तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)

Verse 1

व्यास उवाच । नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह । तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ତୁଳସୀଙ୍କ ଯୋନିରେ ବୀର୍ୟାଧାନ କିପରି, କେଉଁ ବିଶେଷ ଉପାୟରେ କଲେ? ତାହା ଆପଣ ମୋତେ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । नारायणो हि देवानां कार्यकर्ता सतां गतिः । शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रमया सह

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ନାରାୟଣ ଦେବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧକ ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଶରଣ-ଗତି। ସେ ଶଙ୍ଖଚୂଡର ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେହି ରମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କଲେ।

Verse 3

तदेव शृणु विष्णोश्च चरितं प्रमुदावहम् । शिवशासनकर्तुश्च मातुश्च जगतां हरेः

ଏହେତୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେହି ପରମାନନ୍ଦଦାୟକ ଚରିତ ଶୁଣ—ସେ କିପରି ଶିବାଜ୍ଞାର କର୍ତ୍ତା ହେଲେ ଏବଂ ଜଗତ୍ଧାରକ ହରି ଜଗନ୍ମାତା ସମ୍ବନ୍ଧରେ କ’ଣ କଲେ।

Verse 4

रणमध्ये व्योमवचः श्रुत्वा देवेन शंभुना । प्रेरितश्शंखचूडस्य गृहीत्वा कवचं परम्

ରଣମଧ୍ୟରେ ଆକାଶବାଣୀ ଶୁଣି ଦେବାଧିଦେବ ଶମ୍ଭୁ ଶଙ୍ଖଚୂଡକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ; ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ପରମ କବଚ ଧାରଣ କଲା।

Verse 5

विप्ररूपेण त्वरितं मायया निजया हरिः । जगाम शंखचूडस्य रूपेण तुलसीगृहम्

ହରି ନିଜ ମାୟାରେ ଶୀଘ୍ର ବିପ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶଂଖଚୂଡଙ୍କ ରୂପ ନେଇ ତୁଳସୀଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ।

Verse 6

दुन्दुभिं वादयामास तुलसी द्वारसन्निधौ । जयशब्दं च तत्रैव बोधयामास सुन्दरीम्

ଦ୍ୱାର ସନ୍ନିକଟରେ ତୁଳସୀ ଦୁନ୍ଦୁଭି ବାଜାଇଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ‘ଜୟ’ ଶବ୍ଦ କରି ସେ ସୁନ୍ଦରୀକୁ ଜାଗ୍ରତ କଲେ।

Verse 7

तच्छ्रुत्वा चैव सा साध्वी परमानन्दसंयुता । राजमार्गं गवाक्षेण ददर्श परमादरात्

ତାହା ଶୁଣି ସେ ସାଧ୍ବୀ ପରମାନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏବଂ ପରମ ଆଦରରେ ଗବାକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ରାଜମାର୍ଗକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 8

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मंगलम् । द्रुतं चकार शृंगारं ज्ञात्वाऽऽयातं निजं पतिम्

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରି ସେ ମଙ୍ଗଳକର୍ମ କରାଇଲେ। ପତି ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି ସେ ଶୀଘ୍ର ଶୃଙ୍ଗାର କଲେ।

Verse 9

अवरुह्य रथाद्विष्णुस्तद्देव्याभवनं ययौ । शंखचूडस्वरूपः स मायावी देवकार्यकृत्

ରଥରୁ ଅବରୋହଣ କରି ବିଷ୍ଣୁ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କ ଭବନକୁ ଗଲେ। ଶଙ୍ଖଚୂଡର ରୂପ ଧରି, ମାୟାବୀ ସେ ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 10

दृष्ट्वा तं च पुरः प्राप्तं स्वकांतं सा मुदान्विता । तत्पादौ क्षालयामास ननाम च रुरोद च

ନିଜ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଥିବା ଦେଖି ସେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲା। ସେ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇଲା, ପ୍ରଣାମ କଲା ଏବଂ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇଲା।

Verse 11

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास मंगलम् । ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्

ସେ ସେଇ ମଙ୍ଗଳମୟଙ୍କୁ ରମ୍ୟ ରତ୍ନସିଂହାସନରେ ବସାଇଲା। ପରେ କର୍ପୂର ଆଦି ସୁଗନ୍ଧିରେ ସୁବାସିତ ତାମ୍ବୂଳ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲା।

