शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸರು, ಶಿವದೂತನು ತೆರಳಿದ ನಂತರ ದೈತ್ಯರಾಜ ಶಂಖಚೂಡನು ಏನು ಮಾಡಿದನೆಂದು ಸನತ್ಕುಮಾರರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಹೇಳುವಂತೆ, ಶಂಖಚೂಡನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತುಲಸಿಗೆ ಶಿವನ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿ ಅವಳಿಂದ ದೃಢವಾದ ‘ಶಾಸನ’ವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಂಕರನ ಆಜ್ಞೆಯ ಗಂಭೀರತೆ ಇದ್ದರೂ ದಂಪತಿಗಳು ಕ್ರೀಡೆ, ಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾಂಪತ್ಯಾನಂದದಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುವುದು ಶಿವಾಧಿಕಾರದ ಮೇಲಿನ ಅನಾದರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಪ್ರಾತಃಕರ್ಮ-ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಅಪಾರ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯ ಹೊರರೂಪವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಾಜ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಧನಕೋಶ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ತುಲಸಿಯನ್ನೂ ಅವನ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅಳುತ್ತಾ ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುವ ತುಲಸಿಗೆ ವಿವಿಧ ಆಶ್ವಾಸನೆಗಳಿಂದ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೀರ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಗೌರವಿಸಿ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಗೃಹದಿಂದ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಸಾಗುವ ಸಂಕ್ರಮಣ ಇಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । विधितात महाबुद्धे मुने जीव चिरं समाः । कथितं सुमहच्चित्रं चरितं चन्द्रमौलिनः
ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದರು—‘ತಥಾಸ್ತು, ಮಹಾಬುದ್ಧಿವಂತ ಮುನೇ! ನೀನು ಅನೇಕ ದೀರ್ಘ ವರ್ಷಗಳು ಜೀವಿಸು. ನೀನು ಚಂದ್ರಮೌಳಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತಾದ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತವಾದ ಪವಿತ್ರ ಚರಿತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೀ.’
Verse 2
शिवदूते गते तत्र शङ्खचूडश्च दानवः । किं चकार प्रतापी स तत्त्वं वद सुविस्तरम्
ಶಿವದೂತನು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟ ನಂತರ, ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ದಾನವ ಶಂಖಚೂಡನು ಏನು ಮಾಡಿದನು? ಅದರ ಸತ್ಯವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳು।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । अथ दूते गते तत्र शंखचूडः प्रतापवान् । उवाच तुलसीं वार्तां गत्वाभ्यंतरमेव ताम्
ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹೇಳಿದರು—ನಂತರ ದೂತನು ಹೊರಟ ಬಳಿಕ, ಪ್ರತಾಪವಂತ ಶಂಖಚೂಡನು ಅಂತಃಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತುಲಸಿಗೆ ಆ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು।
Verse 4
शङ्खचूड उवाच । शम्भुदूतमुखाद्देवि युद्धायाहं समुद्यतः । तेन गच्छाम्यहं योद्धुं शासनं कुरु मे ध्रुवम्
ಶಂಖಚೂಡನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ದೇವಿ, ಶಂಭುವಿನ ದೂತನ ಮುಖದಿಂದ ನನಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನ ಬಂದಿದೆ; ನಾನು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ—ನನಗೆ ನಿನ್ನ ದೃಢ ಆದೇಶ ಹಾಗೂ ಉಪದೇಶವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸು।
Verse 5
इत्येवमुक्त्वा स ज्ञानी नानाबोधनतः प्रियाम् । क्रीडां चकार हर्षेण तमनादृत्य शंकरम्
ಇಂತೆಂದು ಹೇಳಿ ಆ ಸ್ವಯಂಘೋಷಿತ ‘ಜ್ಞಾನಿ’ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಾನಾವಿಧವಾಗಿ ಬೋಧಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕ್ರೀಡಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು; ಶಂಕರನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಲೆಕ್ಕಿಸಲೇ ಇಲ್ಲ।
Verse 6
तौ दम्पती चिक्रीडाते निमग्नौ सुखसागरे । नानाकामकलाभिश्च निशि चाटुशुतैरपि
ಆ ದಂಪತಿಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕ್ರೀಡಿಸಿದರು, ಸುಖಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವರಾಗಿ; ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಾನಾವಿಧ ಕಾಮಕಲೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮಧುರವಾದ ಮನವೊಲಿಸುವ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ರಮಿಸಿದರು।
Verse 7
ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय प्रातःकृत्यं विधाय च । नित्यकार्यं च कृत्वादौ ददौ दानमनंतकम्
ಬ್ರಾಹ್ಮಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಅವನು ಪ್ರಾತಃಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು; ಮೊದಲು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿ, ನಂತರ ಅನಂತ ದಾನವನ್ನು ನೀಡಿದನು।
Verse 8
पुत्रं कृत्वा च राजेन्द्रं सर्वेषु दान वेषु च । पुत्रे समर्प्य भार्यां च स राज्यं सर्वसंपदम्
ಓ ರಾಜೇಂದ್ರ, ಅವನು ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ದಾನಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಮಾಡಿಸಿದನು; ನಂತರ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ಸಂಪತ್ತಿನೊಡನೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು—ಹೀಗೆ ಲೋಕಬಂಧನಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪರಮಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾದನು।
Verse 9
प्रियामाश्वासयामास स राजा रुदतीं पुनः । निषेधतीं च गमनं नाना वार्तां प्रकथ्य च
ಆ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು. ಅವಳು ಹೊರಡುವುದನ್ನು ತಡೆದು, ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತವಾಗಲೆಂದು ನಾನಾವಿಧವಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದನು.
