शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶିବଦୂତ ଯାଇସାରିବା ପରେ ଦୈତ୍ୟରାଜ ଶଙ୍ଖଚୂଡ କ’ଣ କଲା। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି, ଶଙ୍ଖଚୂଡ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ତୁଳସୀଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ଜଣାଏ, ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯିବାର ନିଶ୍ଚୟ କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କଠାରୁ ଦୃଢ ‘ଶାସନ’ ଚାହେ। ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାର ଗମ୍ଭୀରତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଦମ୍ପତି ଭୋଗ-କ୍ରୀଡା ଓ କଳାରେ ଲୀନ ରହିବା ଶିବାଧିକାର ପ୍ରତି ଅନାଦରକୁ ଦର୍ଶାଏ। ବ୍ରହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି ପ୍ରାତଃକର୍ମ ଓ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ବହୁ ଦାନ ଦେଇ ଧର୍ମାଚରଣର ବାହ୍ୟ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରେ। ପରେ ପୁଅକୁ ରାଜା କରି ଧନ-କୋଷ ଓ ପ୍ରଶାସନ ତାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରେ, ତୁଳସୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦେଖାଶୁଣାରେ ରଖେ। କାନ୍ଦୁଥିବା ତୁଳସୀ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ସେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା କରେ। ଶେଷରେ ବୀର ସେନାପତିକୁ ଡାକି ସମ୍ମାନ କରି ଆଦେଶ ଦେଇ ସନ୍ନଦ୍ଧ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଲାଗିପଡ଼େ; ଗୃହରୁ ରଣଭୂମିକୁ ଯାତ୍ରାର ସନ୍ଧି ଏଠି ଗଢ଼ାଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । विधितात महाबुद्धे मुने जीव चिरं समाः । कथितं सुमहच्चित्रं चरितं चन्द्रमौलिनः
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—‘ତଥାସ୍ତୁ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ମୁନି! ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତୁ। ତୁମେ ଚନ୍ଦ୍ରମୌଳି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ଅତି ମହାନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ପବିତ୍ର ଚରିତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ।’
Verse 2
शिवदूते गते तत्र शङ्खचूडश्च दानवः । किं चकार प्रतापी स तत्त्वं वद सुविस्तरम्
ଶିବଦୂତ ସେଠାରୁ ଯାଇସାରିଲା ପରେ, ପ୍ରତାପୀ ଦାନବ ଶଙ୍ଖଚୂଡ କ’ଣ କଲା? ତାହାର ସତ୍ୟ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ବିସ୍ତାରରେ କହ।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । अथ दूते गते तत्र शंखचूडः प्रतापवान् । उवाच तुलसीं वार्तां गत्वाभ्यंतरमेव ताम्
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ତାପରେ ଦୂତ ଯାଇସାରିଲା ପରେ, ପ୍ରତାପବାନ ଶଙ୍ଖଚୂଡ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ଯାଇ ତୁଳସୀଙ୍କୁ ସେଇ କଥା କହିଲା।
Verse 4
शङ्खचूड उवाच । शम्भुदूतमुखाद्देवि युद्धायाहं समुद्यतः । तेन गच्छाम्यहं योद्धुं शासनं कुरु मे ध्रुवम्
ଶଙ୍ଖଚୂଡ କହିଲା—ହେ ଦେବୀ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଦୂତର ମୁଖରୁ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଡାକ ମିଳିଛି; ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ତେଣୁ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉଛି—ମୋତେ ତୁମ ଦୃଢ଼ ଆଜ୍ଞା ଓ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅ।
Verse 5
इत्येवमुक्त्वा स ज्ञानी नानाबोधनतः प्रियाम् । क्रीडां चकार हर्षेण तमनादृत्य शंकरम्
ଏପରି କହି ସେ ନିଜକୁ ‘ଜ୍ଞାନୀ’ ବୋଲି ଭାବୁଥିବା ଲୋକଟି ପ୍ରିୟାକୁ ନାନାପ୍ରକାରେ ବୋଧ କରାଇ ହର୍ଷରେ କ୍ରୀଡା କଲା; ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କିନ୍ତୁ ଅବହେଳା କଲା।
Verse 6
तौ दम्पती चिक्रीडाते निमग्नौ सुखसागरे । नानाकामकलाभिश्च निशि चाटुशुतैरपि
ସେଇ ଦମ୍ପତି ଉଭୟେ ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ କ୍ରୀଡା କଲେ, ସୁଖସାଗରରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ; ରାତିରେ ନାନା କାମକଳା ଏବଂ ମଧୁର ମନୋହର କଥାରେ ମଧ୍ୟ ରମିଲେ।
Verse 7
