अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୪ରେ ବ୍ୟାସ ମୁନି ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—କୁମ୍ଭାଣ୍ଡର କନ୍ୟା ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିବା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କ’ଣ କଲେ। ସନତ୍କୁମାର କହନ୍ତି: ନାରୀମାନଙ୍କର ବିଲାପ ଶୁଣାଯାଏ, କୃଷ୍ଣ ଶୋକାକୁଳ ହୁଅନ୍ତି, ଅନିରୁଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ନ ମିଳିବାରୁ ସମୟ ଦୁଃଖରେ କଟେ। ନାରଦ ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କ ବନ୍ଦୀ ଅବସ୍ଥା ଓ ପରିସ୍ଥିତିର ସମ୍ବାଦ ଆଣି ଦେଇ ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ଉତ୍କଣ୍ଠା ବଢ଼ାନ୍ତି। ସବୁ କଥା ଜାଣି କୃଷ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଗରୁଡ଼ (ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ)କୁ ଡାକି ଶୀଘ୍ର ଶୋଣିତପୁରକୁ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି। ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଯୁୟୁଧାନ (ସାତ୍ୟକି), ସାମ୍ବ, ସାରଣ ଓ ରାମ-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସହାୟମାନେ ସଙ୍ଗେ ଯାଆନ୍ତି। ଦ୍ୱାଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହ ଚାରିଦିଗରୁ ବାଣଙ୍କ ନଗରୀକୁ ଘେରି ଉଦ୍ୟାନ, ପ୍ରାଚୀର, ଗୋପୁର ଓ ଦ୍ୱାରକୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ କରନ୍ତି। ଆକ୍ରମଣ ଦେଖି ବାଣ ସମବଳ ନେଇ କ୍ରୋଧରେ ବାହାରୁଛି। ବାଣଙ୍କ ପାଇଁ ରୁଦ୍ର (ଶିବ) ପୁତ୍ର ଓ ପ୍ରମଥଗଣ ସହ ନନ୍ଦୀ ଉପରେ ଆରୋହଣ କରି ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ରୁଦ୍ର-ନେତୃତ୍ୱରେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଓ ବାଣରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର, ଅଦ୍ଭୁତ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । अनिरुद्धे हृतै पौत्रे कृष्णस्य मुनिसत्तम । कुंभांडसुतया कृष्णः किमकार्षीद्धि तद्वद
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! କୁମ୍ଭାଣ୍ଡର କନ୍ୟା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୌତ୍ର ଅନିରୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ହରଣ କଲାପରେ, ସେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣ କ’ଣ କଲେ? ତାହା ମୋତେ କହ।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । ततो गतेऽनिरुद्धे तु तत्स्त्रीणां रोदनस्वनम् । श्रुत्वा च व्यथितः कृष्णो बभूव मुनिसत्तम
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଅନିରୁଦ୍ଧ ଚାଲିଯାଇଥିବା ପରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ରୋଦନଧ୍ୱନି ଶୁଣି କୃଷ୍ଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ।
Verse 3
अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बंधूनां हरेस्तथा । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्
ଅନିରୁଦ୍ଧ ଦେଖା ନମିଳିବାରୁ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ହରିଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେ ଶୋକ କଲେ; ଶୋକ କରୁ କରୁ ବର୍ଷା ଋତୁର ଚାରି ମାସ ଅତିତ ହେଲା।
Verse 4
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । आसन्सुव्यथितास्सर्वे वृष्णयः कृष्णदेवताः
ନାରଦଙ୍କ ଠାରୁ ବନ୍ଧିତ (ଅନିରୁଦ୍ଧ) ବିଷୟରେ ସମ୍ବାଦ ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟଦେବ ମାନୁଥିବା ସମସ୍ତ ବୃଷ୍ଣି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ହେଲେ।