Verse 12

अद्य मे सफलं जन्म जीवनं संबभूव ह । रणे गतं च प्राणेशं पश्यंत्याश्च पुनर्गृहे

ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ ହେଲା, ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଧନ୍ୟ ହେଲା; ରଣକୁ ଯାଇଥିବା ମୋ ପ୍ରାଣନାଥଙ୍କୁ ପୁଣି ଘରେ ଫେରିଆସୁଥିବା ଦେଖିଲି।

Verse 13

इत्युक्त्वा सकटाक्षं सा निरीक्ष्य सस्मितं मुदा । पप्रच्छ रणवृत्तांतं कांतं मधुरया गिरा

ଏପରି କହି ସେ କଟାକ୍ଷରେ କାନ୍ତଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷିଲା; ପରେ ଆନନ୍ଦର ସ୍ମିତ ସହ ମଧୁର ବାଣୀରେ ରଣବୃତ୍ତାନ୍ତ ପଚାରିଲା।

Verse 14

तुलस्युवाच । असंख्यविश्वसंहर्ता स देवप्रवरः प्रभुः । यस्याज्ञावर्त्तिनो देवा विष्णुब्रह्मादयस्सदा

ତୁଳସୀ କହିଲା—ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅସଂଖ୍ୟ ବିଶ୍ୱର ସଂହାରକ; ଯାହାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ସଦା ଚାଲନ୍ତି।

Verse 15

त्रिदेवजनकस्सोत्र त्रिगुणात्मा च निर्गुणः । भक्तेच्छया च सगुणो हरिब्रह्मप्रवर्तकः

ହେ ସ୍ତୋତ୍ର! ସେଇ ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ଜନକ; ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଗୁଣ। ଭକ୍ତଇଚ୍ଛାରେ ସେ ସଗୁଣ ହୋଇ ହରି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କରନ୍ତି।

Verse 16

कुबेरस्य प्रार्थनया गुणरूपधरो हरः । कैलासवासी गणपः परब्रह्म सतां गतिः

କୁବେରଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ହର ସଗୁଣରୂପ ଧାରଣ କଲେ। କୈଲାସବାସୀ, ଗଣପତି ସେଇ ପ୍ରଭୁ ପରବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ସତ୍ଜନଙ୍କ ପରମ ଗତି।

Verse 17

यस्यैकपलमात्रेण कोटिब्रह्मांडसंक्षयः । विष्णुब्रह्मादयोऽतीता बहवः क्षणमात्रतः

ଯାହାଙ୍କ ଏକ ପଲମାତ୍ର କାଳରେ କୋଟି କୋଟି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ସଂକ୍ଷୟ ହୁଏ। ତାଙ୍କ ଅପରିମେୟ କାଳପ୍ରବାହରେ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଅନେକ ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଅତୀତ ହୋଇଗଲେ।

Verse 18

कर्तुं सार्द्धं च तेनैव समरं त्वं गतः प्रभो । कथं बभूव संग्रामस्तेन देवसहायिना

ହେ ପ୍ରଭୋ! ତୁମେ ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ସମର କରିବାକୁ ଗଲ। ତେବେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସହାୟ ରଖିଥିବା ସେଇ ବୀର ସହିତ ସେ ସଙ୍ଗ୍ରାମ କିପରି ହେଲା?

Verse 19

कुशली त्वमिहायातस्तं जित्वा परमेश्वरम् । कथं बभूव विजयस्तव ब्रूहि तदेव मे

ତୁମେ କୁଶଳରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ କି, ସେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜିତି? ତୁମର ବିଜୟ କିପରି ହେଲା—ସେଇ କଥା ମୋତେ କୁହ।

Verse 20

श्रुत्वेत्थं तुलसीवाक्यं स विहस्य रमापतिः । शंखचूडरूपधरस्तामुवाचामृतं वचः

ତୁଳସୀଙ୍କ ଏପରି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ରମାପତି (ବିଷ୍ଣୁ) ହସିଲେ। ଶଂଖଚୂଡ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେ ତାଙ୍କୁ ଅମୃତସମ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 21

भगवानुवाच । यदाहं रणभूमौ च जगाम समरप्रियः । कोलाहलो महान् जातः प्रवृत्तोऽभून्महारणः

ଭଗବାନ କହିଲେ—“ଯୁଦ୍ଧପ୍ରିୟ ହୋଇ ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ରଣଭୂମିକୁ ଗଲି, ସେତେବେଳେ ମହା କୋଲାହଳ ହେଲା ଏବଂ ମହାରଣ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବେଗରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।”