Verse 10
निजसेनापतिं वीरं समाहूय समादृतः । आदिदेश स सनद्धस्संग्रामं कर्तुऽमुद्यतः
ಅವನು ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತನ್ನ ವೀರ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕರೆಸಿ, ತಾನೂ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿದನು.
Verse 11
शंखचूड उवाच । अद्य सेनापते वीरास्सर्वे समरशालिनः । संनद्धाखिलकर्माणो निर्गच्छंतु रणाय च
ಶಂಖಚೂಡನು ಹೇಳಿದನು—“ಹೇ ಸೇನಾಪತೇ! ಇಂದು ಸಮರನಿಪುಣರಾದ ಎಲ್ಲ ವೀರರು, ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲಿ.”
Verse 12
दैत्याश्च दानवाः शूरा षडशीतिरुदा युधाः । कंकानां बलिनां शीघ्रं सेना निर्यांतु निर्भयाः
“ಬಲಿಷ್ಠ ಕಂಕರ ಸೇನೆಯಾಗಿ, ಎಂಭತ್ತಾರು ಸಾವಿರ ಶೂರ ದೈತ್ಯರು ಮತ್ತು ದಾನವರು ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಶೀಘ್ರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡಲಿ.”
Verse 13
पञ्चाशदसुराणां हि निर्गच्छंतु कुलानि वै । कोटिवीर्याणि युद्धार्थं शम्भुना देवपक्षिणा
ನಿಜವಾಗಿ ಐವತ್ತು ಅಸುರರ ಕುಲಗಳು ಹೊರಟು ಬರಲಿ—ಕೋಟಿ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿ—ದೇವಪಕ್ಷಸ್ಥ ಶಂಭುವಿನ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧಾರ್ಥವಾಗಿ।
Verse 14
संनद्धानि च धौम्राणां कुलानि च शतं द्रुतम् । निर्गच्छंतु रणार्थं हि शम्भुना मम शासनात्
ಧೌಮ್ರರ ನೂರು ಕುಲಗಳು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಸ್ತ್ರಸನ್ನದ್ಧವಾಗಿ, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೊರಟು ಬರಲಿ—ರಣಾರ್ಥ—ಶಂಭುನಾಮದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ।
Verse 15
कालकेयाश्च मौर्याश्च दौर्हृदाः कालकास्तथा । सज्जा निर्यान्तु युद्धाय रुद्रेण मम शासनात्
ರುದ್ರನ ನಾಮದಲ್ಲಿ ಹೊರಡಿಸಿದ ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಕಾಲಕೇಯರು, ಮೌರ್ಯರು, ದೌರ್ಹೃದರು ಹಾಗೂ ಕಾಲಕರು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋಗಲಿ।
Verse 16
सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्यासुरपतिर्दानवेन्द्रो महाबलः । निर्जगाम महासैन्यः सहस्रैबहुभिर्वृतः
ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹೇಳಿದರು—ಇಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಅಸುರಾಧಿಪತಿ ದಾನವೇಂದ್ರನು ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರಗಳಿಂದ ಆವರಿತ ಮಹಾಸೈನ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಹೊರಟನು।
Verse 17
तस्य सेनापतिश्चैव युद्धशास्त्रविशारदः । महारथो महावीरो रथिनां प्रवरो रणे
ಅವನ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಶಾರದನು—ಮಹಾರಥ, ಮಹಾವೀರ, ಮತ್ತು ರಣದಲ್ಲಿ ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು।
Verse 18
त्रिलक्षाक्षौहिणीयुक्तो मांडल्यं च चकार ह । बहिर्बभूव शिबिराद्रणे वीरभयङ्करः
ಮೂರು ಲಕ್ಷ ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ ಸೇನೆಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಮಾಂಡಲ್ಯ (ವೃತ್ತಾಕಾರ) ವ್ಯೂಹವನ್ನು ರಚಿಸಿದನು; ನಂತರ ಶಿಬಿರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವೀರರಿಗೆ ಭಯಂಕರನಾದನು।
Verse 20
रत्नेन्द्रं सारनिर्माणं विमानमभिरुह्य सः । गुरुवर्गं पुरस्कृत्य रणार्थं प्रययौ किल । पुष्पभद्रानदीतीरे यत्राक्षयवटः शुभः । सिद्धाश्रमे च सिद्धानां सिद्धिक्षेत्रं सुसिद्धिदम्
