନ ଛାଡ଼ିଲେ। କ୍ଷୁଧାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ଲୀଳାଭାବେ ଦାନବମାନଙ୍କ ଏକ ଲକ୍ଷକୁ ଗ୍ରାସ କଲେ।

Verse 20

अत्तुं जगाम वेगेन शंखचूडं भयंकरी । दिव्यास्त्रेण च रौद्रेण वारयामास दानवः

ଭୟଙ୍କରୀ ଦେବୀ ବେଗରେ ଶଙ୍ଖଚୂଡ଼କୁ ଗ୍ରାସ କରିବାକୁ ଧାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଦାନବ ଦିବ୍ୟ ରୌଦ୍ର ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲା।

Verse 21

अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रः खड्गं चिक्षेप सत्वरम् । ग्रीष्मसूर्योपमं तीक्ष्णधारमत्यंतभीकरम्

ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ଶୀଘ୍ରେ ଖଡ୍ଗ ଛାଡ଼ିଲା—ଗ୍ରୀଷ୍ମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣଧାର ଓ ପରମ ଭୟଙ୍କର।

Verse 22

सा काली तं समालोक्यायांतं प्रज्वलितं रुषा । प्रसार्य मुखमाहारं चक्रे तस्य च पश्यतः

ସେଇ କାଳୀ ତାକୁ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ମୁଖ ପ୍ରସାରି ତାହାର ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ତାକୁ ଆହାର କରିନେଲା।

Verse 23

दिव्यान्यस्त्राणि चान्यानि चिच्छेद दानवेश्वरः । प्राप्तानि पूर्वतश्चक्रे शतखंडानि तानि च

ଦାନବେଶ୍ୱର ସେହି ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଛେଦ କଲା। ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆସିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶତ ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲା।

Verse 24

पुनरत्तुं महादेवी वेगतस्तं जगाम ह । सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमानंतर्धानं चकार सः

ପୁନର୍ବାର ତାକୁ ଧରିବାକୁ ମହାଦେବୀ ମହାବେଗରେ ତାଙ୍କ ପଛେ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ସର୍ବସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ କଲେ।

Verse 25

वेगेन मुष्टिना काली तमदृष्ट्वा च दानवम् । बभंज च रथं तस्य जघान किल सारथिम्

ତେବେ କାଳୀ ବେଗରେ ମୁଷ୍ଟିପ୍ରହାର କଲେ; ସେ ଦାନବକୁ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ତାହାର ରଥକୁ ଭଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ତାହାର ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ପତିତ କଲେ।

Verse 26

अथागत्य द्रुतं मायी चक्रं चिक्षेप वेगतः । भद्रकाल्यै शंखचूडः प्रलयाग्निशिखो पमम्

ତାପରେ ମାୟାବୀ ଶଂଖଚୂଡ ଦ୍ରୁତେ ଆଗକୁ ଆସି ବେଗରେ ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କ ଉପରେ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ିଲା—ଯାହା ପ୍ରଳୟାଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି ଜ୍ୱଳୁଥିଲା।

Verse 27

सा देवी तं तदा चक्रं वामहस्तेन लीलया । जग्राह स्वमुखेनैवाहारं चक्रे रुषा द्रुतम्

ତେବେ ଦେବୀ ସେଇ ଚକ୍ରକୁ ବାମହସ୍ତରେ ଲୀଳାରେ ଧରିନେଲେ। ପରେ କ୍ରୋଧବେଗରେ ଦ୍ରୁତେ ନିଜ ମୁଖକୁ ନେଇ, ଭକ୍ଷଣ କରିବା ପରି କଲେ।

Verse 28

मुष्ट्या जघान तं देवी महाकोपेन वेगतः । बभ्राम दानवेन्द्रोपि क्षणं मूर्च्छामवाप सः

ତେବେ ଦେବୀ ମହାକ୍ରୋଧରେ ଅତିବେଗେ ମୁଷ୍ଟିଘାତରେ ତାକୁ ପିଟିଲେ। ଦାନବମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ମଧ୍ୟ ଡଗମଗାଇ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମୂର୍ଛିତ ହେଲା।

Verse 29

क्षणेन चेतनां प्राप्य स चोत्तस्थौ प्रतापवान् । न चक्रे बाहु युद्धं च मातृबुद्ध्या तया सह

