Yuddhakhanda
त्रिपुरवर्णनम् (Tripura-varṇanam) — “Description of Tripura”
ಅಧ್ಯಾಯ ೧ರಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪುರವಧೋಪಾಖ್ಯಾನದ ಆರಂಭ. ಗಣೇಶನಿಗೂ ಗೌರೀ-ಶಂಕರರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಥಾ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಬೇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಾರದರು ‘ಪರಮಾನಂದಪ್ರದ’ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ರುದ್ರರೂಪ ಶಂಕರನು ಸಂಚರಿಸುವ ದುಷ್ಟರನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಂಹರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ದೇವಶತ್ರುಗಳ ಮೂರು ಪುರಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ದಹಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ವ್ಯಾಸ→ಸನತ್ಕುಮಾರ→ಬ್ರಹ್ಮ→ನಾರದ ಎಂಬ ಪುರಾಣಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಕಥೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಕಾರಣಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಸ್ಕಂದನು ತಾರಕಾಸುರನನ್ನು ವಧಿಸಿದ ನಂತರ ಅವನ ಮೂರು ಪುತ್ರರು ಜನಿಸಿದರು: ತಾರಕಾಕ್ಷ, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿ, ಕಮಲಾಕ್ಷ. ಅವರು ನಿಯಮಶೀಲರು, ಶಕ್ತಿಮಂತರು, ಸತ್ಯವಂತರು, ದೃಢಚಿತ್ತ ಮಹಾವೀರರು ಆದರೂ ದೇವದ್ರೋಹಿಗಳು; ಹೀಗಾಗಿ ಶಿವನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
देवस्तुतिः (Devastuti) — Hymn/Praise of the Devas
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ದೇವತೆಗಳ ಪೀಡೆಯ ನಂತರ ಅವರು ಹೇಗೆ ಪುನಃ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಿವನ ಪದ್ಮಪಾದಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಸನತ್ಕುಮಾರರ ವಚನರೂಪದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಪುರನಾಥನ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ‘ಮಾಯಾ’ ಎಂಬ ಮಾಯಾವಿ ಶಿಲ್ಪಿ (ತಾರಕಾಸುರ ವಂಶಸಂಬಂಧಿ) ಯ ದಮನದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ದಗ್ಧರಾಗಿ, ಅತಿಕ್ರಮಿತರಾಗಿ, ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ತಮ್ಮ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನಿವೇದಿಸಿ, ಶತ್ರುನಾಶಕ್ಕೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವರನ್ನು ಆಶ್ವಾಸನ ನೀಡಿ ದೈತ್ಯ-ದಾನವರ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ನಿಜವಾದ ಪರಿಹಾರ ಶರ್ವ (ಶಿವ) ನಿಂದಲೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮಸಂಬಂಧದಿಂದ ಪೋಷಿತ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನೇ ವಧಿಸುವುದು ಧರ್ಮಸಂಗತವಲ್ಲ ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಶಿವಶಕ್ತಿ ಈ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ‘ದೇವಸ್ತುತಿ’ ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ, ಸ್ತುತಿಯೇ ಶಿವಾನುಗ್ರಹವನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ತ್ರಿಪುರಯುದ್ಧಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಮಾನಕಾರಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
भूतत्रिपुरधर्मवर्णनम् (Description of the Dharma/Conduct of the Bhūta-Tripura) — Chapter 3
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪುರವಧೋಪಾಖ್ಯಾನದೊಳಗೆ ತ್ರಿಪುರದ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಹಾಗೂ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬೇಕೇ ಬೇಡವೇ ಎಂಬ ಧರ್ಮವಿಚಾರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಮೊದಲು—ಈಗ ತ್ರಿಪುರಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಪುಣ್ಯವಂತನು; ಪುಣ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳ ಸಂಕಟವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೂ ತಾರಕನ ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಮೂರು ಪುರಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳ ಅಪಾರ ಬಲವನ್ನು, ಅವರ ವಧೆಯ ದುಸ್ತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ನೀತಿಯ ಕಡೆ ತಿರುಗಿ ಮಿತ್ರದ್ರೋಹ ಮಹಾಪಾಪ, ಹಿತೈಷಿಗಳ ದ್ರೋಹ ಭಾರೀ ದೋಷ, ಮತ್ತು ಕೃತಘ್ನತೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಿಲ್ಲ—ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೈತ್ಯರು ತನ್ನ ಭಕ್ತರು ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ವಧವನ್ನು ಬೇಡುವುದು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತವಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿ, ಈ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ತಿಳಿಸಲು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರನು ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವರು ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ, ನಂತರ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ಮುಂದಿನ ಪರಾಮರ್ಶೆಗೆ ನೆಲೆ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ತ್ರಿಪುರವಧವನ್ನು ಕೇವಲ ಯುದ್ಧವಲ್ಲದೆ ಪುಣ್ಯ-ಭಕ್ತಿ-ಸ್ನೇಹ-ಲೋಕನಿಯಮಗಳ ಸಮತೋಲನದ ಧರ್ಮಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
त्रिपुरदीक्षाविधानम् — Tripura Dīkṣā: Prescriptive Procedure (Chapter on the Ordinance of Initiation)
ಸನತ್ಕುಮಾರ–ಪಾರಾಶರ್ಯ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ತ್ರಿಪುರ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧರ್ಮೋನ್ಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅಥವಾ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ದೈವಿಕ ಪ್ರತಿಯೋಜನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹೇಳುವಂತೆ, ವಿಷ್ಣು (ಅಚ್ಯುತ) ತನ್ನದೇ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಯಾಮಯ ಒಬ್ಬ ಪುರುಷನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಧರ್ಮವಿಘ್ನ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮುಂಡಿತ ಶಿರಸ್ಸು, ಮಸುಕಾದ ವಸ್ತ್ರ, ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಪೊಟ್ಲಿಯೊಂದಿಗೆ, ಕಂಪಿಸುವ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಮರುಮರು “ಧರ್ಮ” ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಕಪಟ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯ ಲಕ್ಷಣ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ—ಯಾರನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು, ಯಾವ ಕರ್ಮ ಮಾಡಬೇಕು, ಯಾವ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಬೇಕು, ಎಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಬೇಕು—ಎಂದು ಉಪದೇಶ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಅವನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಅವನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ದೇಹದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತನಾದವನು, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯನೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವನು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ‘ಅರಿಹನ್’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇತರ ನಾಮಗಳು ಅಶುಭವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ, ಮುಂದಾಗಿ ಯೋಗ್ಯ ಸ್ಥಳ/ನಿವಾಸದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದಾಗಿ ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಮಾಯೆ, ನಿಯೋಜಿತ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವು ನಕಲಿ ರೂಪಗಳಿಂದ ಅಸುರಕ್ಷಿತವಾಗುವ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
त्रिपुरमोहनम् (Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”)
ಅಧ್ಯಾಯ 5ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು—ಮಾಯಾವಿ ತಪಸ್ವಿಯಿಂದ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದು ಮೋಹಿತನಾದ ದೈತ್ಯರಾಜನ ನಂತರ ಏನಾಯಿತು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ದೀಕ್ಷೋತ್ತರ ಸಂಭಾಷಣೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಿಷ್ಯರಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ, ನಾರದಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ಅರಿಹನ್ ಎಂಬ ತಪಸ್ವಿ ದೈತ್ಯಾಧಿಪತಿಗೆ ‘ವೇದಾಂತಸಾರ’ವೆಂಬ ಪರಮ ರಹಸ್ಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ತತ್ತ್ವ—ಸಂಸಾರ ಅನಾದಿ; ಅಂತಿಮ ಕರ್ತೃ–ಕರ್ಮ ದ್ವೈತವಿಲ್ಲದೆ ಅದು ತಾನೇ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ತಾನೇ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಹುಲ್ಲಿನ ತುದಿವರೆಗೆ, ದೇಹಬಂಧನದವರೆಗೆ, ಆತ್ಮನೇ ಏಕೈಕ ಪ್ರಭು—ಎರಡನೇ ನಿಯಂತನಿಲ್ಲ. ದೇವರಿಂದ ಕೀಟಗಳವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ದೇಹಗಳು ನಶ್ವರ, ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಆಹಾರ, ನಿದ್ರೆ, ಭಯ, ಮೈಥುನಪ್ರವೃತ್ತಿ ಎಲ್ಲ ದೇಹಿಗಳಲ್ಲೂ ಸಾಮಾನ್ಯ; ಉಪವಾಸಾನಂತರ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯದು. ತ್ರಿಪುರ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಈ ‘ಅದ್ವೈತ’ಸಮಾನ ಉಪದೇಶವೇ ಮಾಯೆಯಾಗಿ ದೈತ್ಯರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಅಲುಗಿಸಿ, ಶಿವನ ಮಹಾಯೋಜನೆಗೆ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತದೆ।
शिवस्तुतिवर्णनम् (Śiva-stuti-varṇanam) — “Description of Hymns in Praise of Śiva”
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ತ್ರಿಪುರದ ದೈತ್ಯನಾಯಕರು ಮೋಹಗ್ರಸ್ತರಾಗಿ ಶಿವಪೂಜೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ, ಸಮಾಜ-ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆ (ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಸ್ತ್ರೀಧರ್ಮ ಮೊದಲಾದವು) ಹೇಗೆ ದುರಾಚಾರವಾಗಿ ಕುಸಿದಿತು ಎಂದು. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ: ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ‘ಯಶಸ್ವಿಯಾದಂತೆ’ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಉಮಾಪತಿ ಶಿವನಿಗೆ ನಡೆದದ್ದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಗಾಢ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ವಜ್ಞ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ನಂತರ ಶಂಕರನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸ್ತುತಿ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಹೇಶ್ವರ, ಪರಮಾತ್ಮ, ರುದ್ರ, ನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ಎಂದು ಶಿವತತ್ತ್ವದ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಸ್ತೋತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ವಿಷ್ಣು ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರುದ್ರಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಿ ಶಂಭು/ಪರಮೇಶ್ವರನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದೇವತೆಗಳೂ ಮಹೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸ್ತುತಿ-ಜಪ-ಧ್ಯಾನವೇ ದೈವಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೂ ತ್ರಿಪುರಯುದ್ಧಚಕ್ರದ ಮುಂದಿನ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೂ ಸಾಧನವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ।
देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”
ಅಧ್ಯಾಯ ೭ನ್ನು ಸನತ್ಕುಮಾರನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶರಣ್ಯನೂ ಭಕ್ತವತ್ಸಲನೂ ಆದ ಶಿವನು ಸಮವेत ದೇವತೆಗಳ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೇವಿ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಬಂದಾಗ ವಿಷ್ಣು ಮೊದಲಾದ ದೇವಗಣ ತಕ್ಷಣ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಮಂಗಳ ಜಯಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಅವಳ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೌನವಾಗಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ. ಆಶ್ಚರ್ಯಭರಿತ ದೇವಿ ಶಿವನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯಂತೆ ದೀಪ್ತಿಯಾದ, ಕ್ರೀಡಾಲೋಲನಾದ ಷಣ್ಮುಖ ಸ್ಕಂದನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಆನಂದದಿಂದ ಸ್ಕಂದನ ಮುಖಾಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವಂತೆ ತೃಪ್ತನಾಗದೆ, ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸ्नेಹದಿಂದ ವಾಸನೆ ನೋಡುತ್ತಾ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆ ವಾತ್ಸಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದಗ್ಧರಾದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಕೂಡ ಸ್ಮರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಡೆ ದೇವಸ್ತುತಿ-ಶರಣಾಗತಿ, ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಶಿವನ ಕುಟುಂಬಸ್ನೇಹ ಲೀಲಾ-ರಸಾಸ್ವಾದ—ಎರಡೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಮೂಡುತ್ತವೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ‘ದೇವಸ್ತುತಿವರ್ಣನಮ್’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ನೀಡಲಾಗಿದೆ।
रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction
ಅಧ್ಯಾಯ 8 ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸರು ಶಿವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ‘ದೇವಮಯ’ ರುದ್ರರಥದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸನತ್ಕುಮಾರರಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಶಿವಪಾದಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಆ ರಥವನ್ನು ‘ಸರ್ವಲೋಕಮಯ’, ಸ್ವರ್ಣಮಯ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಸಮ್ಮತವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದರ ಬಲ-ಎಡ ಭಾಗಗಳು ಸೂರ್ಯ-ಸೋಮ ಸಂಬಂಧಿತ; ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು ಕಲಾ/ಅರಗಳು, ಮತ್ತು ಋಕ್ಷ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಅಲಂಕಾರಗಳಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರು ಅರಗಳ ಮೇಲೆ, ಆರು ಋತುಗಳು ನೇಮಿ-ನಾಭಿರೂಪವಾಗಿ, ಅಂತರಿಕ್ಷಾದಿ ಲೋಕಗಳು ರಥಾಂಗಗಳಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಉದಯ-ಅಸ್ತ ಪರ್ವತಗಳು, ಮಂದರ, ಮಹಾಮೇರು ಆಧಾರವಾಗಿ ನಿಂತು ರಥದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಶಿವನ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಸ್ತ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವೇ ಒಂದೇ ದಿವ್ಯ ವಾಹನವಾಗಿ ಏಕೀಕೃತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)
ಅಧ್ಯಾಯ ೯ರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ವಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಮಹಾದಿವ್ಯ ರಥದ ಮೇಲೆ ಆರೋಹಣ ಮಾಡುವ ದಿವ್ಯ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿಗಮ/ವೇದಗಳನ್ನು ಅಶ್ವರূপವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಿ ರಥವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಶೂಲಿನ ಶಿವನಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸರ್ವದೇವಮಯ ಶಿವನು ಋಷಿ-ದೇವಗಣರ ಸ್ತುತಿಯ ನಡುವೆ, ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣು ಹಾಗೂ ಲೋಕಪಾಲರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ರಥಾರೋಹಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ವೇದಜನ್ಯ ಅಶ್ವಗಳು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತವೆ, ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಪರ್ವತಗಳು ನಡುಗುತ್ತವೆ, ಶೇಷನಾಗನು ಭಾರದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಧರಣೀಧರ’ ಸಂಬಂಧಿತ ಒಬ್ಬ ವಾಹಕ ಕ್ಷಣಕಾಲ ವೃಷೇಂದ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ರಥವನ್ನು ತಾಳಿದರೂ, ಶಿವತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಆಧಾರವೂ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸಾರಥಿ ಲಗ್ಗಾಮ ಹಿಡಿದು ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ರಥಗತಿಯನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ದೈವಿಕ ಕ್ರಮ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಪೂರ್ವಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ವೇದ-ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ರಥ-ಅಶ್ವಗಳ ಮೂಲಕ ಶಿವನ ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ತ್ರಿಪುರದಾಹಕ್ಕೆ ತಕ್ಷಣದ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಂಭು/ಮಹೇಶ್ವರನು ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಯುಧಸನ್ನದ್ಧತೆಯಿಂದ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಾಣವನ್ನು ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ, ಸ್ಥಿರ ಯುದ್ಧಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ತಪಸ್ಸಿನಂತೆ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಯಸಾಧನೆಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಅಂಗುಷ್ಠಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ಗಣನಾಯಕನ ಉಲ್ಲೇಖ ಬರುತ್ತದೆ. ಆಗ ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ—ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ವಿನಾಯಕ (ಗಣೇಶ)ನ ಪೂಜೆ ಅಗತ್ಯ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತ್ರಿಪುರವಿನಾಶ ಮುಂದುವರಿಯದು. ಶಿವನು ವಿನಾಯಕನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಭದ್ರಕಾಳಿಯನ್ನು ಆವಾಹನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ವಿನಾಯಕ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಬಳಿಕ ತ್ರಿಪುರಗಳ ದರ್ಶನ/ಸ್ಥಾನನಿರ್ಣಯ ಮುಂದುವರಿದು, ಸರ್ವಪೂಜ್ಯ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಮಹೇಶ್ವರನೇ ಕರ್ತನಾಗಿರುವಾಗ ‘ಇತರರ’ ಕೃಪೆಯಿಂದಲ್ಲ, ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
त्रिपुरदाहानन्तरं देवभयः ब्रह्मस्तुतिश्च — Fear of the Gods after Tripura’s Burning and Brahmā’s Praise
ಅಧ್ಯಾಯ 11ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ತ್ರಿಪುರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದಹನವಾದ ನಂತರ ಮಾಯಾ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುರಾಧಿಪತಿಗಳು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರು? ಶಂಭುಕಥೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂತರು ಹೇಳುವಂತೆ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಶಿವಪಾದಸ್ಮರಣದಿಂದ ವಿವರಣೆ ಆರಂಭಿಸಿ, ಶಿವಕೃತ್ಯಗಳು ಪಾಪನಾಶಕವೂ ಲೀಲಾರೂಪವೂ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ರುದ್ರನ ಅತಿಪ್ರಚಂಡ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ವಾಕ್ಸ್ತಂಭಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಶಿವರೂಪವು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ವಲಿಸಿ, ಕೋಟಿ ಸೂರ್ಯಸಮ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಇದರಿಂದ ದೇವರು, ಋಷಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಭಯಪಡುವರು. ಎಲ್ಲರೂ ವಿನಯದಿಂದ ಭಕ್ತಿಭಾವದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರಲು, ಬ್ರಹ್ಮನು ಒಳಗೆ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಯದಿಂದ ದೇವರೊಂದಿಗೆ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಶಿವನ ಪರಮರೂಪದ ದರ್ಶನಾನಂತರ ಸ್ತುತಿಯೇ ಯುಕ್ತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
मयस्य शिवस्तुतिः — Maya’s Hymn to Śiva (and Śiva’s Gracious Response)
ಅಧ್ಯಾಯ 12ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನನ್ನು ಕಂಡ ಮಯ ದಾನವನು—ಹಿಂದೆ ಶಿವಕೃಪೆಯಿಂದ ‘ಅದಗ್ಧ’ನಾಗಿ ಉಳಿದವನು—ಆನಂದದಿಂದ ಶಿವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಪುನಃಪುನಃ ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು. ನಂತರ ಎದ್ದು ದೀರ್ಘ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿದನು—ಶಿವನನ್ನು ದೇವದೇವ/ಮಹಾದೇವ, ಭಕ್ತವತ್ಸಲ, ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಸಮಾನ ದಾತ, ಪಕ್ಷಪಾತರಹಿತ, ಜ್ಯೋತಿರೂಪ, ವಿಶ್ವರೂಪ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಪಾವನಕರ, ರೂಪವಂತ ಹಾಗೂ ರೂಪಾತೀತ, ಮತ್ತು ಲೋಕಗಳ ಕರ್ತೃ-ಭರ್ತೃ-ಸಂಹರ್ತೃ ಎಂದು ಕರೆದನು. ತನ್ನ ಸ್ತುತಿ ಅಪೂರ್ಣವೆಂದು ಒಪ್ಪಿ ‘ಸ್ತುತಿಪ್ರಿಯ ಪರೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಶರಣಾಗತನಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆ ಬೇಡಿದನು. ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ: ಶಿವನು ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಮಯನನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಿದನು—ಮುಂದಿನ ಉಪದೇಶ/ವರದ ಸೂಚನೆ.
कैलासमार्गे शङ्करस्य परीक्षा — Śiva Tests the Approachers on the Kailāsa Path
ಅಧ್ಯಾಯ 13ರಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಅಂತರಂಗ ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ—ವ್ಯಾಸರು ಶಿವನ ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಸೂತರು ಸನತ್ಕುಮಾರರ ಉತ್ತರವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಜೀವ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ (ಶಕ್ರ/ಪುರಂದರ) ತೀವ್ರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಶಿವದರ್ಶನಾರ್ಥ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಆಗಮನವನ್ನು ತಿಳಿದ ಶಿವನು ಅವರ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗ ಭಾವವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದಿಗಂಬರ, ಜಟಾಧಾರಿ, ತಪಸ್ವಿ-ತೇಜಸ್ವಿ ಹಾಗೂ ಅದ್ಭುತ-ಭಯಾನಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನನ್ನು ಗುರುತಿಸದೆ ಅಧಿಕಾರಗರ್ವದಿಂದ ಇಂದ್ರನು—ನೀನು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ, ಶಂಭು ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆಯೇ ಅಥವಾ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆಯೇ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗವು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ-ತಪ್ಪುಗುರುತಿಸುವಿಕೆ, ಪದಗರ್ವದ ಅಪಾಯ ಮತ್ತು ವಿನಯ-ವಿವೇಕದಿಂದಲೇ ದೈವದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಎಂಬುದನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
शिवतेजसः समुद्रे बालरूपप्रादुर्भावः (Śiva’s Tejas Manifesting as a Child in the Ocean)
ಅಧ್ಯಾಯ 14ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸ–ಸನತ್ಕುಮಾರ ಸಂವಾದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸರು—ಭಾಲನೇತ್ರ/ತ್ರಿನೇತ್ರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಸ್ವಯಂಭೂ ಶಿವತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಲವಣಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆದ ಪರಿಣಾಮವೇನು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು—ಸಿಂಧು–ಗಂಗೆಯ ಸಮುದ್ರಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಆ ತೇಜಸ್ಸು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಬಾಲರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಬಾಲಕನ ಭಯಾನಕ ಅಳಲಿನಿಂದ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿತು, ದಿವ್ಯಲೋಕಗಳು ಕಿವಿಮುಚ್ಚಿದಂತೆ ಸ್ತಬ್ಧವಾದವು, ಲೋಕಪಾಲರ ಸಹಿತ ಸರ್ವ ಜೀವಿಗಳು ಆತಂಕಗೊಂಡರು. ದೇವರು-ಋಷಿಗಳು ಈ ಅಪೂರ್ವ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾರದೆ ಪಿತಾಮಹ, ಲೋಕಗುರು, ಪರಮೇಷ್ಠಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸಿ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ; ಮುಂದಿನ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
राहोः शिरच्छेदन-कारणकथनम् / The Account of Rāhu’s Beheading (Cause and Background)
ಅಧ್ಯಾಯ 15 ಜಲಂಧರನ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರಜನ್ಯ ಅಸುರರಾಜ ಜಲಂಧರನು ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಸುರರ ನಡುವೆ ಆಸೀನನಾಗಿರುವಾಗ, ದಿವ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಭೃಗು ವಂಶೀಯ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಆಗಮಿಸಿ ಯಥಾವಿಧಿ ಸತ್ಕಾರ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ವರಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ಭಯನಾದ ಜಲಂಧರನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಛಿನ್ನಶಿರಸ್ಸಿನ ರಾಹುವನ್ನು ಕಂಡು, ಅವನ ಶಿರಚ್ಛೇದವನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವೇನು ಎಂದು ಶುಕ್ರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯರು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಿವಪಾದಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಇತಿಹಾಸಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ವಿರೋಚನಪುತ್ರ ಬಲಿ ಹಾಗೂ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ವಂಶದ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ—ದೇವಾಸುರ ಸಂಘರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಯೆ, ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಫಲಗಳ ಕಾರಣಪರಂಪರೆಯಿಂದ ರಾಹುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಜಸಭೆಯ ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಗುರು-ಉಪದೇಶಕಥನವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಸಂಘರ್ಷಗಳಿಗೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ।
देवाः वैकुण्ठगमनम् तथा विष्णोः अवतारस्तुतिः | Devas Go to Vaikuṇṭha and Praise Viṣṇu’s Avatāras
16ನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರ ಭಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ, ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ, ವಾಮನ, ಪರಶುರಾಮ, ರಾಮ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಅವತಾರಗಳ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.
अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿನ ತಿರುವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂಲ, ಪರಶು, ಪಟ್ಟಿಶ ಮುಂತಾದ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠ ದೈತ್ಯರು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಗಾಯಗೊಂಡು ಭೀತರಾದ ದೇವರುಗಳು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಕಂಡ ಹೃಷೀಕೇಶ ವಿಷ್ಣು ಗರುಡಾರೂಢನಾಗಿ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಬಂದು ದೈತ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಂಖ, ಖಡ್ಗ, ಗದೆ ಮತ್ತು ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕ್ರೋಧದೀಪ್ತ ಶಿಸ್ತಿನಿಂದ ಯುದ್ಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಾರ್ಙ್ಗದ ಟಂಕಾರ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಅನೇಕ ದಿತಿಜ ಯೋಧರ ಶಿರಚ್ಛೇದ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಸುದರ್ಶನವು ಭಕ್ತರಕ್ಷಣೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯಾಗಿ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ. ಗರುಡನ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ದೈತ್ಯಸೇನೆ ಬಿರುಗಾಳಿಯ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಚದುರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸೇನೆ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವಭಯಂಕರ ಜಲಂಧರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಒಬ್ಬ ವೀರನು ಹರಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
देवशरणागति-नारदप्रेषणम् | The Devas Take Refuge in Śiva; Nārada Is Sent
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಮಹಾ ಅಸುರನ (ಜಲಂಧರ ಸಂಬಂಧಿತ) ದಮನದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅನುಭವಿಸಿದ ಸಂಕಟವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತರಾಗಿ ದುಃಖಿತರಾದ ದೇವಗಣ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಶಿವನ ಶರಣಾಗತಿ ಪಡೆದು ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ವರದಾತನೂ ಭಕ್ತರಕ್ಷಕನೂ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ವಕಾಮದ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತವತ್ಸಲ ಶಿವನು ದೇವಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾರದನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವಭಕ್ತ ಜ್ಞಾನಿ ನಾರದನು ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ತೆರಳಿ ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವರಿಂದ ಆಸನ, ನಮಸ್ಕಾರ, ಗೌರವಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವಾಗತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೇವರು ಜಲಂಧರನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಹೊರಹಾಕಿದ ದುಃಖವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮುಂದಿನ ದೈವೀ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
जालन्धरस्य दूतप्रेषणम् — Jalandhara Sends an Envoy to Kailāsa (The Provocation of Śiva)
ನಾರದರ ನಿರ್ಗಮನದ ನಂತರ ಜಲಂಧರನು ಶಿವನ ರೂಪದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದು ವಿಚಲಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಸಿಂಹಿಕೇಯ ಎಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೂತನು ಶಿವನನ್ನು ಸ್ಮಶಾನವಾಸಿ ಯೋಗಿಯೆಂದು ಅವಮಾನಿಸಿ, ಜಲಂಧರನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಸಾರಿ ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ.
राहोर्विमोचनानन्तरं जलन्धरस्य सैन्योद्योगः — Rahu’s Aftermath and Jalandhara’s Mobilization
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನ ವೃತ್ತಾಂತದ ಮೂಲಕ ವ್ಯಾಸರು ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ರಹಸ್ಯಮಯ ‘ಪುರುಷ’ ರಾಹುವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಅವನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನು? ಸನತ್ಕುಮಾರರು, ಬಿಡುಗಡೆ ನಡೆದ ಸ್ಥಳವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವರ್ವರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾದುದೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಹು ಮತ್ತೆ ಗರ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ಥೈರ್ಯ ಪಡೆದು ಜಲಂಧರನ ನಗರಿಯ ಕಡೆಗೆ ಮರಳಿ ಹೋಗಿ ಈಶ (ಶಿವ)ನ ಕಾರ್ಯಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಿಂಧುಪುತ್ರನಾದ ದೈತ್ಯಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಲಂಧರನು ಕೋಪಾವಿಷ್ಟನಾಗಿ ಸಂಯಮ ತ್ಯಜಿಸಿ ಅಸುರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಮಾವೇಶಗೊಳಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಾಲನೇಮಿ ಮೊದಲಾದವರು, ಶುಂಭ-ನಿಶುಂಭರು ಹಾಗೂ ಕಾಲಕ/ಕಾಲಕೇಯ, ಮೌರ್ಯ, ಧೂಮ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಕುಲಗಳು ಮತ್ತು ನಾಯಕರನ್ನು ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ.
द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ವರ್ಣಿಸುವುದು: ಶಿವನ ಪ್ರಮುಖ ಗಣನಾಯಕರು—ನಂದೀಶ್ವರ, ಭೃಂಗಿ/ಇಭಮುಖ ಮತ್ತು ಷಣ್ಮುಖ (ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯ)—ಇವರನ್ನು ಕಂಡ ದಾನವರು ಕ್ರೋಧಗೊಂಡು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಗಳಿಗೆ ಧಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಿಶುಂಬನು ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಮಯೂರವಾಹನದ ಹೃದಯವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ಅದು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತವಾಗಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನು ಪ್ರತಿದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ನಿಶುಂಬನ ರಥ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಶರದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ ಯುದ್ಧಗರ್ಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ನಿಶುಂಬನು ಕೂಡ ಪ್ರತಿಘಾತ ಮಾಡಿ, ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯನು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಎತ್ತುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ನಂದೀಶ್ವರ ಮತ್ತು ಕಾಲನೇಮಿಯ ದ್ವಂದ್ವದಲ್ಲಿ ನಂದೀ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಿ ಕಾಲನೇಮಿಯ ರಥದ ಅಶ್ವಗಳು, ಧ್ವಜ, ರಥ ಮತ್ತು ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೋಪಗೊಂಡ ಕಾಲನೇಮಿ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಂದಿಯ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧತಂತ್ರಗಳ ಏರಿಕೆ, ಯುದ್ಧೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಅಶಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಸಂಕೇತ ಮತ್ತು ಗಾಯಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ವೀರಧೈರ್ಯ—ಇವುಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟು ಮುಂದಿನ ತಿರುವುಗಳು ಹಾಗೂ ದೈವಿಕ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ನೆಲಹಾಸುತ್ತದೆ.
रुद्रस्य रणप्रवेशः तथा दैत्यगणानां बाणवृष्टिः (Rudra Enters the Battlefield; the Daityas’ Arrow-Storm)
ಅಧ್ಯಾಯ 22ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ವರ್ಣಿಸುವುದು: ವೃಷಭಾರೂಢನಾದ ರುದ್ರನು ರೌದ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ, ಕ್ರೀಡೆಯಂತೆ ನಗುತ್ತಾ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಹಿಂದೆ ಸೋತ ಗಣರು ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯ ಪಡೆದು ಗರ್ಜಿಸಿ, ದೈತ್ಯರ ಮೇಲೆ ದಟ್ಟ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಸುರಿಸಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ಶಂಕರದರ್ಶನದಿಂದ ದೈತ್ಯರು ಪಾಪಗಳು ಭಯದಿಂದ ಓಡುವಂತೆ ಚದುರಿ ಓಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಹಿಂಜರಿತವನ್ನು ನೋಡಿ ಜಲಂಧರನು ಚಂಡೀಶನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ನಿಶುಂಬ-ಶುಂಬಾದಿ ದೈತ್ಯರಾಜರು ಕೋಪದಿಂದ ಶಿವನ ಕಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿ ‘ಬಾಣಾಂಧಕಾರ’ದಿಂದ ಗಣರನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಅಂಗಛೇದ ಮಾಡಿ ಶೈವಸೇನೆಯನ್ನು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಶಿವನು ಬಂದ ಬಾಣಜಾಲವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತನ್ನ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ತುಂಬಿ ಭೀಕರ ಪ್ರತಿಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದೈತ್ಯರು ಪೀಡಿತರಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರುದ್ರನ ಪ್ರಭುತ್ವ ಮತ್ತು ದೈತ್ಯಬಲದ ಭಂಗುರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.