Verse 22

देवदानवयोर्युद्धं संबभूव जयैषिणोः । दैत्याः पराजितास्तत्र निर्जरैर्बलगर्वितैः

ତେବେ ଦେବ ଓ ଦାନବ—ଦୁହେଁ ଜୟକାମୀ ହୋଇ—ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ସେଠାରେ ବଳଗର୍ବିତ ଅମର ଦେବମାନେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ।

Verse 23

तदाहं समरं तत्राकार्षं देवैर्बलोत्कटैः । पराजिताश्च ते देवाश्शंकरं शरणं ययुः

ତେବେ ମୁଁ ସେଠାରେ ବଳରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲି। କିନ୍ତୁ ସେ ଦେବମାନେ ପରାଜିତ ହୋଇ ଶଂକରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

Verse 24

रुद्रोऽपि तत्सहायार्थमाजगाम रणं प्रति । तेनाहं वै चिरं कालमयौत्संबलदर्पित

ତାହାଙ୍କ ସହାୟତା ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ରଣଭୂମିକୁ ଆସିଲେ। ତେଣୁ ମୁଁ ବଳର ଗର୍ବରେ ଫୁଲି ଦୀର୍ଘକାଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବେଶ କଲି ନାହିଁ।

Verse 25

आवयोस्समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह । नाशो बभूव सर्वेषामसुराणां च कामिनि

ହେ କାନ୍ତେ, ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କର ସମର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ବର୍ଷ ଚାଲିଲା; ହେ କାମିନି, ତାହାରେ ସମସ୍ତ ଅସୁରଙ୍କ ନାଶ ହେଲା।

Verse 26

प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः । देवानामधिकाराश्च प्रदत्ता ब्रह्मशासनात्

ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ୱୟଂ ଆମ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରୀତି-ମିଳନ କରାଇଲେ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାସନରେ ଦେବମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ଓ ପଦବୀ ପୁନଃ ପ୍ରଦାନ ହେଲା।

Verse 27

मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः । सर्वस्वास्थ्यमतीवाप दूरीभूतो ह्युपद्रवः

ମୁଁ ମୋର ସ୍ୱଧାମ—ଶିବଲୋକ—କୁ ପୁନର୍ବାର ଫେରିଲି; ଶିବ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗମନ କଲେ। ତେବେ ସର୍ବତ୍ର ପରମ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ହେଲା ଓ ସମସ୍ତ ଉପଦ୍ରବ ଦୂର ହେଲା।

Verse 28

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह । रेमे रमापतिस्तत्र रमया स तया मुदा

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏଭଳି କହି ଜଗନ୍ନାଥ ଶୟନ କଲେ। ସେଠାରେ ଶ୍ରୀପତି (ବିଷ୍ଣୁ) ରମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସହ ପରସ୍ପର ଆନନ୍ଦରେ ରମିଲେ।

Verse 29

सा साध्वी सुखसंभावकर्षणस्य व्यतिक्रमात् । सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा

ସେ ସାଧ୍ବୀ, ଆଶାକୃତ ସୁଖ-ସୁବିଧାରେ ବିଘ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ସବୁ କଥା ବିଚାର କରି କହିଲେ—“ତୁମେ ସତ୍ୟରେ କିଏ?”

Verse 30

तुलस्युवाच । को वा त्वं वद मामाशु भुक्ताहं मायया त्वया । दूरीकृतं यत्सतीत्वमथ त्वां वै शपाम्यहम्

ତୁଳସୀ କହିଲେ—“ତୁମେ କିଏ? ଶୀଘ୍ରେ ମୋତେ କୁହ। ତୁମ ମାୟାରେ ମୁଁ ଠକାଯାଇ ଅପମାନିତ ହୋଇଛି। ମୋ ସତୀତ୍ୱ ଦୂର କରାଯାଇଥିବାରୁ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଉଛି।”

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिश्शापभयेन च । दधार लीलया ब्रह्मन्स्वमूर्तिं सुमनोहराम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ତୁଳସୀର ବଚନ ଶୁଣି, ଏବଂ ହରିଙ୍କ ଶାପଭୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଲୀଳାଭାବେ ନିଜର ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କଲେ।

Verse 32

तद्दृष्ट्वा तुलसीरूपं ज्ञात्वा विष्णुं तु चिह्नतः । पातिव्रत्यपरित्यागात् क्रुद्धा सा तमुवाच ह