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय प्रातःकृत्यं विधाय च । नित्यकार्यं च कृत्वादौ ददौ दानमनंतकम्
ବ୍ରାହ୍ମମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉଠି ସେ ପ୍ରାତଃକୃତ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏବଂ ପ୍ରଥମେ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସାରି, ପରେ ଅନନ୍ତ ଦାନ ଦେଲା।
Verse 8
पुत्रं कृत्वा च राजेन्द्रं सर्वेषु दान वेषु च । पुत्रे समर्प्य भार्यां च स राज्यं सर्वसंपदम्
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେ ପୁତ୍ରକୁ ରାଜା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ସମସ୍ତ ଦାନବ୍ୟବସ୍ଥା ସଜାଇଲା; ପରେ ପତ୍ନୀକୁ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରି, ସମସ୍ତ ସମ୍ପଦ ସହିତ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲା—ଏଭଳି ଲୋକବନ୍ଧନ ତ୍ୟାଗ କରି ପରମପଥ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା।
Verse 9
प्रियामाश्वासयामास स राजा रुदतीं पुनः । निषेधतीं च गमनं नाना वार्तां प्रकथ्य च
ସେ ରାଜା ପୁନର୍ବାର କାନ୍ଦୁଥିବା ପ୍ରିୟାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ତାଙ୍କର ଗମନ ରୋକି, ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ନାନା କଥା କହିଲେ।
Verse 10
निजसेनापतिं वीरं समाहूय समादृतः । आदिदेश स सनद्धस्संग्रामं कर्तुऽमुद्यतः
ସେ ସମ୍ମାନସହିତ ନିଜ ବୀର ସେନାପତିଙ୍କୁ ଡାକିଲା ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ସନ୍ନଦ୍ଧ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଆଦେଶ ଦେଲା।
Verse 11
शंखचूड उवाच । अद्य सेनापते वीरास्सर्वे समरशालिनः । संनद्धाखिलकर्माणो निर्गच्छंतु रणाय च
ଶଙ୍ଖଚୂଡ କହିଲା—“ହେ ସେନାପତି! ଆଜି ସମରକୁଶଳ ସମସ୍ତ ବୀର, ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ସନ୍ନଦ୍ଧ ହୋଇ, ରଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତୁ।”
Verse 12
दैत्याश्च दानवाः शूरा षडशीतिरुदा युधाः । कंकानां बलिनां शीघ्रं सेना निर्यांतु निर्भयाः
“ବଳବାନ କଙ୍କମାନଙ୍କ ସେନାରୂପେ, ଛୟାଶୀ ହଜାର ଶୂର ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ରଣ ପାଇଁ ବାହାରୁନ୍ତୁ।”
Verse 13
पञ्चाशदसुराणां हि निर्गच्छंतु कुलानि वै । कोटिवीर्याणि युद्धार्थं शम्भुना देवपक्षिणा
ନିଶ୍ଚୟ ପଞ୍ଚାଶ ଅସୁରଙ୍କ କୁଳମାନେ ବାହାରିଆସୁନ୍ତୁ—କୋଟି ବଳରେ ଯୁକ୍ତ—ଦେବପକ୍ଷସ୍ଥ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବିରୋଧେ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥେ।
Verse 14
संनद्धानि च धौम्राणां कुलानि च शतं द्रुतम् । निर्गच्छंतु रणार्थं हि शम्भुना मम शासनात्
ଧୌମ୍ରମାନଙ୍କ ଶତ କୁଳ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶସ୍ତ୍ରସଜ୍ଜ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ବାହାରୁନ୍ତୁ—ରଣାର୍ଥେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନାମରେ ମୋ ଶାସନାନୁସାରେ।
Verse 15
कालकेयाश्च मौर्याश्च दौर्हृदाः कालकास्तथा । सज्जा निर्यान्तु युद्धाय रुद्रेण मम शासनात्
ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନାମରେ ଦିଆ ମୋର ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ କାଳକେୟ, ମୌର୍ୟ, ଦୌର୍ହୃଦ ଏବଂ କାଳକ—ସମସ୍ତେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହୋଇ ନିର୍ଗତ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्यासुरपतिर्दानवेन्द्रो महाबलः । निर्जगाम महासैन्यः सहस्रैबहुभिर्वृतः
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏଭଳି ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ମହାବଳୀ ଅସୁରାଧିପତି ଦାନବେନ୍ଦ୍ର ଅନେକ ସହସ୍ର ଅନୁଚରରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ମହାସେନା ସହିତ ନିର୍ଗତ ହେଲା।
Verse 17
तस्य सेनापतिश्चैव युद्धशास्त्रविशारदः । महारथो महावीरो रथिनां प्रवरो रणे
ତାହାର ସେନାପତି ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ—ମହାରଥୀ, ମହାବୀର, ଏବଂ ରଣରେ ରଥୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲା।
Verse 18
त्रिलक्षाक्षौहिणीयुक्तो मांडल्यं च चकार ह । बहिर्बभूव शिबिराद्रणे वीरभयङ्करः