वृन्दायाः दुष्स्वप्न-दर्शनं तथा पातिव्रत्य-भङ्गोपक्रमः / Vṛndā’s Ominous Dreams and the Prelude to the Breach of Chastity
ಅಧ್ಯಾಯ ೨೩ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಲಂಧರನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಯಾವ ಕಾರ್ಯ ಕೈಗೊಂಡನು ಮತ್ತು ಧರ್ಮತ್ಯಾಗ ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸಿತು ಎಂದು ವ್ಯಾಸರು ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳುವಂತೆ, ವಿಷ್ಣು ಜಾಲಂಧರನ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗಿ, ದೈತ್ಯನ ಬಲ–ಅಭೇದ್ಯತೆಗೆ ಆಧಾರವಾದ ವೃಂದೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ-ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವ ಯುಕ್ತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮಾಯಾಜನಿತ ದುಸ್ಸ್ವಪ್ನಗಳು ವೃಂದೆಯನ್ನು ಕಲುಷಿತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ—ಪತಿ ಅಶುಭ, ವಿಕೃತ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ (ನಗ್ನ, ಎಣ್ಣೆ ಲೇಪಿತ, ಅಂಧಕಾರಸಂಬಂಧಿ, ದಕ್ಷಿಣಮುಖವಾಗಿ ಸಾಗುವ) ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಅವಳ ನಗರ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಎಚ್ಚರವಾದ ಮೇಲೆ ಸೂರ್ಯ ಮಂಕಾಗಿ/ದೋಷಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿ, ಅವಳು ಭಯ–ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಸಖಿಯರೊಂದಿಗೆ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಶಾಂತಿ ದೊರಕದು. ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಕಾರಣಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ—ದೈವೀ ಮಾಯೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಅಪಶಕುನಗಳು ಧರ್ಮಭಂಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ-ಭಂಗಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।
जलंधरयुद्धे मायाप्रयोगः — Jalandhara’s Māyā in the Battle with Śiva
ಅಧ್ಯಾಯ 24ರಲ್ಲಿ ಜಲಂಧರ–ಶಿವ ಯುದ್ಧವು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸರು ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು ‘ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏನಾಯಿತು, ದೈತ್ಯನು ಹೇಗೆ ಜಯಿಸಲ್ಪಡುವನು?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಮರ ಪುನಃ ಆರಂಭವಾದಾಗ ಗಿರಿಜಾ ಕಾಣೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ; ವೃಷಧ್ವಜ ತ್ರ್ಯಂಬಕನು ಇದನ್ನು ಮಾಯಾಜನಿತ ತಿರೋಭಾವವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಸರ್ವಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಲೀಲಾರ್ಥ ‘ಲೌಕಿಕೀ ಗತಿ’ಯನ್ನು ಧರಿಸಿ ಕೋಪ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜಲಂಧರನು ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡಿದರೂ ಶಿವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅವನ್ನು ಛೇದಿಸಿ ರುದ್ರನ ಅಪ್ರತಿಹತ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಜಲಂಧರನು ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಗೌರಿಯನ್ನು ರಥದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಶುಂಭ-ನಿಶುಂಭಾದಿ ದೈತ್ಯರು ಹಿಡಿದಿರುವಂತೆ ತೋರಿಸಿ ಶಿವನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಕದಲಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೌನ, ತಲೆಬಾಗಿದ ಮುಖ, ಶಿಥಿಲ ಅಂಗಗಳು, ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮರೆತಂತೆಯೇ ಕಾಣುವುದು—ಮಾಯೆಯ ಪರೀಕ್ಷಾ-ನಾಟಕವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಜಲಂಧರನು ಶಿರ, ವಕ್ಷ, ಉದರಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ತಾಕಿ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಯ ನೆಲೆಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
देवस्तुतिः — Hymn of Praise by the Devas (Devastuti)
ಅಧ್ಯಾಯ 25ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಸಮವಾಯವಾದ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಋಷಿಗಳು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ದೇವದೇವೇಶ ಶಿವನಿಗೆ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ತೋತ್ರ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲತೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರ ದುಃಖವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಿವಾರಿಸುವ ಕರುಣೆ ಪ್ರಧಾನ. ದೇವರುಗಳು ಶಿವನ ಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಾಭಾಸ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ—ಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸುಲಭ, ಆದರೆ ಅಶುದ್ಧರಿಗೆ ದುರ್ಲಭ; ವೇದಗಳಿಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಗೋಚರ, ಆದರೂ ಮಹಾತ್ಮರು ಅವನ ಗುಪ್ತ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನಿತ್ಯ ಗಾನಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಕೃಪೆ ಸಾಧಕನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ತಿರುಗಿಸಬಲ್ಲದು; ಅವನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಅವಿಕಾರಿ, ಸತ್ಯಭಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುವವನು. ಯದುಪತಿ-ಕಲಾವತಿ ಹಾಗೂ ರಾಜ ಮಿತ್ರಸಹ-ಮದಯಂತಿ ಮುಂತಾದ ಭಕ್ತರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪರಮಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕೈವಲ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ ತತ್ತ್ವಮಯ ಸ್ತೋತ್ರವಾಗಿ, ಭಕ್ತಿ→ದೈವಪ್ರಕಟಣೆ→ಮೋಕ್ಷ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath
ಅಧ್ಯಾಯ 26ರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧೋತ್ತರ ಸಂಭಾಷಣೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸರು ಸನತ್ಕುಮಾರರಿಂದ ವೈಷ್ಣವ ಪ್ರಸಂಗದ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ—ವೃಂದೆಯನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ವಿಷ್ಣು ಏನು ಮಾಡಿದನು, ಎಲ್ಲಿ ಹೋದನು ಎಂದು. ದೇವತೆಗಳು ಮೌನವಾದಾಗ ಶರಣಾಗತವತ್ಸಲ ಶಂಭು ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ—ದೇವಹಿತಾರ್ಥ ಜಲಂಧರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ನಿಮಗೆ ಕ್ಷೇಮವಾಯಿತೇ; ನನ್ನ ಕೃತ್ಯಗಳು ಲೀಲಾಮಾತ್ರ, ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ರುದ್ರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚೇಷ್ಟೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ—ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ವೃಂದಾ ಛಲಿತಳಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಳು; ಆದರೆ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯಮೋಹದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವೇ ಶಿವಮಾಯೆಯಿಂದ ವಿಮೂಢನಾಗಿ ಚಿತಾಭಸ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ದೈವಿಕ ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಮೋಹಾಧೀನತೆ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಮಾಯೆಯ ಮೇಲೆ ಶಿವನ ಅಧಿಪತ್ಯ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಛಲದ ನೈತಿಕ ಫಲವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying
ಅಧ್ಯಾಯ ೨೭ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ವ್ಯಾಸರಿಗೆ—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಶ್ರವಣಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ದೃಢವಾದ ಶಿವಭಕ್ತಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಉಪದ್ರವಕಾರಿಯಾದ ದೈತ್ಯವೀರ ಶಂಖಚೂಡನ ಪರಿಚಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವನ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಅವನ ವಧ ಸಂಭವಿಸುವುದೆಂದು ಸೂಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಪುರಾಣೀಯ ಕಾರಣಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಂಶವಿವರಣೆ—ಮರೀಚಿಪುತ್ರ ಕಶ್ಯಪ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಪ್ರಜಾಪತಿ; ದಕ್ಷನು ತನ್ನ ಹದಿಮೂರು ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ಅವರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮಹಾವಿಸ್ತಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ (ಅಪಾರವಾದುದರಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪ). ಕಶ್ಯಪನ ಪತ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ದನು ಪ್ರಮುಖಳು; ಆ ವಂಶದಲ್ಲಿ ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಪುತ್ರ ದಂಭ—ಧಾರ್ಮಿಕ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವಂತ, ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತ—ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಶಂಖಚೂಡ-ದೈವಕ್ರಮ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಹಾಕುತ್ತದೆ.
शङ्खचूडकृततपः—ब्रह्मवरकवचप्राप्तिः / Śaṅkhacūḍa’s Austerity—Brahmā’s Boon and the Bestowal of the Kavaca
ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಜೈಗೀಷವ್ಯನ ಉಪದೇಶದ ನಂತರ ಶಂಖಚೂಡನು ಪುಷ್ಕರದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗುರುದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಜಪವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದ ಆಚಾರ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ದಾನವಾಧಿಪತಿಗೆ ವರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶಂಖಚೂಡನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸಿ ದೇವತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸರ್ವಮಂಗಳಕರ, ಜಯಪ್ರದ ದಿವ್ಯ ರಕ್ಷಾಕವಚ—ಮಂತ್ರರೂಪ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಕವಚ—ವನ್ನೂ ದಾನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತುಳಸಿಯೊಂದಿಗೆ ಬದರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಧರ್ಮಧ್ವಜನ ಪುತ್ರಿಯಾದ ತುಳಸಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ವಿವಾಹಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಂತರ್ಧಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ; ತಪಸ್ಸಿದ್ಧ ಶಂಖಚೂಡನು ಕವಚ ಧರಿಸಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬದರಿಕಾಶ್ರಮದತ್ತ ಹೊರಟು, ಮುಂದಿನ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ಅದರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯನ್ನಿರಿಸುತ್ತಾನೆ.
शङ्खचूडकस्य राज्याभिषेकः तथा शक्रपुरीं प्रति प्रस्थानम् | Śaṅkhacūḍa’s Coronation and March toward Indra’s City
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಶಂಖಚೂಡನು ಮನೆಗೆ ಮರಳಿ ವಿವಾಹವಾದ ಬಳಿಕ, ದಾನವರು ಅವನ ತಪಸ್ಸು ಹಾಗೂ ವರಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವರುಗಳು ತಮ್ಮ ಗುರುಸಹಿತ ಬಂದು ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಂಖಚೂಡನು ಕೂಡ ಆಗಮಿಸಿದ ಕುಲಗುರುವಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಸುರಕುಲಾಚಾರ್ಯ ಶುಕ್ರನು ದೇವ–ದಾನವರ ಸಹಜ ವೈರ, ಅಸುರರ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಭವಗಳು, ದೇವರ ಜಯಗಳು ಮತ್ತು ಫಲಿತಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ ‘ಜೀವ-ಸಾಹಾಯ್ಯ’ (ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಸಹಾಯಕ ಪಾತ್ರ)ವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಅಸುರರು ಉತ್ಸವ ಮಾಡಿ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲರ ಸಮಮತದಿಂದ ಗುರು ಶಂಖಚೂಡನನ್ನು ದಾನವರು ಹಾಗೂ ಸಹಚರ ಅಸುರರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಅವನು ರಾಜನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ, ದೈತ್ಯ–ದಾನವ–ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ರಥಾರೂಢನಾಗಿ ಶಕ್ರಪುರಿ (ಇಂದ್ರನಗರಿ) ಜಯಿಸಲು ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ.