Verse 5
कृष्णस्तद्वृत्तमखिलं श्रुत्वा युद्धाय चादरात् । जगाम शोणितपुरं तार्क्ष्यमाहूय तत्क्षणात्
କୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଶୁଣି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ସେହି କ୍ଷଣେ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ)କୁ ଡାକି ତୁରନ୍ତ ଶୋଣିତପୁରକୁ ଗଲେ।
Verse 6
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गतस्सांबोथ सारणः । नंदोपनंदभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः
ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଯୁୟୁଧାନ ଯାତ୍ରା କଲେ; ସାମ୍ବ ଓ ସାରଣ ମଧ୍ୟ ଗଲେ। ନନ୍ଦ, ଉପନନ୍ଦ, ଭଦ୍ର ଆଦି—ରାମକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 7
अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिस्समेतासर्वतो दिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समंतात्सात्वतर्षभाः
ଦ୍ୱାଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହିତ ସମବେତ ସାତ୍ୱତଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୀରମାନେ ବାଣଙ୍କ ନଗରକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅବରୋଧ କଲେ।
Verse 8
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । वीक्ष्यमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योभिनिर्ययौ
ନଗରର ଉଦ୍ୟାନ, ପ୍ରାକାର, ଅଟ୍ଟାଳ ଓ ଗୋପୁର ଭଙ୍ଗ ହେଉଥିବା ଦେଖି ସେ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ହେଲା; ସମବଳ ସେନା ସହ ବାହାରି ଆସିଲା।
Verse 9
बाणार्थे भगवान् रुद्रस्ससुतः प्रमथैर्वृतः । आरुह्य नन्दिवृषभं युद्धं कर्त्तुं समाययौ
ବାଣଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ପୁତ୍ର ସହ, ପ୍ରମଥମାନଙ୍କ ଘେରାରେ, ନନ୍ଦିବୃଷଭ ଆରୋହଣ କରି ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଗେଇ ଆସିଲେ।
Verse 10
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं लोमहर्षणम् । कृष्णादिकानां तैस्तत्र रुद्राद्यैर्बाणरक्षकैः
ତାପରେ ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୁମୁଳ, ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଲୋମହର୍ଷଣକର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା—ଏକ ପକ୍ଷରେ କୃଷ୍ଣାଦି, ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷରେ ରୁଦ୍ରାଦି ବାଣଧାରୀ ରକ୍ଷକମାନେ ବାଣରେ ପ୍ରତିରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 11
कृष्णशंकरयोरासीत्प्रद्युम्नगुहयोरपि । कूष्मांडकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः
କୃଷ୍ଣ ଓ ଶଙ୍କର (ଶିବ) ମଧ୍ୟରେ ଘୋର ସଂଘର୍ଷ ହେଲା। ଏହିପରି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଗୁହ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଏବଂ ବଳରାମ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ ସହ ସମର କଲେ।
Verse 12
सांबस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः । नन्दिना गरुडस्यापि परेषां च परैरपि
ସାମ୍ବ ବାଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲା, ଏବଂ ସାତ୍ୟକି ବାଣ ସହ ଲଢ଼ିଲା। ନନ୍ଦୀ ଗରୁଡକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲା; ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ-ନିଜ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 13