ତିନି ଲକ୍ଷ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନାରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ମାଣ୍ଡଲ୍ୟ (ବୃତ୍ତାକାର) ବ୍ୟୂହ ରଚିଲା; ପରେ ଶିବିରରୁ ବାହାରି ରଣଭୂମିରେ ଶତ୍ରୁବୀରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ହେଲା।
Verse 20
रत्नेन्द्रं सारनिर्माणं विमानमभिरुह्य सः । गुरुवर्गं पुरस्कृत्य रणार्थं प्रययौ किल । पुष्पभद्रानदीतीरे यत्राक्षयवटः शुभः । सिद्धाश्रमे च सिद्धानां सिद्धिक्षेत्रं सुसिद्धिदम्
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନ ଓ ଉତ୍ତମ ସାରରେ ନିର୍ମିତ ଭବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି, ଗୁରୁବର୍ଗକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସେ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥେ ପ୍ରୟାଣ କଲା। ସେ ପୁଷ୍ପଭଦ୍ରା ନଦୀତୀରକୁ ଗଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଭ ଅକ୍ଷୟବଟ ଅଛି; ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ—ସତ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥିବା ସିଦ୍ଧିକ୍ଷେତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଗଲା।
Verse 21
कपिलस्य ततः स्थानं पुण्यक्षेत्रे च भारते । पश्चिमोदधिपूर्वे च मलयस्य हि पश्चिमे
ତତଃ କପିଲମୁନିଙ୍କ ପବିତ୍ର ଧାମ ଭାରତର ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଛି—ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରର ପୂର୍ବେ ଏବଂ ମଲୟ ପର୍ବତର ପଶ୍ଚିମେ—ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥରୂପେ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 22
श्रीशैलोत्तरभागे च गंधमादनदक्षिणे । पंचयोजनविस्तीर्णं दैर्घ्ये शतगुणस्तथा
ଶ୍ରୀଶୈଳର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ଏବଂ ଗନ୍ଧମାଦନର ଦକ୍ଷିଣେ ଗୋଟିଏ ଭୂଖଣ୍ଡ ଅଛି—ପ୍ରସ୍ଥରେ ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ, ଦୈର୍ଘ୍ୟରେ ତାହାର ଶତଗୁଣ।
Verse 23
शुद्धस्फटिकसंकाशा भारते च सुपुण्यदा । पुष्पभद्रा नदी रम्या जलपूर्णा सरस्वती
ଭାରତରେ ପୁଷ୍ପଭଦ୍ରା ନାମକ ରମ୍ୟ ନଦୀ ଅଛି—ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ, ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଦୀପ୍ତ; ସେହି ସରସ୍ୱତୀ ସଦା ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ।
Verse 24
लवणोदधिप्रिया भार्या शश्वत्सौभाग्यसं युता । सरस्वतीसंश्रिता च निर्गता सा हिमालयात्
ଲବଣ ସମୁଦ୍ରର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ, ଯିଏ ଶାଶ୍ୱତ ସୌଭାଗ୍ୟସମ୍ପନ୍ନା, ସରସ୍ୱତୀର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ହିମାଳୟରୁ ନିର୍ଗତ ହେଲା।
Verse 25
गोमंतं वामतः कृत्वा प्रविष्टा पश्चिमोदधौ । तत्र गत्वा शंखचूडः शिव सेनां ददर्श ह
ଗୋମନ୍ତ ପର୍ବତକୁ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖି ସେ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲା। ସେଠାକୁ ଯାଇ ଶଙ୍ଖଚୂଡ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ସେନାକୁ ଦେଖିଲା।
Verse 34
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडयात्रावर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ ‘ଶଂଖଚୂଡଯାତ୍ରାବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଚଉତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Śiva’s messenger delivering a war summons: Śaṅkhacūḍa informs Tulasī, organizes household and state affairs, and initiates military mobilization.
It functions as a narrative marker of anādara—inner disregard for Śiva’s authority—showing that outward dharma (rites, charity) can coexist with spiritual misalignment rooted in pride or attachment.
Śiva’s authority appears indirectly through the Śiva-dūta; Tulasī embodies counsel and affective resistance; Śaṅkhacūḍa embodies kingly agency (dāna, succession, command); the senāpati represents delegated martial power.