शिवलोकप्रवेशः (Entry into Śivaloka through successive gateways)
ಅಧ್ಯಾಯ 30ರಲ್ಲಿ ಪದರಪದರವಾದ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಶಿವಲೋಕ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಆಗಮಿಸುವ ದೇವರು (ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ/ರಾಮೇಶ್ವರ) ‘ಮಹಾದಿವ್ಯ’ ಶಿವಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ—ಅದು ನಿರಾಧಾರ, ಅಭೌತಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಷ್ಣು ಅಂತರಾನಂದದಿಂದ ರತ್ನವಿಭೂಷಿತ ತೇಜೋಮಯ ಲೋಕವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೊದಲ ದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಗಣರು ಇದ್ದಾರೆ. ದ್ವಾರಪಾಲಕರು ರತ್ನಸಿಂಹಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಆಸೀನರಾಗಿದ್ದು, ಶ್ವೇತವಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳು, ಮಣಿಭೂಷಣಧಾರಿಗಳು; ಶೈವ ಲಕ್ಷಣಗಳಾದ ಪಂಚಮುಖ, ತ್ರಿನೇತ್ರ, ತ್ರಿಶೂಲಾದಿ ಆಯುಧಗಳು, ಭಸ್ಮ-ರುದ್ರಾಕ್ಷ ಅಲಂಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ವರ್ಣಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವಿಷ್ಣು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಶಿವದರ್ಶನವೇ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವೆಂದು ನಿವೇದಿಸಿದಾಗ, ಆಜ್ಞೆ ದೊರೆತು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿರುವ ಹದಿನೈದು ದ್ವಾರಗಳವರೆಗೆ ಪುನರಾವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಂದಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿ ವಂದಿಸಿದ ಮೇಲೆ, ನಂದಿ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ಆನಂದದಿಂದ ಅಂತಃಪ್ರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಭಕ್ತಿ, ಸ್ತುತಿ ಮತ್ತು ಅನುಮೋದಿತ ಪ್ರವೇಶವೇ ಶಿವಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
शिवस्य आश्वासनं हरि-ब्रह्मणोः तथा शङ्खचूडवृत्तान्तकथनम् / Śiva’s Reassurance to Hari and Brahmā; Account of Śaṅkhacūḍa’s Origin
ಅಧ್ಯಾಯ 31ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ವರ್ಣಿಸುವುದು: ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಮತ್ತು ವಿಧಿ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಅವರ ಆತಂಕಭರಿತ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶಂಭು (ಶಿವ) ಮಂದಹಾಸದಿಂದ, ಮೇಘಗರ್ಜನೆಯಂತ ಗಂಭೀರ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—“ಭಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ; ಶಂಖಚೂಡನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಈ ವಿಷಯದ ಫಲ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶುಭವಾಗುವುದು.” ಶಿವನು ಶಂಖಚೂಡನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸತ್ಯವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಾನು ತಿಳಿದಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಅದನ್ನು ಕೃಷ್ಣಭಕ್ತನಾದ ಗೋಪ ಸುದಾಮನ ಪೂರ್ವಕಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಹೃಷೀಕೇಶನು ಕೃಷ್ಣರೂಪ ಧರಿಸಿ ರಮ್ಯ ಗೋಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ “ನಾನು ಸ್ವತಂತ್ರ” ಎಂಬ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಲೀಲೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಆ ತೀವ್ರ ಮೋಹವನ್ನು ಕಂಡ ಶಿವನು ಸ್ವಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ಸಮ್ಯಗ್ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದು, ಶಾಪೋಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ಸಂಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಶಂಖಚೂಡ-ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಕರ್ಮಕಾರಣ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಲೀಲೆ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಶಿವನು ಮಾಯೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಜ್ಞಾನ ಮರಳಿ, ಮೋಹಮುಕ್ತರಾಗಿ ವಿನಯದಿಂದ ಶಿವನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ, ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿರಿ ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಎಲ್ಲವೂ ತನ್ನ ವಿಧಾನದ ಅಧೀನವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಭಯ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿನಾಯಕನ ದೈವೋತ್ಪತ್ತಿಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ।
शिवदूतस्य शङ्खचूडकुलप्रवेशः — The Śiva-Envoy’s Entry into Śaṅkhacūḍa’s City
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ದೇವತೆಗಳ ಇಚ್ಛೆಯಿಗೂ ಗಾಢವಾಗುತ್ತಿರುವ ಕಾಲಧರ್ಮಕ್ಕೂ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಮಹೇಶ್ವರನು ಶಂಖಚೂಡನ ವಧವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದನೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪುಷ್ಪದಂತನೆಂಬ ತನ್ನ ದೂತನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಶಂಖಚೂಡನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಪ್ರಭುವಿನ ಆಜ್ಞಾಬಲದಿಂದ ದೂತನು ಅಸುರನಗರಿಗೆ ತಲುಪಿದನು; ಅದರ ವೈಭವ ಇಂದ್ರಪುರಿಯನ್ನೂ ಮೀರಿಸಿ ಕುಬೇರನ ನಿವಾಸಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಗರಮಧ್ಯ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ದ್ವಾದಶ ದ್ವಾರಗಳಿರುವ ಹಾಗೂ ದ್ವಾರಪಾಲರಿಂದ ರಕ್ಷಿತ ರಾಜಪ್ರಾಸಾದವನ್ನು ಕಂಡನು; ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ ಅವನಿಗೆ ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ದೊರಕಿತು, ಅಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲಾದ ಒಳಭಾಗವನ್ನು ಅವನು ನೋಡಿದನು. ನಂತರ ರತ್ನಾಸನದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾದ ಶಂಖಚೂಡನು ದಾನವೇಂದ್ರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದೂ ಮಹಾ ಸಶಸ್ತ್ರ ಸೇನೆಗಳಿಂದ ಸೇವಿತನಾಗಿಯೂ ಇರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ದೂತನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟನು. ಪುಷ್ಪದಂತನು ರಾಜನನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ತಾನು ಶಿವದೂತನೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ ಶಂಕರನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು; ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ದೌತ್ಯಸಂವಾದ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧೋನ್ಮುಖತೆಗಾಗಿ ವೇದಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
शिवस्य सैन्यप्रयाणम् तथा गणपतिनामावलिः (Śiva’s Mobilization for War and the Catalogue of Gaṇa Commanders)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶ-ಶ್ರವಣದ ನಂತರ ತಕ್ಷಣವೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಶಿವಸೈನ್ಯದ ಪ್ರಯಾಣ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಪ್ರಚೋದಕ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಗಿರೀಶ ರುದ್ರನು ಸಂಯತ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ವೀರಭದ್ರ, ನಂದಿ, ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಭೈರವಗಳನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಗಣಗಳು ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜರಾಗಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ಕಂದ ಮತ್ತು ಗಣೇಶ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಕುಮಾರರು ತನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಹೊರಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ, ಭದ್ರಕಾಳಿಯನ್ನು ತನ್ನ ದಳದೊಂದಿಗೆ ಮುನ್ನಡೆಸಲು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿ, ತಾನು ಶಂಖಚೂಡನ ಸಂಹಾರಾರ್ಥ ತ್ವರಿತ ಪ್ರಯಾಣ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮಹೇಶಾನನು ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊರಡುವುದು ಮತ್ತು ವೀರಗಣಗಳ ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಅನುಸರಣೆ ವರ್ಣನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೀರಭದ್ರ, ನಂದಿ, ಮಹಾಕಾಲ, ವಿಶಾಲಾಕ್ಷ, ಬಾಣ, ಪಿಂಗಲಾಕ್ಷ, ವಿಕಂಪನ, ವಿರೂಪ, ವಿಕೃತಿ, ಮಣಿಭದ್ರ ಮೊದಲಾದ ಗಣನಾಯಕರ ಹೆಸರುಪಟ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಕೋಟಿಗಣಾದಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಸೈನಿಕ ಕ್ರಮಪಟ್ಟಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು, ಶಿವದೂತನು ತೆರಳಿದ ನಂತರ ದೈತ್ಯರಾಜ ಶಂಖಚೂಡನು ಏನು ಮಾಡಿದನೆಂದು ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳುವಂತೆ, ಶಂಖಚೂಡನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತುಲಸಿಗೆ ಶಿವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಅವಳಿಂದ ದೃಢವಾದ ‘ಶಾಸನ’ವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಂಕರನ ಆಜ್ಞೆಯ ಗಂಭೀರತೆ ಇದ್ದರೂ ದಂಪತಿಗಳು ಕ್ರೀಡೆ, ಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾಂಪತ್ಯಾನಂದದಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುವುದು ಶಿವಾಧಿಕಾರದ ಮೇಲಿನ ಅನಾದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಪ್ರಾತಃಕರ್ಮ-ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಅಪಾರ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಹೊರರೂಪವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಾಜ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಧನಕೋಶ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ತುಲಸಿಯನ್ನೂ ಅವನ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಳುತ್ತಾ ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುವ ತುಲಸಿಗೆ ವಿವಿಧ ಆಶ್ವಾಸನೆಗಳಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೀರ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಗೌರವಿಸಿ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಗೃಹದಿಂದ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಸಾಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣ ಇಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
शङ्खचूडदूतागमनम् — The Arrival of Śaṅkhacūḍa’s Envoy (and Praise of Śiva)
ಅಧ್ಯಾಯ 35ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಯುದ್ಧಚಕ್ರದ ಮಧ್ಯೆ ಒಂದು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಂಖಚೂಡನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದೈತ್ಯಪಕ್ಷವು ಅತ್ಯಂತ ಪಂಡಿತನಾದ ದೂತನನ್ನು ಶಂಕರನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತದೆ. ದೂತನು ವಟವೃಕ್ಷದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾದ ಶಿವನನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಕೋಟಿ ಸೂರ್ಯಪ್ರಭೆಯಂತೆ ದೀಪ್ತ, ಯೋಗಾಸನಸ್ಥ, ಸಂಯತ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಾಯುಕ್ತ. ನಂತರ ಘನ ವಿಶೇಷಣಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಶಾಂತ, ತ್ರಿನೇತ್ರ, ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮಧಾರಿ, ಆಯುಧಧಾರಿ, ಭಕ್ತರ ಮೃತ್ಯುಭಯಹರ, ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲಪ್ರದಾತ, ಸರ್ವ ಸಮೃದ್ಧಿಗಳ ಕರ್ತ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಶ್ವನಾಥ/ವಿಶ್ವಬೀಜ/ವಿಶ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ನರಕಾರ್ಣವವನ್ನು ದಾಟಿಸುವ ಪರಮ ಕಾರಣ ಎಂದು ವರ್ಣಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ದೂತನು ಇಳಿದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಕಾಳಿ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಸ್ಕಂದನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶುಭಾಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಪ್ರಣಾಮಾನಂತರ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಸಂಧಾನ/ಎಚ್ಚರಿಕೆ/ಬೇಡಿಕೆಗಾಗಿ ಕಥೆಯ ತಿರುವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
शिवदूतेन युद्धनिश्चयः तथा देवदानवयुद्धारम्भः (Śiva’s Envoy and the Commencement of the Deva–Dānava War)
ಅಧ್ಯಾಯ 36ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ: ಶಿವದೂತನು ಶಂಖಚೂಡನಿಗೆ ಶಿವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿವರಗಳೊಂದಿಗೆ, ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯದಿಂದ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ದಾನವರಾಜ ಶಂಖಚೂಡನು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಹನಾರೂಢನಾಗಿ ಶಂಕರನ ವಿರುದ್ಧ ಸೇನೆಗೆ ಯುದ್ಧಾಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಇತ್ತ ಶಿವನು ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಸಮೇತಗೊಳಿಸಿ, ಸ್ವಯಂ ಲೀಲಯಾ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೂಡಲೇ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗಿ ವಾದ್ಯನಾದ, ಕೋಲಾಹಲ, ವೀರಘೋಷಗಳು ರಣಾಂಗಣವನ್ನೆಲ್ಲ ಆವರಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ದೇವ-ದಾನವರ ಜೋಡಿ ಯುದ್ಧಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತವೆ: ಇಂದ್ರ–ವೃಷಪರ್ವ, ಸೂರ್ಯ–ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ, ವಿಷ್ಣು–ದಂಭ, ಕಾಲ–ಕಾಲಾಸುರ, ಅಗ್ನಿ–ಗೋಕರ್ಣ, ಕುಬೇರ–ಕಾಲಕೇಯ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮ–ಮಾಯಾ, ಮೃತ್ಯು–ಭಯಂಕರ, ಯಮ–ಸಂಹಾರ, ವರುಣ–ಕಾಲಂಬಿಕಾ, ವಾಯು–ಚಂಚಲ, ಬುಧ–ಘಟಪೃಷ್ಠ, ಶನೈಶ್ಚರ–ರಕ್ತಾಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ।
देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
ಅಧ್ಯಾಯ 37ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ದಾನವರಿಂದ ದೇವಸೇನೆಯ ಪರಾಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಸ್ತ್ರಾಘಾತಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡು ಭಯಾಕ್ರಾಂತರಾದ ದೇವರುಗಳು ಓಡಿಹೋಗಿ, ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಪರಮಾಶ್ರಯವಾದ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಶಂಕರನ ಶರಣು ಹೋಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಆರ್ತ ಮೊರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಶಿವನು ಪ್ರತಿಪಕ್ಷದ ಮೇಲೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡರೂ, ಕರುಣಾದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ಅಭಯವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ ತನ್ನ ಗಣಗಳ ಬಲ-ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಹರಾತ್ಮಜ, ತಾರಕಾಂತಕನಾದ ಸ್ಕಂದನು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮಹಾದಾನವಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ವೇಳೆ ಕಾಳಿಯ ಉಗ್ರತೆ—ರಕ್ತಪಾನ, ಶಿರಶ್ಛೇದ—ಯುದ್ಧಭೀತಿಯನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪರಾಭವ→ಶರಣಾಗತಿ→ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿದಾನ→ಪ್ರಚಂಡ ಪ್ರತಿಆಕ್ರಮಣ ಎಂಬ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶಿವನೇ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಿಜಯದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕಾರಣನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯ ಭಯಂಕರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿ ಕಾಳಿ ಯುದ್ಧಕ್ಷೇತ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿದಾಗ ದಾನವರು ಮೂರ್ಚ್ಛಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಗಣರು ಮತ್ತು ದೇವಸೇನೆಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಘೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ಉಗ್ರದಂಷ್ಟ್ರಾ, ಉಗ್ರದಂಡಾ, ಕೋಟವೀ ಮೊದಲಾದ ಉಗ್ರರೂಪಗಳು ದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಟ್ಟಹಾಸ ಮಾಡಿ, ರಣದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಿ, ಮಧು/ಮಧ್ವೀಕ ಪಾನ ಮಾಡಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ಕಂಪಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಶಂಖಚೂಡನು ಕಾಳಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದಾಗ ದೇವಿ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಅವನು ವಿಷ್ಣುಚಿಹ್ನಿತ ಉಪಾಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೇವಿ ನಾರಾಯಣಾಸ್ತ್ರ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ ಅದರ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ಶಂಖಚೂಡನು ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ಪುನಃಪುನಃ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶರಣಾಗತಿಯಿಂದ ಅಸ್ತ್ರ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ—ವಿನಯದಿಂದ ಮಹಾಬಲ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನೀತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ದೇವಿ ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾಳೆ; ದಾನವರಾಜ ಪ್ರತಿಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧವು ಮಂತ್ರನಿಯಮಾಧೀನ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಗಳ ವಿನಿಮಯವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
शिवशङ्खचूडयुद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Śiva and Śaṅkhacūḍa
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು—ಕಾಳಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಶಿವನು ಏನು ಮಾಡಿದನು, ಏನು ಹೇಳಿದನು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳುವಂತೆ, ಪರಮೇಶ್ವರ ಶಂಕರನು ನಗುತ್ತಾ ಕಾಳಿಯನ್ನು ಆಶ್ವಾಸನೆ ನೀಡಿ, ವ್ಯೋಮವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ ತನ್ನ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ನಂದಿ ಎಂಬ ಮಹಾವೃಷಭದ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗಿ ವೀರಭದ್ರ, ಭೈರವ, ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲ ಮೊದಲಾದ ರಕ್ಷಕಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದು, ಶತ್ರುವಿಗೆ ಮರಣದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವೀರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನನ್ನು ಕಂಡ ಶಂಖಚೂಡನು ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ತಕ್ಷಣ ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಏರಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನೂರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಭೀಕರ ಸಮರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಬಾಣಗಳ ಮಳೆ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. ಶಂಖಚೂಡನ ಭಯಾನಕ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಶಿವನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಛೇದಿಸಿ, ರುದ್ರನು ದುಷ್ಟದಂಡಕನಾಗಿ ಸಜ್ಜನಾಶ್ರಯನಾಗಿ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವೃತ್ತಾಂತವು ಬಾಹ್ಯ ಸಮರದಿಂದ ಶಕ್ತಿತತ್ತ್ವದ ವಿಚಾರಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ನಾಶವನ್ನು ಕಂಡ ದಾನವಾಧಿಪ ಶಂಖಚೂಡನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಶಿವನನ್ನು ಮುಖಾಮುಖಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸವಾಲು ಹಾಕಿ, ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವೆನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಶಂಕರನತ್ತ ಧಾವಿಸಿ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆ ಹಾಗೂ ಮಳೆಯಂತೆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಗುಪ್ತ, ಭಯಜನಕ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಆ ಮಾಯಾಪ್ರಪಂಚಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಸರ್ವಮಾಯಾನಾಶಕ, ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಮಾಹೇಶ್ವರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದಾನವನ ಮಾಯೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕುಸಿದು, ಮೊದಲು ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳೂ ನಿಸ್ತೇಜವಾಗುತ್ತವೆ. ಶಿವನು ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗುವಾಗ ಅಶರೀರವಾಣಿ ತಡೆದು—ಶಿವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತನ್ನೇ ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲನು; ಒಬ್ಬ ದಾನವನ ವಧ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ, ನಿಯತ ಕಾಲಧರ್ಮದ ಕ್ರಮವೆಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಮಾಯೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಶರತಾಧೀನ ಸತ್ಯ, ಶಿವನ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಮಾತ್ರ ಪರಮವೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು—ನಾರಾಯಣನು ತುಲಸಿಯ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯಾಧಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳುವಂತೆ, ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಿಷ್ಣು ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಶಂಖಚೂಡನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತುಲಸಿಯ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಆಗಮನ, ದುಂದುಭಿ ನಾದ, ಜಯಘೋಷಗಳು ಮತ್ತು ತುಲಸಿಯ ಹರ್ಷಭರಿತ ಸ್ವಾಗತ—ಕಿಟಕಿಯಿಂದ ನೋಡುವುದು, ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನದಾನ, ಸ್ವಯಂ ಅಲಂಕಾರ, ಪತಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ನಮಿಸುವುದು—ಎಲ್ಲವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ದಿವ್ಯ ವೇಷಧಾರಣೆ ಯುದ್ಧಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಂಖಚೂಡನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸುವ ಧರ್ಮೋಪಾಯವಾಗಿ, ಸಂಘರ್ಷದ ದೈವೀ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಮುಂದೂಡುತ್ತದೆ; ಭಕ್ತಿ, ಮೋಸ ಮತ್ತು ವಿಧಿಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳ ನಡುವಿನ ನೈತಿಕ ತಣಿವು ಸಹ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ।
अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)
ಅಧ್ಯಾಯ 42ರಲ್ಲಿ ನಾರದರು ಶಂಖಚೂಡನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾ, ಮಹಾದೇವನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತರನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸುವ ಮಾಯಾ-ಲೀಲೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಜಲಂಧರ ವಧದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿದ ನಂತರ ವ್ಯಾಸರು ಬ್ರಹ್ಮಜನ್ಯ ಋಷಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು ಇದೇ ತತ್ತ್ವವಿಷಯವಾಗಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶಿವನ ಶರಣಾಗತ-ರಕ್ಷಕತ್ವ, ಅಚ್ಚರಿಯ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಲೀಲೆಗಳ ಭಕ್ತವತ್ಸಲ ಪ್ರಭುತ್ವ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ವ್ಯಾಸರನ್ನು ಶುಭ ಚರಿತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ: ಹಿಂದಿನ ಮಹಾಸಂಘರ್ಷದ ನಂತರ ಪುನಃಪುನಃ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಅಂಧಕನು ಶಿವಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಗಣಪತ್ಯ ಪದವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು ಎಂಬುದು. ನಂತರ ವ್ಯಾಸರು—ಅಂಧಕನು ಯಾರು, ಯಾವ ವಂಶದವನು, ಸ್ವಭಾವವೇನು, ಯಾರ ಪುತ್ರ—ಎಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ, ರಹಸ್ಯಭರಿತ ವಿವರವನ್ನು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ಅಂಧಕನ ಮೂಲ-ಗುರುತು ವಿಚಾರಣೆಯ ಚೌಕಟ್ಟು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings
ಅಧ್ಯಾಯ 43 ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸರು ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು—ವರಾಹಾವತಾರದಲ್ಲಿ ಹರಿಯು ದೇವದ್ರೋಹಿ ಅಸುರ (ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ)ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ನಂತರ ಏನಾಯಿತು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಭ್ರಾತ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ಶೋಕ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ ಮೃತನಿಗಾಗಿ ಕರೋದಕಾದಿ ಉದಕಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ನಂತರ ಪ್ರತೀಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ, ಹಿಂಸಾಪ್ರಿಯ ಅಸುರರಿಗೆ ದೇವರುಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಜೆಯನ್ನೂ ಪೀಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ದುಷ್ಟಬುದ್ಧಿಯ ಅಸುರರಿಂದ ಲೋಕ ಅಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ; ದೇವರುಗಳು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಹಿಂದಿನ ದೈವ ವಿಜಯದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ, ದೇವರುಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಉನ್ನತಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
हिरण्यनेत्रस्य तपः — Hiraṇyanetra’s Austerity and the Boon