କ୍ଷଣେ ଚେତନା ପାଇ ସେ ପ୍ରତାପବାନ ଉଠିଦାଉଁଲା; କିନ୍ତୁ ତାକୁ ମାତୃଭାବରେ ଦେଖି, ସେ ତାଙ୍କ ସହ ବାହୁଯୁଦ୍ଧ କଲା ନାହିଁ।

Verse 30

गृहीत्वा दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनःपुनः । ऊर्द्ध्वं च प्रापयामास महाकोपेन वेगतः

ଦେବୀ ଦାନବକୁ ଧରି ପୁନଃପୁନଃ ଘୁରାଇ, ମହାକ୍ରୋଧରେ ଅତିବେଗେ ତାକୁ ଉପରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।

Verse 31

उत्पपात च वेगेन शंखचूडः प्रतापवान् । निपत्य च समुत्तस्था प्रणम्य भद्रकालिकाम्

ତେବେ ପ୍ରତାପବାନ ଶଂଖଚୂଡ ଅତିବେଗେ ଉଛଳିଉଠିଲା। ପଡ଼ି ପୁଣି ଉଠି, ଭଦ୍ରକାଳୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 32

रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानं सुमनो हरम् । आरुरोह स हृष्टात्मा न भ्रान्तोपि महारणे

ରତ୍ନାଧିପତିଙ୍କ ସାରରୁ ନିର୍ମିତ, ମନୋହର ସେହି ବିମାନରେ ସେ ହର୍ଷିତଚିତ୍ତେ ଆରୋହଣ କଲା; ମହାରଣରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଭ୍ରମିତ ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 33

दानवानां हि क्षतजं सा पपौ कालिका क्षुधा । एतस्मिन्नंतरे तत्र वाग्वभूवाशरीरिणी

କ୍ଷୁଧାରେ କାଳିକା ଦାନବମାନଙ୍କ ଆଘାତରୁ ବହୁଥିବା ରକ୍ତ ପିଇଲେ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେଠାରେ ଏକ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 34

लक्षं च दानवेन्द्राणामवशिष्टं रणेऽधुना । उद्धतं गुञ्जतां सार्द्धं ततस्त्वं भुंक्ष्व चेश्वरि

“ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରଣରେ ଦାନବେନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ଏକ ଲକ୍ଷ ଅବଶିଷ୍ଟ—ଉଦ୍ଧତ ଓ ଗର୍ଜନଶୀଳ। ତେଣୁ, ହେ ଈଶ୍ୱରୀ, ତାଙ୍କ କୋଳାହଳମୟ ସେନା ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କର (ସଂହାର କର)।”

Verse 35

संग्रामे दानवेन्द्रं च हंतुं न कुरु मानसम् । अवध्योयं शंखचूडस्तव देवीति निश्चयम्

“ସଂଗ୍ରାମରେ ଦାନବେନ୍ଦ୍ରକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ମନ କରନି। ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଶଂଖଚୂଡ ତୁମ ପାଇଁ ଅବଧ୍ୟ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।”

Verse 36

तच्छुत्वा वचनं देवी निःसृतं व्योममंडलात् । दानवानां बहूनां च मांसं च रुधिरं तथा

ବ୍ୟୋମମଣ୍ଡଳରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ଦେବୀ ଅନେକ ଦାନବଙ୍କର ମାଂସ ଓ ରୁଧିର ଚାରିଦିଗେ ଛିଟିଯାଇଥିବା ଦେଖିଲେ।

Verse 37

भुक्त्वा पीत्वा भद्रकाली शंकरांतिकमाययौ । उवाच रणवृत्तांतं पौर्वापर्येण सक्रमम्

ଭୋଜନ ପାନ କରି ଭଦ୍ରକାଳୀ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମୀପକୁ ଗଲେ। ପରେ ସେ ଯୁଦ୍ଧବୃତ୍ତାନ୍ତକୁ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମାନୁସାରେ କହିଲେ।

Verse 38

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि० रुद्रसं०पं०युद्धखंडे शंखचूडवधे कालीयुद्धवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗର ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ, ଶଙ୍ଖଚୂଡବଧ ପ୍ରସଙ୍ଗାନ୍ତର୍ଗତ ‘କାଳୀଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଅଷ୍ଟତ୍ରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।