ಶ್ರೇಷ್ಠ ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಸಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರಿ, ಗುರುವರ್ಯರನ್ನು ಮುಂಚೆ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವನು ಯುದ್ಧಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಪುಷ್ಪಭದ್ರಾ ನದೀತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದನು, ಅಲ್ಲಿ ಶುಭ ಅಕ್ಷಯವಟವಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಿದ್ಧರ ಸಿದ್ಧಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ—ಸತ್ಯಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವ ಸಿದ್ಧಿಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೂ ತೆರಳಿದನು।
Verse 21
कपिलस्य ततः स्थानं पुण्यक्षेत्रे च भारते । पश्चिमोदधिपूर्वे च मलयस्य हि पश्चिमे
ಅನಂತರ ಕಪಿಲಮುನಿಯ ಪವಿತ್ರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇದೆ—ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಲಯ ಪರ್ವತದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ—ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥರೂಪವಾಗಿ ಪೂಜ್ಯವಾಗಿದೆ।
Verse 22
श्रीशैलोत्तरभागे च गंधमादनदक्षिणे । पंचयोजनविस्तीर्णं दैर्घ्ये शतगुणस्तथा
ಶ್ರೀಶೈಲದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಗಂಧಮಾದನದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭೂಖಂಡವಿದೆ—ಅಗಲ ಐದು ಯೋಜನ; ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ನೂರು ಪಟ್ಟು।
Verse 23
शुद्धस्फटिकसंकाशा भारते च सुपुण्यदा । पुष्पभद्रा नदी रम्या जलपूर्णा सरस्वती
ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಭದ್ರಾ ಎಂಬ ರಮ್ಯ ನದಿ ಇದೆ—ಅತಿಪುಣ್ಯದಾಯಕಿ, ಶುದ್ಧ ಸ್ಫಟಿಕದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಳು; ಅವಳೇ ಸರಸ್ವತಿ, ಸದಾ ಜಲಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹರಿಯುವಳು।
Verse 24
लवणोदधिप्रिया भार्या शश्वत्सौभाग्यसं युता । सरस्वतीसंश्रिता च निर्गता सा हिमालयात्
ಲವಣ ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ, ಶಾಶ್ವತ ಸೌಭಾಗ್ಯಸಂಪನ್ನಳಾಗಿ, ಸರಸ್ವತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಹಿಮಾಲಯದಿಂದ ಹೊರಟಳು।
Verse 25
गोमंतं वामतः कृत्वा प्रविष्टा पश्चिमोदधौ । तत्र गत्वा शंखचूडः शिव सेनां ददर्श ह
ಗೋಮಂತ ಪರ್ವತವನ್ನು ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅವನು ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಶಂಖಚೂಡನು ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡನು।
Verse 34
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडयात्रावर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಶಿವಮಹಾಪುರಾಣದ ದ್ವಿತೀಯ ರುದ್ರಸಂಹಿತೆಯ ಪಂಚಮ ಯುದ್ಧಖಂಡದಲ್ಲಿ ‘ಶಂಖಚೂಡಯಾತ್ರಾವರ್ಣನ’ ಎಂಬ ಮുപ്പತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Śiva’s messenger delivering a war summons: Śaṅkhacūḍa informs Tulasī, organizes household and state affairs, and initiates military mobilization.
It functions as a narrative marker of anādara—inner disregard for Śiva’s authority—showing that outward dharma (rites, charity) can coexist with spiritual misalignment rooted in pride or attachment.
Śiva’s authority appears indirectly through the Śiva-dūta; Tulasī embodies counsel and affective resistance; Śaṅkhacūḍa embodies kingly agency (dāna, succession, command); the senāpati represents delegated martial power.