बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance

Verse 1

नारद उवाच । कृष्णे गते द्वारकायाम निरुद्धेन भार्यया । अकार्षीत्किं ततो बाणस्तत्त्वं वद महामुने

ନାରଦ କହିଲେ—କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିଷୟରେ ବାଣ ପରେ କ’ଣ କଲା? ହେ ମହାମୁନି, ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । कृष्णे गते द्वारकायामनिरुद्धेन भार्यया । दुःखितोऽभूत्ततो बाणस्स्वाज्ञानं संस्मरन्हृदा

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—କୃଷ୍ଣ ଅନିରୁଦ୍ଧ ଓ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ବାଣ ନିଜ ଅଜ୍ଞାନଜନିତ ମୂର୍ଖତାକୁ ହୃଦୟରେ ସ୍ମରି ଶୋକାକୁଳ ହେଲା।

Verse 3

ततो नन्दीशिवगणो बाणं प्रोवाच दुःखितम् । दैत्यं शोणितदिग्धांगमनुता पसमन्वितम्

ତାପରେ ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନନ୍ଦୀ ଦୁଃଖିତ ବାଣଙ୍କୁ କହିଲେ—ସେ ଦୈତ୍ୟ ରକ୍ତଲିପ୍ତ ଦେହଧାରୀ, ଦାହକ ସନ୍ତାପରେ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲା।

Verse 4

नन्दीश्वर उवाच । बाण शंकरसद्भक्त मानुतापं कुरुष्व भोः । भक्तानुकंपी शंभुर्वै भक्तवत्सलनामधृक्

ନନ୍ଦୀଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ବାଣ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତ! ମଣିଷ ପରି ଶୋକ କରନି। ଶମ୍ଭୁ ଭକ୍ତାନୁକମ୍ପୀ; ସେ ‘ଭକ୍ତବତ୍ସଳ’ ନାମ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 5

तदिच्छया च यज्जातं तज्जातमिति चेतसा । मन्यस्व भक्तशार्दूल शिवं स्मर पुनःपुनः

ଯାହା କିଛି ଘଟିଛି, ସେ ସବୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ହିଁ ଘଟିଛି—ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ମନରେ ଦୃଢ଼ କର। ହେ ଭକ୍ତଶାର୍ଦୂଳ, ଏମିତି ମାନି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କର।

Verse 6

मन आद्ये समाधाय कुरु नित्यं महो त्सवम् । भक्तानुकंपनश्चाऽस्य शंकरस्य पुनःपुनः

ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ସମାଧିରେ ସ୍ଥିର କର; ତାପରେ ପ୍ରତିଦିନ ମହୋତ୍ସବର ଅନୁଷ୍ଠାନ କର। ଭକ୍ତାନୁକମ୍ପୀ ଶଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ କୃପା-ପ୍ରସାଦ ଦିଅନ୍ତି।

Verse 7

नन्दिवाक्यात्ततो बाणो द्विषा शीर्षकमात्रकः । शिवस्थानं जगामाशु धृत्वा धैर्यं महामनाः

ତେବେ ନନ୍ଦୀଙ୍କ ବାକ୍ୟକୁ ହୃଦୟେ ଧରି, ଶତ୍ରୁଦ୍ୱାରା କେବଳ ଶିରୋମାତ୍ର ହୋଇଥିବା ବାଣ ମଧ୍ୟ ଧୈର୍ୟ ଧରି, ମହାମନା ହୋଇ, ଶୀଘ୍ର ଶିବସ୍ଥାନକୁ ଗଲା।

Verse 8

गत्वा तत्र प्रभुं नत्वा रुरोदातीव विह्वलः । गतगर्वव्रजो बाणः प्रेमाकुलितमानसः

ସେଠାକୁ ଯାଇ ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କାନ୍ଦିଲା; ବାଣର ଗର୍ବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ, ମନ ପ୍ରେମ-ଭକ୍ତିରେ ଆକୁଳ।

Verse 9

संस्तुवन्विविधैः स्तोत्रै स्संनमन्नुतितस्तथा । यथोचितं पादघातं कुर्वन्विक्षेपयन्करान्

ସେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ସ୍ତୁତି କରି, ପୁନଃପୁନଃ ନମି ନମସ୍କାର କଲା; ଯଥୋଚିତ ତାଳରେ ପାଦଘାତ କରି, ହାତକୁ ଭଙ୍ଗୀମାରେ ଚଳାଇଲା।

Verse 10

ननर्त तांडवं मुख्यं प्रत्यालीढादिशोभितम् । स्थानकैर्विविधाकारैरालीढप्रमुखैरपि

ସେ ମୁଖ୍ୟ ତାଣ୍ଡବ ନୃତ୍ୟ କଲା, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟାଲୀଢ ଆଦି ବୀର ଭଙ୍ଗୀରେ ଶୋଭିତ; ଏବଂ ଆଲୀଢ ପ୍ରମୁଖ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନକର ନାନା ଆକାରରେ ପ୍ରକାଶିତ।

Verse 11

सुखवादसहस्राणि भ्रूक्षेपसहितान्यपि । शिरःकम्पसहस्राणि प्राप्तानीकः सहस्रशः

ସହସ୍ରଶଃ ଆସିଥିବା ଦଳଦଳ ସହ, ସୁମଧୁର ଜୟଧ୍ୱନିର ହଜାରହଜାର ତରଙ୍ଗ ଉଠିଲା; ଭୃକ୍ଷେପ ସଙ୍କେତ ସହିତ, ଶିରଃକମ୍ପନର ମଧ୍ୟ ହଜାରହଜାର ଧାରା ବହୁ ସଂଖ୍ୟାରେ ଆସିଲା।

Verse 12

वारीश्च विविधाकारा दर्शयित्वा शनैश्शनः । तथा शोणितधाराभिस्सिञ्चयित्वा महीतलम्

ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଜଳ ଦେଖାଇଲା; ପରେ ରକ୍ତଧାରାରେ ପୃଥିବୀତଳକୁ ସିଞ୍ଚିଲା।

Verse 13

रुद्रं प्रसादयामास शूलिनं चन्द्र शेखरम् । बाणासुरो महाभक्तो विस्मृतात्मगतिर्नतः

ମହାଭକ୍ତ ବାଣାସୁର ନିଜ ଗତିର ଚିନ୍ତା ଭୁଲି ନମସ୍କାର କରି, ଶୂଳଧାରୀ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ଲାଗିଲା।

Verse 14

ततो नृत्यं महत्कृत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । उवाच बाणं संहृष्टो नृत्य गीतप्रियो हरः

ତାପରେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭଗବାନ୍ ମହାନୃତ୍ୟ କଲେ; ନୃତ୍ୟ-ଗୀତପ୍ରିୟ ହର ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବାଣକୁ କହିଲେ।

Verse 15

रुद्र उवाच । बाण तात बलेः पुत्र संतुष्टो नर्तनेन ते । वरं गृहाण दैत्येन्द्र यत्ते मनसि वर्तते

ରୁଦ୍ର କହିଲେ— ହେ ବାଣ, ବଲିର ପୁତ୍ର! ତୋର ନୃତ୍ୟରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ହେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ତୋ ମନରେ ଯାହା ଅଛି ସେହି ବର ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 16

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंम्भोर्दैत्येन्द्रेण तदा मुने । बाणेन संवृणीतोऽभूद्वरस्तु व्रणरोपणे

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ— ହେ ମୁନି, ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସେତେବେଳେ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ବାଣ ମନୋହରିତ ହେଲା; ତଥାପି ସେ ବର ଘାଉ ଭଲ ହେବାରେ ପ୍ରଭାବୀ ରହିଲା।

Verse 17

बाहुयुद्धस्य चोद्ध त्तिर्गाणपत्यमथाक्षयम् । उषापुत्रस्य राज्यं तु तस्मिञ्शोणितकाह्वये

ସେହି ବାହୁଯୁଦ୍ଧରୁ ଗଣପତିଙ୍କ ଅକ୍ଷୟ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବିଲା; ଉଷାପୁତ୍ରଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ‘ଶୋଣିତକ’ ନାମେ ଖ୍ୟାତ ନଗରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।

Verse 18

निर्वैरता च विबुधैर्विष्णुना च विशेषतः । न पुनर्दैत्यता दुष्टा रजसा तमसा युता

ଦେବଗଣ—ବିଶେଷତଃ ବିଷ୍ଣୁ—ନିର୍ବୈର ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ଦୈତ୍ୟ-ପ୍ରକୃତି ତେଣୁ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍‌ରେ ବନ୍ଧିତ।

Verse 19

शंभुभक्तिर्विशेषेण निर्विकारा सदा मुने । शिवभक्तेषु च स्नेहो दया सर्वेषु जंतुषु

ହେ ମୁନେ, ଶମ୍ଭୁଭକ୍ତି ବିଶେଷତଃ ସଦା ନିର୍ବିକାର; ଶିବଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ରୂପେ ତାହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ।

Verse 20

कृत्वा वराञ्शंभोर्बलिपुत्रो महाऽसुरः । प्रेम्णाऽश्रुनयनो रुद्रं तुष्टाव सुकृतांजलिः

ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଠାରୁ ବର ପାଇ ବଲିପୁତ୍ର ସେ ମହାଅସୁର ପ୍ରେମାଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ, ସୁକୃତ ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡ଼ି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲା।

Verse 21

बाण उवाच । देवदेव महादेव शरणा गतवत्सल । त्वां नमामि महेशान दीनबन्धो दयानिधे

ବାଣ କହିଲା—ହେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ, ଶରଣାଗତବତ୍ସଲ! ହେ ମହେଶାନ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି; ଆପଣ ଦୀନଙ୍କ ବନ୍ଧୁ, ଦୟାର ସାଗର।

Verse 22

कृता मयि कृपातीव कृपासागर शंकर । गर्वोपहारितस्सर्वः प्रसन्नेन मम प्रभो

ହେ କୃପାସାଗର ଶଙ୍କର! ଆପଣ ମୋ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ କୃପା କରିଛନ୍ତି। ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୋର ସମସ୍ତ ଗର୍ବ ଅପହୃତ ହୋଇଗଲା।

Verse 23

त्वं ब्रह्म परमात्मा हि सर्वव्याप्यखिलेश्वरः । ब्रह्मांडतनुरुग्रेशो विराट् सर्वान्वितः परः

ଆପଣ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଓ ଅଖିଲେଶ୍ୱର। ହେ ଉଗ୍ରେଶ! ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ, ଆପଣ ବିରାଟ୍, ସର୍ବାନ୍ୱିତ ଏବଂ ସର୍ବରୁ ପରେ ପରମ।

Verse 24

नाभिर्नभोऽग्निर्वदनमंबु रेतो दिशः श्रुतिः । द्यौश्शीर्षमंघ्रिरुर्वी ते मनश्चन्द्रस्तव प्रभो

ହେ ପ୍ରଭୋ! ଆପଣଙ୍କ ନାଭି ଆକାଶ, ମୁଖ ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ଜଳ ଆପଣଙ୍କ ବୀଜ। ଦିଗମାନେ ଆପଣଙ୍କ କାନ; ଦ୍ୟୌ (ସ୍ୱର୍ଗ) ଆପଣଙ୍କ ଶିର; ପୃଥିବୀ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ; ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଆପଣଙ୍କ ମନ।

Verse 25

दृगर्को जठरं वार्द्धिर्भुजेंद्रो धिषणा विधिः । प्रजापतिर्विसर्गश्च धर्मो हि हृदयं तव

ଆପଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଜଠର ସମୁଦ୍ର, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଭୁଜ ନାଗେନ୍ଦ୍ର। ଆପଣଙ୍କ ଧିଷଣା (ବୁଦ୍ଧି) ହେଉଛି ବିଧି-ନିୟମ। ଆପଣ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରଜାପତି ଓ ସୃଷ୍ଟିର ବିସର୍ଗ; ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଧର୍ମ ହିଁ ଆପଣଙ୍କ ହୃଦୟ।

Verse 26

रोमाण्यौषधयो नाथ केशा जलमुचस्तव । गुणास्त्रयस्त्रिनेत्राणि सर्वात्मा पुरुषो भवान्

ହେ ନାଥ! ତୁମ ଦେହର ରୋମ ଔଷଧି, ତୁମ ଜଟା ବର୍ଷାବାହୀ ମେଘ। ତ୍ରିଗୁଣ ହିଁ ତୁମ ତ୍ରିନେତ୍ର। ତୁମେ ସର୍ବାନ୍ତର୍ୟାମୀ ଆତ୍ମା, ପରମ ପୁରୁଷ।

Verse 27

ब्राह्मणं ते मुखं प्राहुर्बाहुं क्षत्रियमेव च । ऊरुजं वैश्यमाहुस्ते पादजं शूद्रमेव च

ସେମାନେ କହନ୍ତି—ଆପଣଙ୍କ ମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣଙ୍କ ବାହୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ; ଆପଣଙ୍କ ଊରୁ ବୈଶ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଶୂଦ୍ର ବୋଲି।

Verse 28

त्वमेव सर्वदोपास्यस्सर्वैर्जीवैर्महेश्वर । त्वां भजन्परमां मुक्तिं लभते पुरुषो ध्रुवम्

ହେ ମହେଶ୍ୱର! ତୁମେ ହିଁ ସଦା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପାସ୍ୟ। ଯେ ତୁମକୁ ଭଜେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ପରମ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

Verse 29

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्

ଯେ ମର୍ତ୍ୟ ତୁମକୁ—ନିଜ ପ୍ରିୟ ଈଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ—ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ବିପରୀତ ବୁଦ୍ଧିରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ପଛେ ଧାଇ ଅମୃତସମ ମୋକ୍ଷକୁ ଛାଡ଼ି ବନ୍ଧନର ବିଷକୁ ବାଛେ।

Verse 30

विष्णुर्ब्रह्माऽथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां शंकरं प्रियमीश्वरम्

ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନେ ଓ ନିର୍ମଳାଶୟ ମୁନିମାନେ—ସମସ୍ତେ ସର୍ବାତ୍ମନା ତୁମେ ଶଙ୍କର, ପ୍ରିୟ ଈଶ୍ୱର, ଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି।

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा बलिपुत्रस्तु विरराम शरासुरः । प्रेमप्रफुल्लितांगश्च प्रणम्य स महेश्वरम्

ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଏପରି କହି ବଲିପୁତ୍ର ଶରାସୁର ଥମ୍କିଗଲା; ପ୍ରେମରେ ପୁଲକିତ ଦେହେ ସେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲା।

Verse 32

इति श्रुत्वा स्वभक्तस्य बाणस्य भगवान्भवः । सर्वं लभिष्यसीत्युक्त्वा तत्रैवांतरधीयत

ନିଜ ଭକ୍ତ ବାଣର ଏହି କଥା ଶୁଣି ଭଗବାନ୍ ଭବ (ଶିବ) କହିଲେ— “ତୁମେ ସବୁକିଛି ପାଇବ,” ଏବଂ ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 33

ततश्शंभोः प्रसादेन महाकालत्वमागतः । रुद्रस्यानुचरो बाणो महाप्रमुदितोऽभवत्

ତାପରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ବାଣ ମହାକାଳତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଚର ବାଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରମୁଦିତ ହେଲା।

Verse 34

इति किल शरनाम्नः शंकरस्यापि वृत्तं सकलगुरु जनानां सद्गुरोश्शूलपाणेः । कथितमिह वरिष्ठं श्रोत्ररम्यैर्वचोभिस्सकलभुवनमध्ये क्रीडमानस्य नित्यम्

ଏହିପରି ‘ଶର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶଙ୍କର—ସମସ୍ତ ଗୁରୁମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସଦ୍ଗୁରୁ, ଶୂଳପାଣି ମହାଦେବ—ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଏଠାରେ କର୍ଣ୍ଣରମ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଚନରେ କଥିତ ହେଲା; ସେ ସମସ୍ତ ଭୁବନମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ଲୀଳା କରନ୍ତି।

Verse 56

इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां पं० युद्धखंडे बाणासुरगणपत्वप्राप्तिवर्णनं नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः

ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ ‘ବାଣାସୁରଙ୍କ ଶିବଗଣପଦପ୍ରାପ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା’ ନାମକ ଛପ୍ପନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।