ब्रह्मादयस्सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः । गंधर्वाऽप्सरसो यानैर्विमानैर्द्रष्टुमागमन्
ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବାଧିଶ, ମୁନି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣ, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଯାନ ଓ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
Verse 14
प्रमथैर्विविधाकारै रेवत्यंतैः सुदारुणम् । युद्धं बभूव विप्रेन्द्र तेषां च यदुवंशिनाम्
ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ରେବତୀ ଆଦି ସହିତ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରଧାରୀ ପ୍ରମଥମାନେ ଓ ଯଦୁବଂଶୀ ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
Verse 15
भ्रात्रा रामेण सहितः प्रद्युम्नेन च धीमता । कृष्णश्चकार समरमतुलं प्रमथैस्सह
ଭ୍ରାତା ରାମ ଓ ଧୀମାନ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ସହ, କୃଷ୍ଣ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରମଥଗଣ ସହିତ ଅତୁଲ ସମର କଲେ।
Verse 16
तत्राग्निनाऽभवद्युद्धं यमेन वरुणेन च । विमुखेन त्रिपादेन ज्वरेण च गुहेन च
ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି, ଯମ ଓ ବରୁଣ ସହ; ଏବଂ ବିମୁଖ, ତ୍ରିପାଦ, ଜ୍ୱର ଓ ଗୁହ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 17
प्रमथैर्विविधाकारैस्तेषामन्यं तदारुणम् । युद्धं बभूव विकटं वृष्णीनां रोमहर्षणम्
ତାପରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଶିବଙ୍କ ପ୍ରମଥଗଣ ସହ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଭୟାନକ ଯୁଦ୍ଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିକଟ—ଯାହା ବୃଷ୍ଣୀମାନଙ୍କୁ ରୋମହର୍ଷିତ କରିଦେଲା।
Verse 18
विभीषिकाभिर्बह्वीभिः कोटरीभिः पदेपदे । निर्ल्लज्जाभिश्च नारीभिः प्रबलाभिरदूरतः
ପଦେ ପଦେ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ବିଭୀଷିକା ଓ ଗୁହାସଦୃଶ କୋଟରୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଅଦୂରେ ପ୍ରବଳ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ରାକ୍ଷସୀ‑ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ—ଚାରିଦିଗେ ଭୟର ଲକ୍ଷଣ ଉଦ୍ଭବିଲା।
Verse 19
शंकरानुचराञ्शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः
ତେବେ ଶୌରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ର ବାଣଦ୍ୱାରା ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅନୁଚର—ଭୂତ, ପ୍ରମଥ ଓ ଗୁହ୍ୟକ ଗଣମାନଙ୍କୁ ଖେଦାଇ ଛିଟିଏଇଦେଲେ।
Verse 20
एवं प्रद्युम्नप्रमुखा वीरा युद्धमहोत्सवाः । चक्रुर्युद्धं महाघोरं शत्रुसैन्यं विनाशयन्
ଏଭଳି ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନପ୍ରମୁଖ ବୀରମାନେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ମହୋତ୍ସବ ପରି ଆନନ୍ଦ କରି, ଶତ୍ରୁସେନାକୁ ବିନାଶ କରି କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 21
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा रुद्रोत्यमर्षणः । क्रोधं चकार सुमहन्ननाद च महोल्बणम्
ନିଜ ବଳ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ଯୁଦ୍ଧେ ଅସହ୍ୟ ରୁଦ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ମହାପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ।
Verse 22
तच्छ्रुत्वा शंकरगणा विनेदुर्युयुधुश्च ते । मर्दयन्प्रतियोद्धारं वर्द्धिताश्शंभुतेजसा
ତାହା ଶୁଣି ଶଙ୍କରଙ୍କ ଗଣମାନେ ଗର୍ଜନ କଲେ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲାଗିଗଲେ; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ତେଜରେ ବଳବତୀ ହୋଇ ସେମାନେ ପ୍ରତିପକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
Verse 23
पृथग्विधानि चायुक्तं शार्ङ्गास्त्राणि पिनाकिने । प्रत्यक्षैश्शमयामास शूलपाणिरविस्मितः
ତେବେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଅବିସ୍ମିତ ହୋଇ, ପିନାକୀ (ଶିବ) ଉପରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଶାର୍ଙ୍ଗଜନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ।
Verse 24
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं नारायणस्य च
ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରତିକାରରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ; ବାୟବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ପାର୍ବତାସ୍ତ୍ର; ଆଗ୍ନେୟାସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ପାର୍ଜନ୍ୟାସ୍ତ୍ର; ଏବଂ ନାରାୟଣାସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଶକ୍ତିକୁ ଉପଯୋଗ କଲେ।
Verse 25
कृष्णसैन्यं विदुद्राव प्रतिवीरेण निर्जितम् । न तस्थौ समरे व्यास पूर्णरुद्रसुतेजसा
ହେ ବ୍ୟାସ! ପ୍ରତିପକ୍ଷର ବୀର ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସେନା ଛିଟିଯାଇ ପଳାଇଲା। ସେ ଯୋଦ୍ଧାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୁଦ୍ରଜ ତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରେ ଟିକି ପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 26
विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परंतपः । स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद्दारुणं मुने
ହେ ମୁନେ! ନିଜ ସେନା ପଳାଇଯିବା ପରେ ପରନ୍ତପ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ‘ଶୀତଳ’ ନାମକ ନିଜ ଦାରୁଣ ଜ୍ୱରକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 27
विद्राविते कृष्णसैन्ये कृष्णस्य शीतलज्वरः । अभ्यपद्यत तं रुद्रं मुने दशदिशो दहन्
କୃଷ୍ଣସେନା ପଳାଇଗଲାପରେ, ହେ ମୁନି, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶୀତଳଜ୍ୱର ଦଶଦିଗକୁ ଦହାଇ ତାହି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣ ନେଲା।
Verse 28
महेश्वरोथऽ तं दृष्ट्वायांतं स्वं विसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ
ତେବେ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ) ତାକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି ନିଜ ଜ୍ୱରାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ। ତାପରେ ମାହେଶ୍ୱର ଜ୍ୱର ଓ ବୈଷ୍ଣବ ଜ୍ୱର—ଉଭୟ ଜ୍ୱର—ପରସ୍ପର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 29
वैष्णवोऽथ समाक्रदन्माहेश्वरबलार्दितः । अलब्ध्वा भयमन्यत्र तुष्टाव वृषभध्वजम्
ତାପରେ ବୈଷ୍ଣବ ମାହେଶ୍ୱର ବଳରେ ଭାରି ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲା; ଅନ୍ୟତ୍ର ଭୟରୁ ଶରଣ ନମିଳି, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ—ପ୍ରଭୁ ଶିବ—ଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।
Verse 30
अथ प्रसन्नो भगवान्विष्णुज्वरनुतो हरः । विष्णुशीतज्वरं प्राह शरणागतवत्सलः
ତେବେ ବିଷ୍ଣୁଜ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ପ୍ରସନ୍ନ ଭଗବାନ୍ ହର (ଶିବ) ଶରଣାଗତବତ୍ସଳ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶୀତଜ୍ୱରକୁ କରୁଣାରେ କହିଲେ।
Verse 31
महेश्वर उवाच । शीतज्वर प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य न स्याज्ज्वराद्भयम्
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— “ହେ ଶୀତଜ୍ୱର, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ; ମୋର ଜ୍ୱରରୁ ତୋର ଯେ ଭୟ, ସେ ଦୂର ହେଉ। ଯେ ଆମ ଏହି ସଂବାଦକୁ ସ୍ମରଣ କରିବ, ତାହାର ଜ୍ୱରଭୟ ହେବ ନାହିଁ।”
Verse 32
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो रुद्रमानम्य गतो नारायणज्वरः । तं दृष्ट्वा चरितं कृष्णो विसिस्माय भयान्वितः
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ— “ଏପରି କୁହାଯାଇଲା ପରେ ନାରାୟଣଜ୍ୱର ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଚାଲିଗଲା। ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖି କୃଷ୍ଣ ଭୟସହିତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।”
Verse 33
स्कन्द प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानोऽथ कोपितः । जघान शक्त्या प्रद्युम्नं दैत्यसंघात्यमर्षणः
ସ୍କନ୍ଦ ଓ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ବାଣବର୍ଷାରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଚାପି ପଡ଼ି ସେ ଦୈତ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା। ଅପମାନ ନ ସହୁଥିବା, ଦୈତ୍ୟସଂଘ ସଂହାରକ, ସେ ଶକ୍ତି-ଅସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନକୁ ଆଘାତ କଲା।
Verse 34
स्कंदप्राप्तिहतस्तत्र प्रद्युम्नः प्रबलोपि हि । असृग्विमुंचन्गात्रेभ्यो बलेनापाक्रमद्रणात्
ସେଠାରେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ପ୍ରହାରରେ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆହତ ହେଲେ। ଅଙ୍ଗଅଙ୍ଗରୁ ରକ୍ତ ବହୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ବଳରେ ରଣଭୂମିରୁ ପଛକୁ ହଟିଲେ।
Verse 35
कुंभांडकूपकर्णाभ्यां नानास्त्रैश्च समाहतः । दुद्राव बलभद्रोपि न तस्थेपि रणे बली
କୁମ୍ଭାଣ୍ଡ ଓ କୂପକର୍ଣ୍ଣ ନାନା ଅସ୍ତ୍ରରେ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରହାର କଲେ; ତାହାରେ ଆହତ ହୋଇ ବଳବାନ ବଳଭଦ୍ର ମଧ୍ୟ ପଛକୁ ହଟି ଦୌଡ଼ିଲା, ରଣରେ ଟିକିଲା ନାହିଁ।
Verse 36
कृत्वा सहस्रं कायानां पीत्वा तोयं महार्णवात् । गरुडो नाशयत्यर्थाऽऽवर्तैर्मेघार्णवांबुभिः
ସହସ୍ର ଦେହ ଧାରଣ କରି ମହାସମୁଦ୍ରର ଜଳ ପିଇ, ଗରୁଡ ମେଘ-ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ ଜଳରୁ ଉଠୁଥିବା ଆବର୍ତ୍ତ ଦ୍ୱାରା (ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ) ନାଶ କରେ।
Verse 37
अथ क्रुद्धो महेशस्य वाहनो वृषभो बली । वेगेन महतारं वै शृंगाभ्यां निजघान तम्
ତାପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ବଳବାନ ବୃଷଭ-ବାହନ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଅତ୍ୟଧିକ ବେଗରେ ଧାଇଁ ଆସି ନିଜ ଶୃଙ୍ଗଦ୍ୱୟରେ ସେଇ ଶତ୍ରୁକୁ ପ୍ରହାର କଲା।
Verse 38
शृंगघातविशीर्णांगो गरुडोऽतीव विस्मितः । विदुद्राव रणात्तूर्णं विहाय च जनार्दनम्
ଶୃଙ୍ଗର ଆଘାତରେ ଗରୁଡଙ୍କ ଦେହ ଭଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ସେ ଶୀଘ୍ର ରଣଭୂମି ଛାଡ଼ି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲା।
Verse 39
एवं जाते चरित्रं तु भगवान्देवकीसुतः । उवाच सारथिं शीघ्रं रुद्रतेजोतिविस्मितः
ଏପରି ଘଟଣା ଘଟିଲା ପରେ ଦେବକୀସୁତ ଭଗବାନ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ତେଜରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ, ଶୀଘ୍ରେ ନିଜ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 40
श्रीकृष्ण उवाच । हे सूत शृणु मद्वाक्यं रथं मे वाहय द्रुतम् । महादेवसमीपस्थो यथा स्यां गदितुं वचः
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ମୋ କଥା ଶୁଣ; ମୋ ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ଚଳା, ଯେପରି ମୁଁ ମହାଦେବଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯାଇ ମୋ ବାର୍ତ୍ତା କହିପାରିବି।
Verse 41
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो हरिणा सूतो दारुकस्स्वगुणाग्रणीः । द्रुतं तं वाहयामास रथं रुद्रसमीपतः
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହରିଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ନିଜ ଗୁଣରେ ଅଗ୍ରଣୀ ସାରଥି ଦାରୁକ ସେଇ ରଥକୁ ଶୀଘ୍ର ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସମୀପକୁ ନେଲା।
Verse 42
अथ विज्ञापयामास नतो भूत्वा कृतांजलिः । श्रीकृष्णः शंकरं भक्त्या प्रपन्नो भक्तवत्सलम्
ତାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରଣାମ କରି କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ, ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଶରଣ ନେଇ ନିଜ ବିଜ୍ଞାପନ କଲେ।
Verse 43
श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । नमामि त्वाऽनंतशक्तिं सर्वात्मानं परेश्वरम्
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବ ମହାଦେବ, ଶରଣାଗତବତ୍ସଳ! ଅନନ୍ତଶକ୍ତିମୟ, ସର୍ବଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ପରମେଶ୍ୱର—ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରୁଛି।
Verse 44
विश्वोत्पत्तिस्थाननाशहेतुं सज्ज्ञप्ति मात्रकम् । ब्रह्मलिंगं परं शांतं केवलं परमेश्वरम्
ସେଇ ବ୍ରହ୍ମଲିଙ୍ଗ ପରମ, ଶାନ୍ତ ଓ କେବଳ ପରମେଶ୍ୱର; ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟର କାରଣ, ଏବଂ କେବଳ ନାମମାତ୍ର ସଙ୍କେତରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 45
कालो दैवं कर्म जीवस्स्वभावो द्रव्यमेव च । क्षेत्रं च प्राण आत्मा च विकारस्तत्समूहकः
କାଳ, ଦୈବ, କର୍ମ, ଜୀବ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ; ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ର (ଦେହ-କ୍ଷେତ୍ର), ପ୍ରାଣ ଓ ଆତ୍ମା—ଏମାନଙ୍କର ବିକାର ସହିତ ଏହିଁ ପ୍ରକଟ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସମଗ୍ର ସମୂହ।
Verse 46
बीजरोहप्रवाहस्तु त्वन्मायैषा जगत्प्रभो । तन्निबंधं प्रपद्येह त्वामहं परमेश्वरम्
ହେ ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ! ବୀଜ ଅଙ୍କୁରିତ ହେବା ପରି ଏହି ଅବିରତ ପ୍ରବାହ ତୁମର ମାୟା ଅଟେ। ଏହାକୁ ଜୀବବନ୍ଧନ ଜାଣି ମୁଁ ଏଠାରେ କେବଳ ତୁମେ, ପରମେଶ୍ୱର, ଶରଣ ନେଉଛି।
Verse 47
नाना भावैर्लीलयैव स्वीकृतैर्निर्जरादिकान् । नूनं बिभषिं लोकेशो हंस्युन्मार्गान्स्वभावतः
ହେ ଲୋକେଶ! ନାନା ଭାବ ଓ ଲୀଳାମୟ ଉପାୟରେ ତୁମେ ଦେବତାଦିଙ୍କୁ ନିଜ ବଶରେ କରିଛ। ତେଣୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ବିନାଶକୁ ଧାଉଥିବାମାନଙ୍କର ପଥକୁ ତୁମେ ଏବେ ରୋକି ଧରୁଛ।
Verse 48
त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यंत्यमलात्मानमाकाशमिव केवलम्
ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମ—ପରମ ଜ୍ୟୋତି—ପବିତ୍ର ବାଣୀରୂପ ବେଦବ୍ରହ୍ମରେ ଗୁପ୍ତ। ଅମଳାତ୍ମାମାନେ ତୁମକୁ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମାରୂପେ, ଆକାଶ ପରି ଏକାକୀ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 49
त्वमेव चाद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुर्य आत्मदृक् । ईशो हेतुरहेतुश्च सविकारः प्रतीयसे
ତୁମେ ଏକାଇ ଆଦ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ—ତୁରୀୟ, ଆତ୍ମଦ୍ରଷ୍ଟା। ତୁମେ ଈଶ୍ୱର—କାରଣ ଓ କାରଣମାନଙ୍କର କାରଣ; ତଥାପି ପ୍ରକଟରେ ତୁମେ ବିକାରଯୁକ୍ତ ପରି ପ୍ରତୀତ ହୁଅ।
Verse 50
स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै भगवन्प्रभो । सर्वान्वितः प्रभिन्नश्च सर्वतस्त्वं महेश्वर
ହେ ଭଗବନ୍ ପ୍ରଭୋ! ସମସ୍ତ ଗୁଣର ପ୍ରକାଶ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ନିଜ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଆପଣ ସର୍ବାନ୍ୱିତ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଭିନ୍ନ ମଧ୍ୟ। ସର୍ବତଃ ସର୍ବତ୍ର ଆପଣେଇ ମହେଶ୍ୱର।
Verse 51
यथैव सूर्योऽपिहितश्छायारूपाणि च प्रभो । स्वच्छायया संचकास्ति ह्ययं परमदृग्भवान्
ହେ ପ୍ରଭୋ! ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆବୃତ ହେଲେ ନିଜ ଛାୟାଦ୍ୱାରା ଛାୟାରୂପ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ପରମଦ୍ରଷ୍ଟା ଆପଣ ନିଜ ଆବରଣଶକ୍ତିରେ ଏହି ପ୍ରତୀତି-ଲୀଳା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Verse 52
गुणेनापिहितोपि त्वं गुणे व गुणान् विभो । स्वप्रदीपश्चकास्सि त्वं भूमन् गिरिश शंकर
ହେ ବିଭୋ! ଗୁଣଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣମୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଆପଣେଇ। ହେ ଭୂମନ୍, ହେ ଗିରୀଶ, ହେ ଶଙ୍କର! ନିଜ ଆଲୋକରେ ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ଦୀପ୍ତିମାନ।
Verse 53
त्वन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जंति निमज्जंति प्रसक्ता वृजिनार्णवे
ଆପଣଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ବୁଦ୍ଧିଥିବା ଲୋକେ ପୁତ୍ର, ଦାରା, ଗୃହ ଆଦିରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେଇ ଆସକ୍ତିରେ ପାପ-ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରେ ପୁନଃପୁନଃ ଉଠନ୍ତି ଓ ଡୁବନ୍ତି।
Verse 54
इति शिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे बाणाऽसुररुद्रकृष्णादियुद्धवर्णनं नाम चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः
ଏହିପରି ଶ୍ରୀଶିବମହାପୁରାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ ରୁଦ୍ରସଂହିତାର ପଞ୍ଚମ ଯୁଦ୍ଧଖଣ୍ଡରେ ‘ବାଣାସୁର, ରୁଦ୍ର (ଶିବ), କୃଷ୍ଣ ଆଦିଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଚଉବନତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 55
त्वदाज्ञयाहं भगवान्बाणदोश्छेत्तुमागतः । त्वयैव शप्तो बाणोऽयं गर्वितो गर्वहारिणा
ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଭଗବାନ ବାଣର ଦୋଷ—ଅହଂକାର—ଛେଦିବାକୁ ଆସିଛି। ଗର୍ବହାରୀ ଆପଣ ନିଜେ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏ ବାଣ ଗର୍ବମତ୍ତ ଅଛି।
Verse 56
निवर्त्तस्व रणा द्देव त्वच्छापो न वृथा भवेत् । आज्ञां देहि प्रभो मे त्वं बाणस्य भुजकृंतने
ହେ ଦେବ, ଯୁଦ୍ଧରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୁଅ, ଯେପରି ତୁମ ଶାପ ବ୍ୟର୍ଥ ନ ହେଉ। ହେ ପ୍ରଭୁ, ବାଣର ଭୁଜା କୃନ୍ତନ ପାଇଁ ମୋତେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ।
Verse 57
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभुः श्रीकृष्णस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा कृष्णस्तुत्या महेश्वरः
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ହେ ମୁନୀଶ୍ୱର! ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣସ୍ତୁତିରେ ଅନ୍ତର୍ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଶମ୍ଭୁ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 58
महेश्वर उवाच । सत्यमुक्तं त्वया तात मया शप्तो हि दैत्यराट् । मदाज्ञया भवान्प्राप्तो बाणदोदंडकृंतने
ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ—ତାତ! ତୁମେ ସତ୍ୟ କହିଛ। ଦୈତ୍ୟରାଜକୁ ମୁଁ ନିଜେ ଶାପ ଦେଇଥିଲି। ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛ—ବାଣର ଦର୍ପବଳ ଓ ଦଣ୍ଡସମ ପ୍ରଭାବକୁ ଛେଦ କରିବାକୁ।
Verse 59
किं करोमि रमानाथ भक्ताधीनस्सदा हरे । पश्यतो मे कथं वीर स्याद्बाणभुजकृंतनम्
ହେ ରମାନାଥ, ହେ ହରି! ତୁମେ ସଦା ଭକ୍ତାଧୀନ। ହେ ବୀର, ମୋ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ବାଣର ଭୁଜଛେଦ କିପରି ହେବ?
Verse 60
अतस्त्वं जृंभणास्त्रेण मां जंभय मदाज्ञया । ततस्त्वं कुरु कार्यं स्वं यथेष्टं च सुखी भव
ଏହେତୁ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଜୃମ୍ଭଣାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଜମ୍ଭିତ (ସ୍ତବ୍ଧ/ମୂର୍ଛିତ) କର। ତାପରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଯଥେଷ୍ଟ କରି ସୁଖୀ ହୁଅ।
Verse 61
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तश्शंकरेणाथ शार्ङ्गपाणिस्तु विस्मितः । स्वरणस्थानमागत्य मुमोद स मुनीश्वरः
ସନତ୍କୁମାର କହିଲେ—ଶଙ୍କର ଏପରି କହିବା ପରେ ଶାର୍ଙ୍ଗପାଣି (ବିଷ୍ଣୁ) ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ସ୍ୱଧାମକୁ ଯାଇ ସେ ମୁନୀଶ୍ୱର ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
Verse 62
जृंभणास्त्रं मुमोचाथ संधाय धनुषि द्रुतम् । पिनाकपाणये व्यास नानास्त्रकुशलो हरिः
ହେ ବ୍ୟାସ, ତେବେ ନାନା ଅସ୍ତ୍ରରେ କୁଶଳ ହରି ଶୀଘ୍ର ଧନୁଷରେ ଜୃମ୍ଭଣାସ୍ତ୍ର ସନ୍ଧାନ କରି ପିନାକପାଣି (ଶିବ) ଉପରେ ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 63
मोहयित्वा तु गिरिशं जृंभणास्त्रेण जृंभितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदर्ष्टिभिः
ଜୃମ୍ଭଣାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗିରୀଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି ଜମ୍ଭିତ (ନିଦ୍ରାଳୁ ଜଡତା) କରିଦେଇ, ପରେ ଶୌରି ଖଡ଼୍ଗ, ଗଦା ଓ ଭାଲାରେ ବାଣର ସେନାକୁ ନିହତ କଲେ।
Frequently Asked Questions
It narrates Kṛṣṇa’s reaction to Aniruddha’s abduction, the Vṛṣṇis’ mobilization, the march to Śoṇitapura, and the beginning of the battle involving Bāṇa’s defense under Rudra’s support.
Rudra’s intervention signals that the conflict is not merely political but cosmological: it dramatizes divine jurisdiction, the ethics of protection, and the calibrated use of power in maintaining balance across competing claims.
Kṛṣṇa as the decisive protector and strategist (summoning Garuḍa, leading an akṣauhiṇī force) and Rudra as the formidable guardian (arriving with pramathas, mounted on Nandin) are foregrounded as the battle commences.