ସେଇ ମାୟାମୟ ତୁଳସୀରୂପ ଦେଖି ଏବଂ ଚିହ୍ନଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ପାତିବ୍ରତ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ହେବାରୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 33

तुलस्युवाच । हे विष्णो ते दया नास्ति पाषाणसदृशं मनः । पतिधर्मस्य भंगेन मम स्वामी हतः खलु

ତୁଳସୀ କହିଲା— ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ତୁମର ଦୟା ନାହିଁ; ତୁମ ମନ ପାଷାଣ ସଦୃଶ। ପତିଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ ହେବାରୁ ମୋ ସ୍ୱାମୀ ନିଶ୍ଚୟ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 34

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः खलः । तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं मच्छापेन भवाधुना

ତୁମେ ପାଷାଣ ସଦୃଶ, କାରଣ ତୁମେ ଦୟାହୀନ ଦୁଷ୍ଟ। ତେଣୁ ମୋ ଶାପରେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପାଷାଣରୂପ ହେଉ।

Verse 35

ये वदंति दयासिन्धुं त्वां भ्रांतास्ते न संशयः । भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः

ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ—ଦୟାସିନ୍ଧୁଙ୍କୁ—ଭ୍ରାନ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜେ ଭ୍ରାନ୍ତ। ନିରପରାଧ ଭକ୍ତ ପରହିତରେ ଲାଗିଥିଲେ ସେ କିପରି ହତ ହେବ?

Verse 36

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तुलसी सा वै शंखचूडप्रिया सती । भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप भृशं मुहुः

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏପରି କହି ସେଇ ଶଙ୍ଖଚୂଡପ୍ରିୟା ସତୀ ତୁଳସୀ ଶୋକରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା। ସେ ଭାରି ରୋଇଲା ଏବଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁର୍ କରୁଣ ବିଲାପ କଲା।

Verse 37

ततस्तां रुदतीं दृष्ट्वा स विष्णुः परमेश्वरः । सस्मार शंकरं देवं येन संमोहितं जगत्

ତାପରେ ତାକୁ ରୁଦନ କରୁଥିବା ଦେଖି ପରମେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ ଦେବ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ; ଯାହାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ମୋହାବୃତ ହୁଏ।

Verse 38

ततः प्रादुर्बभूवाथ शंकरो भक्तवत्सलः । हरिणा प्रणतश्चासीत्संनुतो विनयेन सः

ତେବେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶଙ୍କର ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ। ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ବିନୟରେ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 39

शोकाकुलं हरिं दृष्ट्वा विलपंतीं च तत्प्रियाम् । नयेन बोधयामास तं तां कृपणवत्सलाम्

ଶୋକରେ ଆକୁଳ ହରିଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ବିଲାପ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଦୀନବତ୍ସଳ କରୁଣାମୟ ପ୍ରଭୁ ନୟଯୁକ୍ତ ବଚନରେ ଉଭୟଙ୍କୁ ବୋଧ କରାଇଲେ।

Verse 40

शंकर उवाच । मा रोदीस्तुलसि त्वं हि भुंक्ते कर्मफलं जनः । सुखदुःखदो न कोप्यस्ति संसारे कर्मसागरे

ଶଙ୍କର କହିଲେ—“ହେ ତୁଳସୀ, କାନ୍ଦନି। ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ମଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗେ। କର୍ମସାଗର ଏହି ସଂସାରରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଦେବାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ।”

Verse 41

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडव धोपाख्याने तुलसीशापवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ ଶଙ୍ଖଚୂଡବଧୋପାଖ୍ୟାନ ଅନ୍ତର୍ଗତ “ତୁଳସୀଶାପବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ଏକଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Verse 42

तपस्त्वया कृतं भद्रे तस्यैव तपसः फलम् । तदन्यथा कथं स्याद्वै जातं त्वयि तथा च तत्

ହେ ଭଦ୍ରେ! ତୁମେ କରିଥିବା ତପସ୍ୟାର ଏହି ଯଥାର୍ଥ ଫଳ। ଏହା ଅନ୍ୟଥା କିପରି ହେବ? ସେଇ ଫଳ ତୁମରେ ଯଥାବିଧି ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।

Verse 43

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च । रमस्व हरिणा नित्यं रमया सदृशी भव

ଏହି ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କର। ହରିଙ୍କ ସହ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ରମଣ କର; ରମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ସମ ଦୀପ୍ତି ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଅ।

Verse 44

तवेयं तनुरुत्सृष्टा नदीरूपा भवेदिह । भारते पुण्यरूपा सा गण्डकीति च विश्रुता

ହେ ଦେବୀ, ତୁମର ଏହି ଦେହ ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ ଏଠାରେ ନଦୀରୂପ ହେବ। ଭାରତରେ ସେ ପୁଣ୍ୟସ୍ୱରୂପା ହୋଇ ‘ଗଣ୍ଡକୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 45

कियत्कालं महादेवि देवपूजनसाधने । प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरेण मे

ହେ ମହାଦେବୀ, ଦେବପୂଜାର ସାଧନରେ ମୋର ବରଦାନରେ ତୁଳସୀ କେତେକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଧାନ ରୂପେ ରହିବ?