ಸನತ್ಕುಮಾರನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷನ ಪುತ್ರ ಹಿರಣ್ಯನೇತ್ರನನ್ನು ಮದ್ಯಮತ್ತವಾಗಿ ಹಾಸ್ಯಮಾಡುವ ಸಹೋದರರು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯವಸ್ತುವಾಗಿಸಿ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಅಂಚಿಗೆ ತಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ರಾಜತ್ವಕ್ಕೆ ಅಯೋಗ್ಯ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ವಶದಲ್ಲಿಡಬೇಕು ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಳಗಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಹಿರಣ್ಯನೇತ್ರನು ಮೃದು ವಚನಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ, ರಾತ್ರಿ ಏಕಾಂತ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಒಂದು ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಉಪವಾಸ, ಕಠಿಣ ವ್ರತಗಳು, ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾರ್ಪಣೆಯಂತ ಹೋಮ; ದೀರ್ಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಹ ನರ‑ಎಲುಬಿನಷ್ಟೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯಭಯಗಳಿಂದ ಧಾತಾ ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ಬಂದು ತಪಸ್ಸನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅಪರೂಪದ ವರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಿರಣ್ಯನೇತ್ರನು ಸಾಷ್ಟಾಂಗವಾಗಿ ಬಿದ್ದು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಹ್ಲಾದಾದಿಗಳೊಡನೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡವರ ಅಧೀನತೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ವರದಿಂದ ಅಧಿಕಾರದ ಪುನರ್ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ತಪೋಮೇರಿಟ್–ರಾಜಾಸೆಯ ನೈತಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
अन्धकादिदैत्ययुद्धे वीरकविजयः — Vīraka’s Victory over Andhaka’s Forces
ಅಧ್ಯಾಯ 45ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಅಂಧಕ-ಯುದ್ಧದ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿ, ಮದೋನ್ಮತ್ತನಾಗಿ, ಚಿತ್ತವ್ಯಾಕುಲನಾದ ಅಂಧಕನು ಮಹಾದೈತ್ಯಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟು, ಜ್ವಾಲೆಯ ಕಡೆಗೆ ಹಾರುವ ಪತಂಗದಂತೆ ಪ್ರಾಣಘಾತಕ ಹಾಗೂ ವಿಘ್ನಭರಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಲ್ಲು, ಮರ, ಮಿಂಚು, ನೀರು, ಬೆಂಕಿ, ಸರ್ಪ, ಶಸ್ತ್ರ, ಭೂತಭಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಭೀಕರ ರಣಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶಿವಗಣ ವೀರಕನು ಅಜೇಯನಾಗಿ ನಿಂತು ಬಂದವನ ಗುರುತನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಚಿಕ್ಕದಾದರೂ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಸಮರ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ದೈತ್ಯನು ಸೋತು ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಖಡ್ಗ ಮುರಿದಾಗ ಓಡಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಪ್ರಹ್ಲಾದಪಕ್ಷ, ವಿರೋಚನ, ಬಲಿ, ಬಾಣ, ಸಹಸ್ರಬಾಹು, ಶಂಬರ, ವೃತ್ರ ಮೊದಲಾದ ನಾಯಕರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದರೂ ವೀರಕನು ಅವರನ್ನು ಚದುರಿಸಿ ಕೆಲವರನ್ನು ಚೀರಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ; ಸಿದ್ಧರು ಜಯಘೋಷ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ತಕಾದು ಮತ್ತು ಶವಭಕ್ಷಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಭೀಕರ ಚಿತ್ರಣದೊಂದಿಗೆ ಬೋಧ—ಕಾಮಮೋಹಿತ ಅಹಂಕಾರಬಲವು ಶಿವನ ಗಣಬಲ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮನಿಯತಿಯ ಮುಂದೆ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ।
गिलासुर-आक्रमणम् तथा शिवसैन्य-समाह्वानम् — The Assault of Gila and Śiva’s Mobilization
ಅಧ್ಯಾಯ 46ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—‘ಗಿಲ’ ಎಂಬ ದೈತ್ಯರಾಜನು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾಸೈನ್ಯ ಸಮೇತ ವೇಗವಾಗಿ ಬಂದು ಮಹೇಶ್ವರನ ಪವಿತ್ರ ದುರ್ಗ ‘ಗುಹಾಮುಖ’ವನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಭೇದಿಸಲು ಉಗ್ರ ದಾಳಿ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ದೈತ್ಯರು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಿ, ಮರ-ಲತೆ, ಜಲ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯ ಪ್ರಾಂಗಣದ ಸೌಂದರ್ಯ-ಕ್ರಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಮર્યಾದಾಹೀನ ಅಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಶೂಲಪಾಣಿ ಕಪರ್ದಿ ಪಿನಾಕಿ ಹರನು ತನ್ನ ಗಣಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಸಮಾಹ್ವಾನ ಮಾಡಿದಾಗ, ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ದೇವಗಣ (ಮುಂದೆ ವಿಷ್ಣು), ಭೂತಗಣ, ಗಣ, ಪ್ರೇತ-ಪಿಶಾಚಾದಿಗಳು ರಥ, ಗಜ, ಅಶ್ವ, ವೃಷಭಾದಿ ವಾಹನಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಬರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ವೀರಕನನ್ನು ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿ, ಮಹೇಶ್ವರನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಿನ ಸಮರವು ಯುಗಾಂತದಂತೆ ವ್ಯಾಪಕ, ಮಿತಿರಹಿತವಾಗಿದ್ದು, ಅಪವಿತ್ರತೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಯ ಮಹಾಸಂಘರ್ಷವೆಂದು ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ।
शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)
ಅಧ್ಯಾಯ 47ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೈತ್ಯರ ಆಚಾರ್ಯ ಭೃಗುನಂದನ ಶುಕ್ರನನ್ನು ತ್ರಿಪುರಾರಿ ಶಿವನು “ಗ್ರಸಿಸಿದನು” ಎನ್ನುವುದು ಹೇಗೆ? ಮಹಾಯೋಗಿ ಪಿನಾಕಿ ಶಿವನ ಉದರದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರನು ಇದ್ದಾಗ ಏನು ನಡೆಯಿತು, ಪ್ರಳಯಸಮಾನ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ದಹಿಸಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಶಿವನ ಉದರ-ಗೃಹದಿಂದ ಅವನು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಶುಕ್ರನ ಶಿವಾರಾಧನೆಯ ಅವಧಿ, ವಿಧಾನ, ಫಲ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪರಮ ಮೃತ್ಯು-ಶಮನೀ ವಿದ್ಯೆ/ಮಂತ್ರವನ್ನು ಅವನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು ಎಂಬುದನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಂಧಕನು ಗಣಪತ್ಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು ಮತ್ತು ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶೂಲದ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಹೇಗೆ ಆಯಿತು—ಇವು ಶಿವಲೀಲೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳುವಂತೆ, ವ್ಯಾಸರ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಶಂಕರ–ಅಂಧಕ ಯುದ್ಧ ಹಾಗೂ ವ್ಯೂಹರಚನೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣಿಕ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಸಾರ—ದಿವ್ಯ “ಗ್ರಾಸ” ವಿನಾಶವಲ್ಲ; ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಜ್ಞಾನ ರಕ್ಷಕ ಸಾಧನಗಳು; ಯುದ್ಧಕಥೆ ಶೈವ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
शुक्रनिग्रहः — The Seizure/Neutralization of Śukra (Kāvya) and the Daityas’ Despondency
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ರುದ್ರನು ಕಾವ್ಯ/ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನನ್ನು ಗ್ರಸಿಸಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ ನಂತರ ದೈತ್ಯರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಏನು ಎಂಬುದು. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಉಪಮೆಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಅವರ ಮನೋಬಲ ಕುಸಿತವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕೈಗಳಿಲ್ಲದ ಆನೆಗಳಂತೆ, ಕೊಂಬಿಲ್ಲದ ಎತ್ತುಗಳಂತೆ, ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಸಭೆಯಂತೆ, ಅಧ್ಯಯನವಿಲ್ಲದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಂತೆ, ಶಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳಂತೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಶುಕ್ರನೇ ಅವರ ಯಶಸ್ಸಿನ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಅಂಗ. ನಂದಿಯು ಶುಕ್ರನನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಾಗ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹದಿಂದಿದ್ದ ದೈತ್ಯರು ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ಅವರ ಉತ್ಸಾಹಹಾನಿಯನ್ನು ಕಂಡ ಅಂಧಕನು ಭಾಷಣ ಮಾಡಿ—ಇದು ನಂದಿಯ ಮೋಸ, ಭೃಗುಕುಲಗುರು ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಧೈರ್ಯ, ಶೌರ್ಯ, ಗತಿ, ಕೀರ್ತಿ, ಸತ್ತ್ವ, ತೇಜಸ್ಸು, ಪರಾಕ್ರಮ ಎಲ್ಲವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರ ತಂತ್ರಾತ್ಮಕ ದುರ್ಬಲತೆ ಮತ್ತು ಗುರು ಹಾಗೂ ದೈವಾನುಮತಿಯ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
शुक्रोत्पत्तिः तथा महेश्वरदर्शनम् (Śukra’s Emergence and the Vision of Maheśvara)
ಅಧ್ಯಾಯ 49ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಶಿವನಿಗೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಸ್ತೋತ್ರ-ಮಂತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಕಾಲಸ್ವರೂಪ, ತಪಸ್ಸು, ಉಗ್ರರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಕತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ. ಆ ಮಂತ್ರದ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಶುಕ್ರನು ಉದರಾವರಣದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಲಿಂಗಮಾರ್ಗದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಅದ್ಭುತ ಜನ್ಮಕ್ಕೂ, ಶಿವಾಧೀನವಾದ ಸಂಕೇತಾತ್ಮಕ ಪುನರ್ಜನ್ಮಕ್ಕೂ ಸೂಚನೆ. ನಂತರ ಗೌರೀ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನು ಅವನನ್ನು ಅಜರ-ಅಮರ, ತೇಜೋಮಯ, ‘ದ್ವಿತೀಯ ಶಂಕರ’ನಂತೆ ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಶುಕ್ರನು ಮಹೇಶ್ವರನಿಂದ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆದು ಮುನಿಯಾಗಿ, ವೇದಜ್ಞಾನನಿಧಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಅವನು ಪರಮೇಶ್ವರದ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯ ಅಂಧಕನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಒಣಗಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಅಂಧಕಚಕ್ರದ ಹಿನ್ನೆಲೆ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ನೀಲಕಂಠ, ಪಿನಾಕಿ, ಕಪರ್ಧಿ, ತ್ರಿಪುರಘ್ನ, ಭೈರವ ಮೊದಲಾದ ನಾಮಗಳಿಂದ ಶಿವನ ಬಹುರೂಪ, ಭಯಂಕರ-ರಕ್ಷಕ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತ್ರಿಲೋಕಾಧಿಪತ್ಯ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
मृत्युञ्जय-विद्या-प्रादुर्भावः (The Manifestation/Transmission of the Mṛtyuñjaya Vidyā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಗುರು-ಶಿಷ್ಯ ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ವ್ಯಾಸರಿಗೆ ಶಿವನ ‘ಮೃತ್ಯುಂಜಯ’ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೃತ್ಯುಪ್ರಶಮನೀ ಪರಾ ವಿದ್ಯೆಯ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೃಗು ವಂಶೀಯ ಕಾವ್ಯ ಋಷಿ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ತೆರಳಿ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆ ತಪೋಬಲದಿಂದ ವಿದ್ಯೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಶಿವಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಶುಭ ಕೂಪ ನಿರ್ಮಾಣ, ನಿಶ್ಚಿತ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಮೃತದಿಂದ ಪುನಃಪುನಃ ಅಭಿಷೇಕ, ಸುಗಂಧ ಸ್ನಾನ-ಲೇಪನಗಳು ಮತ್ತು ಅಪಾರ ಪುಷ್ಪಾರ್ಪಣೆಗಳ ವಿಧಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸಸ್ಯ-ಪುಷ್ಪಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಶುದ್ಧಿ, ಸೌರಭ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ-ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಸೂಚಕ. ‘ಮೃತಸಂಜೀವನಿ’ ಎಂಬ ಈ ಶುದ್ಧ ವಿದ್ಯೆ ಮಹಾತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ತಪಶಕ್ತಿ; ಶಿವಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದಾಗ ಮೃತ್ಯುಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
गाणपत्यदानकथा (Bāṇāsura Receives Gaṇapatya; Genealogical Prelude)
ಅಧ್ಯಾಯ 51 ಸಂಭಾಷಣಾ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸರು ಶಶಿಮೌಳಿ ಶಿವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿವನು ಸ್ನೇಹವಶಾತ್ ಬಾಣಾಸುರನಿಗೆ ‘ಗಾಣಪತ್ಯ’ (ಗಣ-ಸಂಬಂಧ/ಗಣಾಧಿಕಾರ) ಹೇಗೆ ನೀಡಿದನು ಎಂಬುದನ್ನು—ಸನತ್ಕುಮಾರರಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಇದನ್ನು ಶಿವಲೀಲೆ ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಇತಿಹಾಸರೂಪ ಕಥೆಯೆಂದು ಹೇಳಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪುರಾಣೀಯ ವಂಶಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ—ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರ ಮರೀಚಿ, ಅವನ ಪುತ್ರ ಕಶ್ಯಪ, ಸೃಷ್ಟಿವಿಸ್ತಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಕರ್ತನೆಂದು ವರ್ಣನೆ. ಕಶ್ಯಪನ ದಕ್ಷಕನ್ಯೆಯರೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ; ಅವರಲ್ಲಿ ದಿತಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠೆ, ದೈತ್ಯರ ಜನನಿ. ದಿತಿಯಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಮಹಾಬಲ ಪುತ್ರರು—ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ—ಜನಿಸಿದರು. ಈ ವಂಶರಚನೆ ಮುಂದಿನ ಅಸುರವಂಶಗಳಿಗೂ ಬಾಣನ ಉದ್ಭವಕ್ಕೂ ಕಾರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ, ‘ಅಸುರನಾಗಿದ್ದರೂ ಶಿವಕೃಪೆಯಿಂದ ಗಣಸ್ಥಾನ ಹೇಗೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ?’ ಎಂಬ ಧರ್ಮ-ತತ್ತ್ವ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತದೆ.
बाणासुरस्य शङ्करस्तुतिः तथा युद्धयाचनम् | Bāṇāsura’s Praise of Śiva and Petition for Battle
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಶಿವನ ಪರಮತ್ವ ಹಾಗೂ ಭಕ್ತವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಸುರ ಬಾಣನು ತಾಂಡವ ಮಾಡಿ ಪಾರ್ವತೀಪ್ರೀಯ ಶಂಕರನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರು ತೃಪ್ತನಾದನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವನು ವಿನಯದಿಂದ ಕೃತಾಂಜಲಿಯಾಗಿ ದೇವದೇವ ಮಹಾದೇವ, ಸರ್ವ ದೇವರ ಶಿರೋಮಣಿ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರದಿಂದ ಪಡೆದ ಸಾವಿರ ಭುಜಗಳು ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿ ಇಲ್ಲದೆ ಭಾರವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯಮ, ಅಗ್ನಿ, ವರುಣ, ಕುಬೇರ, ಇಂದ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬ ಗರ್ವ ತೋರಿಸಿ ‘ಯುದ್ಧದ ಆಗಮನ’ವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ—ಶತ್ರುಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಭುಜಗಳು ಮುರಿದು ಗಾಯಗೊಳ್ಳುವ ರಣಭೂಮಿ ಬೇಕೆಂದು ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಭಕ್ತಿ-ಶಿವಾನುಗ್ರಹದ ಜೊತೆಗೆ ಅಸುರ ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಹಿಂಸಾಕಾಂಕ್ಷೆ ಬೆರೆತು, ಶಿವನ ಶೋಧಕ ಸಂಘರ್ಷ-ಯೋಜನೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।
बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)
ಬಾಣಾಸುರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಲೀಲೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಯುವಕನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನನ್ನು ಶತ್ರುವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಮತ್ತು ಬಂಧಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾದವ ವೀರನು ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯಮನಂತೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ.
अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
ಅಧ್ಯಾಯ 54ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕುಂಭಾಂಡನ ಪುತ್ರಿಯು ಅನಿರುದ್ಧನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ನಂತರ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಏನು ಮಾಡಿದನು ಎಂದು. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಲಾಪ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೇಳುತ್ತದೆ, ಕೃಷ್ಣನು ಶೋಕಾಕುಲನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅನಿರುದ್ಧನು ಕಾಣದೆ ಕಾಲವು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ. ನಾರದರು ಅನಿರುದ್ಧನ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ತಂದುಕೊಡುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ವೃಷ್ಣಿಗಳ ಅಶಾಂತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದ ಕೃಷ್ಣನು ಯುದ್ಧನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಗರುಡನನ್ನು (ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ) ಕರೆಯಿಸಿ ತಕ್ಷಣ ಶೋಣಿತಪುರದ ಕಡೆಗೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ಯುಯುಧಾನ (ಸಾತ್ಯಕಿ), ಸಾಂಬ, ಸಾರಣ ಹಾಗೂ ರಾಮ-ಕೃಷ್ಣರ ಇತರ ಸಹಾಯಕರು ಜೊತೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಬಾಣನ ನಗರಿಯನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿ ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಪ್ರಾಕಾರಗಳು, ಗೋಪುರಗಳು, ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಾಳಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಬಾಣನು ಸಮಬಲದೊಂದಿಗೆ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ. ಬಾಣನ ಪರವಾಗಿ ರುದ್ರ (ಶಿವ) ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಥಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ನಂದಿಯ ಮೇಲೆ ಆರೂಢನಾಗಿ ಆಗಮಿಸಿ, ರುದ್ರನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಬಾಣರಕ್ಷಕರ ನಡುವೆ ಭಯಂಕರ, ಅದ್ಭುತ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
ಅಧ್ಯಾಯ 55ರಲ್ಲಿ ಬಾಣ–ಕೃಷ್ಣ ಯುದ್ಧಪ್ರಸಂಗವು ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣನು ಪ್ರತ್ಯಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಅಪಾಯವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ ವ್ಯಾಸರ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮತ್ತು ಸನತ್ಕುಮಾರರ ಉತ್ತರ ಎಂಬ ಪದರಿತ ಕಥನದಿಂದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪರಂಪರೆ ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸರು ‘ಸೇನೆ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಬಾಣನು ಏನು ಮಾಡಿದ?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಇದನ್ನು ಕೃಷ್ಣ–ಶಂಕರರ ಅದ್ಭುತ ಲೀಲೆಯೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ರುದ್ರನು ಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷಣಿಕ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ, ಬಲಿಪುತ್ರ ದೈತ್ಯರಾಜ ಬಾಣನು ತನ್ನ ಸೇನೆ ಕುಗ್ಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕೋಪಗೊಂಡು ಪುನಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ; ನಾನಾವಿಧ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹೆಚ್ಚಿದ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ವೀರವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿ ಬಾಣನನ್ನು ತೃಣಪ್ರಾಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಾದವನ್ನು ಅಷ್ಟೊಂದು ಬಲವಾಗಿ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ದ್ಯಾವಾಪೃಥಿವಿಗಳ ಮಧ್ಯದ ಆಕಾಶ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧೋತ್ಕರ್ಷ, ನಾದಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೈವಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮಹಿಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ.
बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance
ಅಧ್ಯಾಯ 56ರಲ್ಲಿ ನಾರದರು, ಕೃಷ್ಣನು ಅನಿರುದ್ಧನನ್ನೂ ಅವನ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಜೊತೆದುಕೊಂಡು ದ್ವಾರಕೆಗೆ ಹೊರಟ ನಂತರ ಬಾಣನು ಏನು ಮಾಡಿದನೆಂದು ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಬಾಣನ ತೀವ್ರ ದುಃಖವನ್ನೂ ತನ್ನ ತಪ್ಪಾದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ನೆನೆದು ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟುದನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಶಿವಗಣಗಳ ನಾಯಕ ನಂದೀಶ್ವರನು ಶೋಕಾಕುಲ ಅಸುರ-ಭಕ್ತ ಬಾಣನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅತಿಗ್ಲಾನಿಯನ್ನು ಬಿಡು, ಸಂಭವಿಸಿದುದನ್ನು ಶಿವೇಚ್ಛೆ ಎಂದು ತಿಳಿ, ಶಿವಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸು ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ಮಹೋತ್ಸವ/ಉತ್ಸವ-ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸು. ಈ ಬೋಧೆಯಿಂದ ಬಾಣನು ಸಮಾಧಾನ ಪಡೆದು, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಶಿವಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ವಿನಯದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾ, ಸ್ತೋತ್ರ, ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ಪ್ರಣಾಮ ಮತ್ತು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅಂಗಚೇಷ್ಟೆಗಳ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮುದ್ರೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ತಾಂಡವ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆ ಶೋಕದಿಂದ ಭಕ್ತಿಸಾಧನೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿ, ಶಿವನ ಕರುಣೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಮರಣೆ-ಪೂಜೆ-ಶರಣಾಗತಿಯ ಪರಿವರ್ತಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
गजासुरतपः–देवलोकक्षोभः (Gajāsura’s Austerities and the Disturbance of the Worlds)
ಸನತ್ಕುಮಾರನು ವ್ಯಾಸನಿಗೆ ಗಜಾಸುರವಧದ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿಯು ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ದೇವತೆಗಳು ನೆಮ್ಮದಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಮಹಿಷಾಸುರನ ವೀರಪುತ್ರ ಗಜಾಸುರನು ತಂದೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಪ್ರತೀಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹಿಮಾಲಯದ ಕಣಿವೆಯ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ವಿಧಾತಾ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಅಜೇಯತ್ವದ ವರಕ್ಕಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವರದಲ್ಲಿ ಅವನು ಷರತ್ತು ಇಡುತ್ತಾನೆ—ಪುರುಷ-ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾಮವಶರಾದವರಿಂದ, ತಾನು ಅವಧ್ಯನಾಗಿರಬೇಕು; ಇದು ವರದ ‘ಲೂಪ್ಹೋಲ್’ ಸೂಚನೆ. ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶಿರಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿತೇಜ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ; ನದಿಗಳು-ಸಮುದ್ರಗಳು ಕುದಿಯುತ್ತವೆ, ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಅಲುಗಾಡುತ್ತವೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳು ದಹಿಸುತ್ತವೆ, ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಸ್ವರ್ಗ ತ್ಯಜಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸಂಕಟವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಶಿವನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ವರಬಂಧಿತ ಅಸುರಭಯ ಶಮನವಾಗುವ ಸಮರಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।
दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas
ಸನತ್ಕುಮಾರನು ವ್ಯಾಸನಿಗೆ ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಬಂಧುವಾದ ಅಸುರ ದುಂದುಭಿನಿರ್ಹ್ರಾದನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವು ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದ ಬಳಿಕ ದಿತಿ ಶೋಕದಿಂದ ಮುಳುಗುತ್ತಾಳೆ; ದುಂದುಭಿನಿರ್ಹ್ರಾದನು ಅವಳಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿ, ಮಾಯಾವಿ ದೈತ್ಯರಾಟನಾಗಿ ದೇವರನ್ನು ಹೇಗೆ ಜಯಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಬಲ ಸ್ವತಂತ್ರವಲ್ಲ, ಯಜ್ಞ-ಕ್ರತುಗಳಿಂದ ಪೋಷಿತ; ಕ್ರತು ವೇದಗಳಿಂದ, ವೇದಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿವೆ ಎಂದು ಅವನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ ದೇವವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಾಧಾರವೆಂದು ತಿಳಿದು, ವೇದಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಲು ಅವನು ಮರುಮರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಧಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ→ವೇದ→ಯಜ್ಞ→ದೇವಬಲ ಎಂಬ ಕಾರಣಶೃಂಖಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪವಿತ್ರ ಸಂರಕ್ಷಕರ ಮೇಲಿನ ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಧರ್ಮತಃ ಖಂಡಿಸುತ್ತದೆ।
विदलोत्पलदैत्ययोरुत्पत्तिः देवपराजयः ब्रह्मोपदेशः नारदप्रेषणम् (Vidalotpala Daityas, Defeat of the Devas, Brahmā’s Counsel, and Nārada’s Mission)
ಅಧ್ಯಾಯ 59ರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು ವ್ಯಾಸರಿಗೆ ಹೇಳುವದೇನೆಂದರೆ: ವರಬಲದಿಂದ ಅವಧ್ಯರಾದ ವಿದಲಾ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಲ ಎಂಬ ದೈತ್ಯರು ಯುದ್ಧಗರ್ವದಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ತೃಣಸಮಾನವೆಂದು ಮಾಡಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು—ಈ ದೈತ್ಯರ ವಧ ದೇವಿ (ಶಿವಾ) ಯಿಂದಲೇ ನಿಶ್ಚಿತ, ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಧೈರ್ಯದಿಂದಿರಿ—ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪದೇಶದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಸಾಂತ್ವನಪಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಧಾಮಗಳಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಶಿವಪ್ರೇರಿತ ನಾರದನು ದೈತ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಮಾಯಾಮೋಹಕರ ವಚನಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿ ದೇವಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕೆಂಬ ದುರುದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದುವೇ ಅವರ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಸಮಾಪ್ತೋ’ಯಂ ಯುದ್ಧಖಂಡಃ…’ ಎಂಬ ಕೊಲೊಫೋನ್ ಕೆಲವು ಪಾಠಗಳಲ್ಲಿ ಖಂಡಾಂತ ಸಮೀಪತೆ ಮತ್ತು ಪಾಠಪದರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.