Verse 46

स्वर्गं मर्त्ये च पाताले तिष्ठ त्वं हरिसन्निधौ । भव त्वं तुलसीवृक्षो वरा पुष्पेषु सुन्दरी

ସ୍ୱର୍ଗ, ମର୍ତ୍ୟ ଓ ପାତାଳ—ତିନି ଲୋକରେ ତୁମେ ହରିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ରୁହ। ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ପୁଷ୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇ ପବିତ୍ର ତୁଳସୀବୃକ୍ଷ ହେଉ।

Verse 47

वृक्षाधिष्ठातृदेवी त्वं वैकुंठे दिव्यरूपिणी । सार्द्धं रहसि हरिणा नित्यं क्रीडां करिष्यसि

ତୁମେ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ। ବୈକୁଣ୍ଠରେ ଦିବ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ହରିଙ୍କ ସହ ଗୁପ୍ତରେ ନିତ୍ୟ କ୍ରୀଡ଼ା କରିବ।

Verse 48

नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते बहु पुण्यदा । लवणोदस्य पत्नी सा हर्यंशस्य भविष्यसि

ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଭାରତରେ ନଦୀମାନଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଏବଂ ବହୁ ପୁଣ୍ୟଦାତ୍ରୀ। ତୁମେ ଲବଣୋଦଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେବ ଏବଂ ହର୍ୟଂଶଙ୍କ (କନ୍ୟା/ବଂଶରେ) ଜନ୍ମିବ।

Verse 49

हरिर्वे शैलरूपी च गंडकी तीरसंनिधौ । संकरिष्यत्यधिष्ठानं भारते तव शापतः

ନିଶ୍ଚୟ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଗଣ୍ଡକୀ ତଟ ସନ୍ନିଧିରେ ଶୈଳରୂପ ଧାରଣ କରିବେ। ତୁମ ଶାପବଳରେ ଭାରତରେ ସେଠାରେ ନିଜ ପବିତ୍ର ଅଧିଷ୍ଠାନ ସ୍ଥାପନ କରିବେ।

Verse 50

तत्र कोट्यश्च कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्रा भयंकराः । तच्छित्त्वा कुहरे चक्रं करिष्यंति तदीयकम्

ସେଠାରେ କୋଟି କୋଟି ଭୟଙ୍କର କୀଟ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁକ୍ତ, ତାହାକୁ କାଟିଦେବେ; କାଟି ସେଇ କୁହର ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ରରୂପ ଗଢ଼ି ତାହାକୁ ନିଜର କରିନେବେ।

Verse 51

शालग्रामशिला सा हि तद्भेदादतिपुण्यदा । लक्ष्मीनारायणाख्यादिश्चक्रभेदाद्भविष्यति

ସେଇ ଶାଳଗ୍ରାମଶିଳା ସ୍ୱାଭାବିକ ଭେଦ ହେତୁ ଅତି ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ। ତାହାରେ ଚକ୍ରଚିହ୍ନର ଭେଦ ଅନୁସାରେ ‘ଲକ୍ଷ୍ମୀ–ନାରାୟଣ’ ଆଦି ନାମରେ ପରିଚିତ ହୁଏ।

Verse 52

शालग्रामशिला विष्णो तुलस्यास्तव संगमः । सदा सादृश्यरूपा या बहुपुण्यविवर्द्धिनी

ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଶାଳଗ୍ରାମଶିଳା ଓ ତୁମ ତୁଳସୀର ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମ ସଦା ଶୁଭ-ସାଦୃଶ୍ୟରୂପ; ଏହା ବହୁ ପୁଣ୍ୟକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ।

Verse 53

तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः । तस्य जन्मान्तरे भद्रे स्त्रीविच्छेदो भविष्यति

ହେ ଭଦ୍ରେ, ଯେ ଶାଳଗ୍ରାମ ପୂଜାରେ ତୁଳସୀପତ୍ର କାଟେ କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗେ, ତାହାର ପରଜନ୍ମରେ ସ୍ତ୍ରୀବିୟୋଗ ହେବ।

Verse 54

तुलसीपत्रविच्छेदं शंखं हित्वा करोति यः । भार्याहीनो भवेत्सोपि रोगी स्यात्सप्तजन्मसु

ଯେ କେହି ତୁଳସୀପତ୍ରକୁ କାଟେ/ଛେଦନ କରେ ଏବଂ ଶଙ୍ଖର (ବିଧିସମ୍ମତ) ପବିତ୍ରତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟାହୀନ ହୁଏ; ଏବଂ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଗୀ ରହେ।

Verse 55

शालग्रामश्च तुलसी शंखं चैकत्र एव हि । यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरिप्रियः

ଯେ ମହାଜ୍ଞାନୀ ଶାଳଗ୍ରାମଶିଳା, ତୁଳସୀ ଓ ଶଙ୍ଖକୁ ଏକତ୍ର ରଖି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ।

Verse 56

त्वं प्रियः शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि । शंखेन सार्द्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव

ତୁମେ ଶଙ୍ଖଚୂଡଙ୍କ ପ୍ରିୟ—ଏକ ମନ୍ୱନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; କିନ୍ତୁ ଶଙ୍ଖ ସହିତ ତୁମ ବିୟୋଗ ତୁମକୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ଦେବ।

Verse 57

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र माहात्म्यमूचिवांस्तदा । शालग्रामशिलायाश्च तुलस्या बहुपुण्यदम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏମିତି କହି ଶଙ୍କର ସେଠାରେ ଶାଳଗ୍ରାମଶିଳା ଓ ତୁଳସୀର ବହୁପୁଣ୍ୟଦାୟକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 58

ततश्चांतर्हितो भूत्वा मोदयित्वा हरिं च ताम् । जगाम् स्वालयं शंभुः शर्मदो हि सदा सताम्

ତାପରେ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହୋଇ, ହରିଙ୍କୁ ଓ ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ କରି, ସଦା ସତ୍ଜନଙ୍କୁ ଶର୍ମ-ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥିବା ଶମ୍ଭୁ ନିଜ ଧାମକୁ ଗଲେ।

Verse 59

इति श्रुत्वा वचश्शंभोः प्रसन्ना तु तुलस्यभूत् । तद्देहं च परित्यज्य दिव्यरूपा बभूव ह

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା ଏବଂ ତୁଳସୀ-ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କଲା। ପୂର୍ବ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଦିବ୍ୟ ତେଜୋମୟ ରୂପ ହେଲା।

Verse 60

प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुंठं कमलापतिः । सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गंडकी नदी

ତାପରେ କମଲାପତି (ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ) ତାଙ୍କ ସହିତ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ସେହି ଦେହରୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଗଣ୍ଡକୀ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 61

शैलोभूदच्युतस्सोऽपि तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् । कुर्वंति तत्र कीटाश्च छिद्रं बहुविधं मुने

ହେ ମୁନି, ଅଚ୍ୟୁତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସେହି ଶିଳା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଶୈଳରୂପ ହେଲା; ଏବଂ ସେହି ତଟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ହେଲା। ସେଠାରେ କୀଟପତଙ୍ଗ ନାନାପ୍ରକାର ଛିଦ୍ର କରନ୍ତି।

Verse 62

जले पतंति यास्तत्र शिलास्तास्त्वतिपुण्यदाः । स्थलस्था पिंगला ज्ञेयाश्चोपतापाय चैव हि

ସେଠାରେ ଯେ ଶିଳାଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ପଡ଼େ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। କିନ୍ତୁ ଯେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଥଳରେ ରହେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ‘ପିଙ୍ଗଲା’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ କଷ୍ଟର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 63

इत्येवं कथितं सर्वं तव प्रश्नानुसारतः । चरितं पुण्यदं शंभोः सर्वकामप्रदं नृणाम्

ଏହିପରି ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦିଆଗଲା—ଶମ୍ଭୁ (ଭଗବାନ ଶିବ)ଙ୍କ ଏହି ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଚରିତ, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଶୁଭ କାମନା ପ୍ରଦାନ କରେ।

Verse 64

आख्यानमिदमाख्यातं विष्णुमाहात्म्यमिश्रितम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ବିଷ୍ଣୁ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଏପରି କହାଗଲା। ଏହା ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା?