Arbuda Khanda
Arbudha Khanda
This section is centered on Arbuda (commonly identified in Purāṇic sacred geography with the Arbuda mountain region, associated with the Aravalli range and the Mount Abu area). The landscape is treated as a tīrtha-field where mountains, cavities, rivers invoked through mantra, and hermitage zones become loci of purification narratives. The text frames Arbuda as notable for sin-removal (pāpa-praṇāśana) and as being described as relatively untouched by Kali-era defects through the theological agency attributed to Vasiṣṭha’s presence and austerity.
Adhyayas in Arbudha Khanda
63 chapters to explore.
Adhyaya 1
Arbuda-Māhātmya Prastāvanā: Vasiṣṭha, Nandinī, and the Sanctification of Arbuda
પ્રથમ અધ્યાયમાં સૂત શિવને અર્પિત મંગલાચરણ કરે છે—શિવ સૂક્ષ્મ, જ્ઞાનથી ગ્રહ્ય, શુદ્ધ અને વિશ્વરૂપ છે. સોમ‑સૂર્ય વંશાવળીઓ, મન્વંતરો અને સૃષ્ટિભેદની કથાઓ સાંભળ્યા પછી ઋષિઓ ‘ઉત્તમ તીર્થ‑માહાત્મ્ય’ તથા પૃથ્વી પર સર્વોત્તમ પવિત્ર સ્થાનો કયા તે પૂછે છે. સૂત કહે છે કે તીર્થો અસંખ્ય છે; પરંપરામાં તેમની વિશાળ ગણના મળે છે, અને ક્ષેત્ર‑નદીઓ‑પર્વતો‑સરિતાઓ ઋષિઓના તપોબળથી પરમ મહિમા પામે છે. આ પવિત્ર ભૂદૃશ્યમાં અર્બુદ પર્વત વિશેષ પાપનાશક તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે—વસિષ્ઠના તેજથી તે કલિ‑દોષથી અસ્પર્શિત છે; માત્ર દર્શનથી પણ પવિત્ર કરે છે અને સામાન્ય સ્નાન‑દાનાદિ કર્મોથી પણ શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે. પછી ઋષિઓ તેના પ્રમાણ, સ્થાન, વસિષ્ઠ‑માહાત્મ્યથી તેની ખ્યાતિ કેવી રીતે થઈ અને ત્યાંના મુખ્ય તીર્થો કયા તે પૂછે છે. સૂત શ્રુત પાવન કથા આરંભે છે—બ્રહ્મવંશીય દેવર્ષિ વસિષ્ઠ નિયમિત આહાર અને ઋતુચર્યાથી કઠોર તપ કરે છે. તેમની પ્રસિદ્ધ કામધેનુસમાન ગાય નંદિની ચરતી વખતે ઊંડા અંધકારમય ખાડામાં પડી જાય છે; દૈનિક હોમમાં તેની જરૂર હોવાથી વસિષ્ઠ ચિંતિત થઈ શોધે છે, ખાડો શોધી તેની કરુણ પોકાર સાંભળે છે. નંદિનીની પ્રાર્થનાથી તેઓ ત્રિલોક‑પાવની સરસ્વતીનું ધ્યાન કરે છે; સરસ્વતી પ્રગટ થઈ ખાડો નિર્મળ જળથી ભરી દે છે અને નંદિની બહાર નીકળી આવે છે. ખાડાની અતિ ઊંડાઈ જોઈ વસિષ્ઠ તેને પર્વત લાવી ભરવાનો ઉપાય વિચારે છે; હિમવાન પાસે જઈ યોગ્ય પર્વતખંડ માગે છે. હિમવાન સત્કાર કરી ખાડાનું માપ પૂછે છે, વસિષ્ઠ માપ જણાવે છે; અને એટલો વિશાળ વિવર કેવી રીતે બન્યો તે જાણવા હિમવાન ઉત્સુક બને છે—અહીંથી આગળની કથા ખુલશે.
Adhyaya 2
Uttanka’s Guru-sevā, the Recovery of the Kuṇḍalas, and the Takṣaka Episode (उत्तंक-गुरुसेवा-कुण्डल-प्राप्ति-तक्षक-प्रसङ्गः)
વસિષ્ઠ એક પૂર્વ પ્રસંગ કહે છે—મહર્ષિ ગૌતમ અનેક શિષ્યોને શિક્ષા આપતા હતા, પરંતુ ઉત્તંક નામનો એક પરમભક્ત શિષ્ય સમય વીત્યા છતાં ગુરુસેવામાં અડગ રહ્યો. ગુરુએ મોકલેલા કાર્યમાં તેને ગૃહધર્મ ચૂક્યાનું પ્રતીકાત્મક નિશાન દેખાય છે અને વંશપરંપરાની સતતતા અંગે તે વ્યથિત થાય છે. વાત ગૌતમને જણાવતાં તેઓ તેને પત્ની સાથે ગૃહ્યકર્મો કરવા આદેશ આપે છે અને આગળ કોઈ દક્ષિણા લેવાનું નકારે છે. તથાપિ ઉત્તંકને મૂર્ત ગુરુદક્ષિણા આપવાની ઇચ્છા થાય છે. તે ગુરુપત્ની અહલ્યાને શરણ જાય છે; અહલ્યા તેને કડક સમયમર્યાદામાં રાજા સૌદાસ પાસેથી રાણી મદયંતીના રત્નજડિત કુંડળ લાવવા કહે છે. સૌદાસ ‘તને ખાઈ જઈશ’ એવી ધમકી આપે છે, છતાં માંગવાની પરવાનગી આપે છે; મદયંતી રાજમુદ્રા પ્રમાણરૂપે માગીને કુંડળ આપે છે અને ચેતવે છે કે તક્ષક નાગ તેને હરણ કરવા ઇચ્છે છે. પરત ફરતાં ઉત્તંક બ્રાહ્મણોને પ્રસન્ન/અપ્રસન્ન કરવાના પરિણામ વિષે રાજાનું ગૂઢ વચન સાંભળે છે અને રાજા પોતાના પૂર્વ શાપ તથા તેના નિવૃત્તિની વાત સમજાવે છે. માર્ગમાં તક્ષક કુંડળ ચોરી લે છે; ઉત્તંક પીછો કરીને પાતાળમાં પ્રવેશે છે. ઇન્દ્રની સહાય અને દિવ્ય અશ્વ/અગ્નિ-પ્રતીક દ્વારા ધુમાડો-અગ્નિ ઉત્પન્ન કરી તે નાગોને વિવશ કરે છે; નાગો કુંડળ પરત આપે છે. ઉત્તંક સમયસર અહલ્યાને કુંડળ અર્પણ કરી તેના શાપથી બચી જાય છે. અંતે તક્ષક અને ઉત્તંકના કારણે એક ‘વિવર’ (છિદ્ર/ખુલ્લો માર્ગ) ઉત્પન્ન થયો એમ કહી, ગાયો માટે ખાડો ભરવાની વ્યવહારિક આજ્ઞા સાથે આ ધર્મકથા સ્થળસ્મૃતિ અને કર્તવ્ય સાથે જોડાય છે.
Adhyaya 3
अर्बुदेन विवरप्रपूरणं तथा नागतीर्थमाहात्म्यम् (Arbuda Fills the Chasm and the Glory of Nāga Tīrtha)
સૂત કહે છે—હિમાલય વશિષ્ઠને પૂછે છે કે ભયંકર વિવર (ઊંડી ખાઈ) કેવી રીતે પૂરવું. ઇન્દ્રે પ્રાચીનકાળે પર્વતોના પંખ કાપી નાખ્યા હોવાથી તેઓ ઉડી શકતા નથી; તેથી વ્યવહારુ ઉપાય જોઈએ. વશિષ્ઠ હિમાલયના પુત્ર નન્દિવર્ધન અને તેના નજીકના મિત્ર, ઝડપી ઊર્ધ્વગતિ કરી શકનાર શક્તિશાળી નાગ અર્બુદને આ કાર્ય માટે સૂચવે છે. નન્દિવર્ધન શરૂઆતમાં ના પાડે છે—પ્રદેશ કઠોર છે અને સામાજિક રીતે અસુરક્ષિત; ત્યારે વશિષ્ઠ આશ્વાસન આપે છે કે તેમના પાવન સાન્નિધ્યથી ત્યાં નદીઓ, તીર્થો, દેવતાઓ, શુભ વનસ્પતિ અને પ્રાણીજીવન સ્થાપિત થશે અને મહેશ્વરને પણ ત્યાં લાવવામાં આવશે. અર્બુદ શરત રાખે છે કે સ્થળ તેના નામથી પ્રસિદ્ધ થાય; પછી આજ્ઞા મુજબ વિવર પૂરું કરે/મુક્ત કરે છે અને વશિષ્ઠ પ્રસન્ન થાય છે. વરદાનરૂપે અર્બુદ માગે છે—શિખર પરનો નિર્મળ ઝરણો/પ્રપાત ‘નાગતીર્થ’ તરીકે ખ્યાતિ પામે, ત્યાં સ્નાનથી ઉચ્ચ ગતિ મળે; સ્ત્રીઓને સંતાનલાભનું ફળ પણ જણાવાયું છે. નાભસ માસની શુક્લ પંચમી પૂજન, માઘસ્નાન, તિલદાન અને પંચમી શ્રાદ્ધની વિધિ પણ કહેવામાં આવી છે. વશિષ્ઠ બધું મંજૂર કરી આશ્રમ સ્થાપે છે, તપથી ગોમતી ધારા પ્રગટ કરે છે અને ફલશ્રુતિ કહે છે—મહાપાપી પણ ત્યાં સ્નાનથી ઉત્તમ ગતિ પામે; વશિષ્ઠમુખદર્શન પુનર્જન્મથી મુક્તિ આપે, અને અરુન્ધતી વિશેષ પૂજ્ય છે.
Adhyaya 4
Acaleśvara-liṅga Prādurbhāva and Vasiṣṭha’s Śiva-stotra (अचलेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः वसिष्ठशिवस्तोत्रम्)
સૂત કહે છે કે ભગવાન વસિષ્ઠે અર્બુદાચલ પર આશ્રમ સ્થાપી શંભુના સાન્નિધ્ય માટે ઘોર તપ કર્યું. તેમણે ક્રમે ફલાહાર, પર્ણાહાર, જલાહાર અને અંતે વાયુ-આહાર સુધીના નિયમો અપનાવી દીર્ઘકાળ ઋતુધર્મો પાળ્યા—ઉનાળામાં પંચાગ્નિ સાધના, શિયાળામાં જળમાં નિમજ્જન, અને વરસાદમાં ખુલ્લા આકાશ નીચે નિવાસ. આ તપથી પ્રસન્ન થઈ મહાદેવે પર્વત વિદારી પ્રાદુર્ભાવ કર્યો અને ઋષિ સમક્ષ એક દિવ્ય લિંગ પ્રગટ થયું. વસિષ્ઠે સુવ્યવસ્થિત શિવસ્તોત્રથી શિવની શુદ્ધતા, સર્વવ્યાપકતા, ત્રિધા સ્વરૂપની પ્રતિધ્વનિ, અષ્ટમૂર્તિ અને જ્ઞાનસ્વભાવનું સ્તવન કર્યું. આકાશવાણીએ વર માંગવા કહ્યે ત્યારે, પૂર્વ પ્રતિજ્ઞાના આધાર પર તેમણે આ લિંગમાં ભગવાનનું નિત્ય સાન્નિધ્ય માગ્યું. શિવે તે આપીને જણાવ્યું કે આ સ્તોત્રનું પાઠ—વિશેષ કરીને નિર્ધારિત કાલવ્રતમાં—તીર્થફળ સમાન પુણ્ય આપે છે. કથામાં મંદાકિની નદીને દેવકાર્ય માટે મોકલાયેલી પવિત્ર ધારા તરીકે મહિમાવંત કરવામાં આવી છે અને ઉત્તર તરફ એક કુંડનું માહાત્મ્ય કહેવાયું છે; ત્યાં સ્નાન અને લિંગદર્શનથી જરા-મરણથી પર પરમ પદ મળે છે. લિંગનું નામ ‘અચલેશ્વર’ પડ્યું અને પ્રલય સુધી અચલ રહે તેવી ઘોષણા થઈ; પછી ઋષિઓ અને દેવોએ તે પ્રદેશમાં અન્ય તીર્થો અને નિવાસસ્થાનો સ્થાપ્યા.
Adhyaya 5
Nāga-tīrtha Māhātmya (Glory of Nāga-tīrtha at Arbuda)
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે આગળ વધે છે. ઋષિઓ અર્બુદની મહિમા વધુ વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છે છે; સૂત પૂર્વ પ્રસંગ કહે છે કે રાજા યયાતિએ મુનિ પુલસ્ત્યને અર્બુદ, ત્યાંના તીર્થક્રમ અને ફળ વિશે પૂછ્યું હતું. પુલસ્ત્ય અર્બુદને ધર્મસમૃદ્ધ મહાક્ષેત્ર કહી સંક્ષેપ વર્ણન શરૂ કરે છે અને પ્રથમ ‘નાગ-તીર્થ’નું માહાત્મ્ય કહે છે—તે અભિષ્ટ ફળ આપે છે, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓને સંતાન અને સૌભાગ્ય પ્રદાન કરે છે। પછી ગૌતમી નામની પતિવ્રતા બ્રાહ્મણવિધવા, તીર્થયાત્રામાં નિષ્ઠાવાન, અર્બુદ આવી નાગ-તીર્થમાં સ્નાન કરે છે. એક સ્ત્રીને પુત્ર સાથે જોઈ તેના મનમાં સંતાનકામના ઊઠે છે; પાણીમાંથી બહાર નીકળતાં જ તે સંયોગ વિના ગર્ભવતી બને છે. લાજથી આત્મહત્યાનો વિચાર કરે ત્યારે આકાશવાણી તેને રોકી કહે છે—આ તીર્થપ્રભાવ છે; જળમાં રહેલી વેળાએ કરેલી ઇચ્છા પૂર્ણ થાય છે। ગૌતમી ત્યાં જ રહી શુભલક્ષણવાળા પુત્રને જન્મ આપે છે। અંતે ફલશ્રુતિ—ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ વંશપરંપરાનું રક્ષણ કરે છે; નિષ્કામ સ્નાન અને શ્રાદ્ધથી ચિરંજીવી લોક મળે છે. સ્ત્રીઓ પુષ્પ-ફળ અર્પણ કરે તો સંતાન અને સૌભાગ્ય પામે છે; નિયમપૂર્વક તીર્થયાત્રા કરવાની ભલામણ છે।
Adhyaya 6
Vasiṣṭhāśrama–Kuṇḍa Māhātmya (वसिष्ठाश्रम-कुण्ड-माहात्म्य) — Ritual Merits of Darśana, Snāna, Śrāddha, Dīpa-dāna, and Upavāsa
પુલસ્ત્ય રાજાને ઉપદેશ આપે છે—તપોનિધિ વશિષ્ઠના આશ્રમમાં જા; તેમના માત્ર દર્શનથી જ ઇચ્છા પૂર્ણ થાય છે. ત્યાં જળથી ભરેલું એક કુંડ છે જે પાપક્ષય કરે છે; વશિષ્ઠે તપોબળથી ગોમતી નદીને ત્યાં લાવી હોવાનું કહેવાય છે. તે જળમાં સ્નાન કરવાથી પાપકર્મોથી મુક્તિ મળે છે. પછી શ્રાદ્ધનું મહાત્મ્ય આવે છે—ઋષિધાન્યથી કરેલું શ્રાદ્ધ બંને પક્ષના સર્વ પિતૃઓને તારણ આપે છે. નારદ-ગીતાની ગાથા દ્વારા બતાવાયું છે કે અન્ય પ્રસિદ્ધ શ્રાદ્ધતીર્થો અને યજ્ઞો પણ વશિષ્ઠાશ્રમમાં કરેલા શ્રાદ્ધની સમકક્ષ નથી. અરુંધતીને વિશેષ પૂજનીય અને ઇષ્ટસિદ્ધિ આપનારી કહેવામાં આવી છે. વશિષ્ઠ સમક્ષ દીપદાન કરવાથી ઐશ્વર્ય અને તેજ મળે છે. એક રાત્રિ ઉપવાસથી સપ્તર્ષિલોક, ત્રણ રાત્રિથી મહર્લોક, અને એક માસ ઉપવાસથી મોક્ષ તથા સંસારબંધનથી મુક્તિ મળે છે. શ્રાવણ શુક્લ પૂર્ણિમાએ ઋષિનું તર્પણ બ્રહ્મલોક આપે છે; આઠસો ગાયત્રી જપથી જન્મ-મરણના પાપોથી તત્કાળ છૂટકારો મળે છે; વામદેવ પૂજનથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે. અંતે શુદ્ધિ અને શ્રદ્ધાથી વશિષ્ઠદર્શન તથા વામદેવપૂજન માટે સર્વ પ્રયત્ન કરવાની પ્રેરણા આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 7
अचलेश्वरप्रदक्षिणामाहात्म्य (Acaleśvara Pradakṣiṇā-Māhātmya) — Chapter 7
પુલસ્ત્ય અચલેશ્વર તીર્થની યાત્રા-વિધિ વર્ણવે છે અને કહે છે કે શ્રદ્ધાપૂર્વક દર્શન કરવાથી જ આધ્યાત્મિક સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. તે વિવિધ ક્રિયાઓના ફળ જણાવે છે—કૃષ્ણ ચતુર્દશી (તથા આશ્વિન/ફાલ્ગુન માસમાં) કરેલું શ્રાદ્ધ પરમ ગતિ આપે છે; દક્ષિણાભિમુખ થઈ પુષ્પ, પત્ર અને ફળથી પૂજન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે; પંચામૃત તર્પણથી શિવલોક અને દેવસામીપ્ય પ્રાપ્ત થાય છે; અને પ્રદક્ષિણાનું દરેક પગલું પાપનાશક છે. પછી પુલસ્ત્ય નારદ પાસેથી સ્વર્ગમાં સાંભળેલી એક અદ્ભુત કથા કહે છે—એક અભક્ત તોતો સ્વભાવવશ પોતાના માળા આસપાસ વારંવાર ફરતો; મૃત્યુ પછી તે જન્મસ્મૃતિ સાથે રાજા વેણુ બની જન્મે છે. પ્રદક્ષિણાની કારણશક્તિ યાદ કરીને વેણુ અચલેશ્વરે લગભગ માત્ર પ્રદક્ષિણામાં જ તત્પર રહે છે. નારદાદિ ઋષિઓ તેની સામાન્ય અર્પણ-ઉપચાર પ્રત્યેની ઉપેક્ષા વિશે પૂછે છે; વેણુ પૂર્વજન્મનું કારણ કહી તીર્થકૃપા પર આધાર દર્શાવે છે. ઋષિઓ ઉપદેશને સમર્થન આપી પોતે પણ પ્રદક્ષિણાને અપનાવે છે, અને વેણુ અંતે શંભુની કૃપાથી દુર્લભ તથા ચિરંજીવી પદ પ્રાપ્ત કરે છે.
Adhyaya 8
भद्रकर्णह्रद-त्रिनेत्रलिङ्गमाहात्म्यम् (The Māhātmya of Bhadrakarṇa Lake and the Trinetra Liṅga)
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને પ્રભાસખંડમાં આવેલા ભદ્રકર્ણ મહાહ્રદનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ પવિત્ર જળાશયમાં ‘ત્રિનેત્ર’ જેવી આભા ધરાવતા અનેક પથ્થરો દેખાય છે. તેની પશ્ચિમ દિશામાં શિવલિંગ સ્થિત છે; જેના દર્શનથી ભક્ત ‘ત્રિનેત્રસદૃશ’ બની શિવદૃષ્ટિના ભાવ સાથે જોડાય છે એમ કહેવાય છે. કથા મુજબ શિવપ્રિય ગણ ભદ્રકર્ણે આ લિંગની સ્થાપના કરી અને હ્રદનું નિર્માણ કર્યું. પછી દાનવો સાથેના યુદ્ધમાં ગણસેના પરાજિત થવા લાગી; ત્યારે નામુચિ નામનો પ્રબળ દાનવ શિવના સમક્ષ આક્રમણ કરવા આવ્યો. ભદ્રકર્ણે તેનો સામનો કરી યુદ્ધમાં નિશ્ચિત રીતે તેનો વધ કર્યો. પડેલો દાનવ અંધકારમાં ગયો, છતાં શિવને ઓળખીને સત્યમાં સ્થિર રહ્યો, તેથી શિવ પ્રસન્ન થયા. શિવે ભદ્રકર્ણને વર આપ્યો—લિંગ અને હ્રદ પાસે તેનું નિત્ય સાન્નિધ્ય રહેશે; ખાસ કરીને માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ આ મહિમા વિશેષ રીતે વધે છે. અંતે વિધાન છે કે જે ભદ્રકર્ણ હ્રદમાં સ્નાન કરીને ત્રિનેત્રલિંગની પૂજા કરે છે, તે શિવના શાશ્વત ધામને પામે છે; તેથી ભક્તોએ ત્યાં સતત પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન-પૂજા કરવી જોઈએ।
Adhyaya 9
केदारतीर्थमाहात्म्यं तथा शिवरात्रिजागरकथनम् (Kedāra Tīrtha Māhātmya and the Śivarātri Night-Vigil Narrative)
પુલસ્ત્ય કેદારને ત્રિલોકવિખ્યાત, પાપનાશક તીર્થ તરીકે વર્ણવે છે; જ્યાં મંદાકિનીનો સરસ્વતી સાથે પાવન સંબંધ માનવામાં આવે છે. ત્યારબાદ એક “પ્રાચીન ઇતિહાસ” કહેવામાં આવે છે—અજપાલ નામનો રાજા પ્રજાહિતકારી, અતિશય કર ન લેતો અને કંટકરહિત (અપરાધમુક્ત) રાજ્ય ચલાવતો આદર્શ શાસક હતો. તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે વસિષ્ઠ આવ્યા ત્યારે અજપાલ પોતાની સમૃદ્ધિ, પ્રજાસુખ અને પતિવ્રતા પત્નીનું કર્મકારણ પૂછે છે. વસિષ્ઠ પૂર્વજન્મની કથા કહે છે—અજપાલ અને તેની પત્ની શૂદ્રયોનિમાં જન્મેલા, દુર્ભિક્ષથી પીડિત થઈ ભટકતા ભટકતા કમળોથી ભરેલા જળસ્થાને સ્નાન-પાન કરીને મનથી પિતૃઓ અને દેવોને તર્પણ કરે છે. અન્ન માટે કમળ વેચવા જાય છે, પણ અછતને કારણે કોઈ ખરીદતું નથી. સાંજે કેદારના શિવાલય પાસે વેદ-પુરાણ પાઠ સાંભળે છે અને નાગવતી નામની વેશ્યા શિવરાત્રિ જાગરણ કરતી દેખાય છે. વ્રતનું માહાત્મ્ય જાણીને દંપતી મૂલ્ય લીધા વિના કમળ શિવને અર્પે છે, પૂજા કરે છે, ભૂખને કારણે ઉપવાસ થાય છે, રાત્રિ જાગરણ અને પુરાણશ્રવણ એકાગ્ર ચિત્તે કરે છે. મૃત્યુ પછી (પત્નીના સ્વદાહના વર્ણન સહિત) તેઓ રાજકુળમાં પુનર્જન્મ પામે છે; અજપાલનું આદર્શ રાજ્ય કેદારકૃપાનું ફળ ગણાય છે. અંતે શિવરાત્રિની તિથિ નિર્ધારિત થાય છે—માઘ અને ફાલ્ગુન વચ્ચેની કૃષ્ણ ચતુર્દશી. કેદાર યાત્રા, જાગરણ, પૂજનવિધિ અને ફલશ્રુતિ—શ્રવણથી પાપનાશ; દર્શન-સ્નાન અને કેદારકુંડનું જળપાન મુક્તિમુખી ફળ આપે છે, તેમજ પિતૃઓને પણ લાભ થાય છે.
Adhyaya 10
Yuga-māna and Kali-yuga Refuge of Tīrthas at Arbuda; Maṅkaṇaka–Maheśvara Discourse (युगमान-वर्णनम्, अर्बुदे तीर्थ-निवासः, मंकणक-महेश्वर-संवादः)
આ અધ્યાયમાં રાજા યયાતિ પુલસ્ત્યને પૂછે છે કે અર્બુદ પ્રદેશમાં કેદાર તથા ગંગા અને સરસ્વતી જેવી મહાનદીઓનું સાન્નિધ્ય કેવી રીતે છે—આ ‘કૌતુક’ (અદ્ભુત પવિત્ર વિશેષતા) શું છે? પુલસ્ત્ય ઉત્તર દેવા માટે દેવો અને ઋષિઓ બ્રહ્મસભામાં આવે છે એવો અંતર્ગત પ્રસંગ રજૂ કરે છે; ત્યાં ઇન્દ્ર યુગોના માન અને તેમના ધર્મલક્ષણોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન માંગે છે. બ્રહ્મા કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ યુગોની અવધિ જણાવે છે અને ધર્મ ચાર પાદથી ઘટીને કલિમાં એક પાદ રહે છે તેમ કહી, કલિમાં આચાર, યજ્ઞ અને સામાજિક મર્યાદાઓના પતનનું ચિત્રણ કરે છે. પછી તીર્થો વ્યક્તરૂપે પૂછે છે કે કલિયુગમાં તેમની શક્તિ કેવી રીતે ટકી રહેશે. બ્રહ્મા અર્બુદ પર્વતને એવો પ્રદેશ ઘોષિત કરે છે જ્યાં કલિદોષ પ્રવર્તતો નથી, અને તીર્થોને ત્યાં નિવાસ કરવા આદેશ આપે છે જેથી તેમની અસર અખંડ રહે. ત્યારબાદ મંકણક તપસ્વીની કથા આવે છે—દેહમાં દેખાયેલા એક ચિહ્નને સિદ્ધિ માની તે નૃત્ય કરીને જગતવ્યવસ્થામાં ખલેલ પહોંચાડે છે; શિવ પ્રગટ થઈ અંગૂઠામાંથી ભસ્મ ઉત્પન્ન કરીને પોતાની પરમ શક્તિ દર્શાવે છે અને વર આપે છે. શિવ સરસ્વતીમાં સ્નાન, ગંગા–સરસ્વતી સંગમે શ્રાદ્ધ, અને યથાશક્તિ સુવર્ણદાનના મોક્ષાભિમુખ તથા પાપક્ષયક ફળ જણાવે છે; આમ અધ્યાય અર્બુદની ચિરંતન તીર્થમહિમા સ્થાપે છે।
Adhyaya 11
Koṭīśvara-liṅga-prādurbhāvaḥ (Origin and Merit of Koṭīśvara)
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને કોટેશ્વરના પ્રાદુર્ભાવ અને મહિમાનું વર્ણન કરે છે. દક્ષિણ દેશના અનેક મુનિઓ અર્બુદ પર્વતે આવી અચલેશ્વર દર્શનમાં પહેલાનો અધિકાર મેળવવા સ્પર્ધા કરે છે; ત્યારે નૈતિક ચેતવણી આપવામાં આવે છે કે જે બ્રાહ્મણ મોડો આવે અને ભક્તિ-શ્રદ્ધાવિહોણો હોય તે અધોગતિ પામે. આ સાંભળીને મુનિઓ સંયમી, વ્રતપરાયણ અને વેદવિદ્યામાં નિપુણ શાંત તપસ્વી બની જાય છે. તેમની ભક્તિ જોઈ કરુણામય શિવ એકસાથે ‘કોટિ’ આત્મલિંગ સ્વરૂપે પ્રગટ થાય છે, જેથી દરેક મુનિને એ જ ક્ષણે અલગ દર્શન મળે. મુનિઓ વૈદિક સ્તુતિઓથી શિવની પ્રશંસા કરે છે; શિવ તેમને વર માંગવા કહે છે. તેઓ પ્રાર્થના કરે છે કે સમૂહમાં એકસાથે થયેલા દર્શનનું ફળ અતિઉત્તમ બને અને કોટિ લિંગોના પુણ્યને ધારણ કરતું એક જ લિંગ પ્રગટ થાય. પર્વત ફાટી લિંગ પ્રગટે છે; આકાશવાણી તેનું નામ ‘કોટેશ્વર’ જાહેર કરે છે અને માઘ માસના કૃષ્ણ પક્ષની ચતુર્દશીએ પૂજનવિધિ નિર્ધારિત કરે છે. ત્યાં પૂજા કરવાથી કોટિગુણ ફળ મળે છે અને ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ—વિશેષે દક્ષિણ દેશના વ્યક્તિ દ્વારા—ગયા-શ્રાદ્ધ સમાન ફળદાયક કહેવાય છે. મુનિઓ ગંધ, ધૂપ અને લેપનથી પૂજા કરી લિંગકૃપાથી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Adhyaya 12
रूपतीर्थमाहात्म्य (Glory of Rūpatīrtha)
પુલસ્ત્ય શ્રોતાને રૂપતીર્થ તરફ દોરી જાય છે—આ પરમ સ્નાનસ્થળ પાપહર છે અને સૌંદર્ય તથા શુભ રૂપ આપે છે. સ્થાનિક કથામાં એક આભીરી ગોપસ્ત્રી, જે શરૂઆતમાં વિકૃત દેહવાળી હતી, માઘ શુક્લ તૃતીયાના દિવસે પર્વતના ધોધમાં પડી જાય છે અને તીર્થપ્રભાવથી દિવ્ય લાવણ્ય તથા શુભ લક્ષણોથી યુક્ત બની બહાર આવે છે. વિહાર માટે આવેલા ઇન્દ્ર તેને જોઈ મોહિત થઈ સંવાદ કરે છે; તે તિથિ જણાવી વર માગે છે—એ દિવસે ભક્તિપૂર્વક અહીં સ્નાન કરનાર સ્ત્રી-પુરુષ સર્વ દેવતાઓને પ્રસન્ન કરશે અને દુર્લભ સૌંદર્ય પામશે. ઇન્દ્ર વર આપે છે અને તેને દિવ્યલોક લઈ જાય છે; પછી તે ‘વપુ’ નામની અપ્સરા તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. પછી અધ્યાયમાં આસપાસના સૂક્ષ્મ તીર્થોનું વર્ણન છે—પૂર્વમાં એક મનોહર ગુફા જ્યાં પાતાળકન્યાઓ સ્નાન કરે છે; વાઇનાયક પીઠ, જેના જળથી સિદ્ધિ અને રક્ષા મળે છે; તિલક વૃક્ષ, જેના પુષ્પ-ફળથી અભીષ્ટસિદ્ધિ કહેવાય છે; તેમજ પથ્થર અને જળના રૂપાંતરકારી ગુણ. ફલશ્રુતિમાં વંધ્યત્વ, રોગ, ગ્રહદોષ, અશુભ પ્રભાવ અને હાનિકારક અવરોધોના નિવારણની વાત આવે છે. યયાતિ કારણ પૂછે ત્યારે પુલસ્ત્ય કહે છે કે અદિતિની તપશ્ચર્યા, ઇન્દ્રના રાજ્યસંકટમાં ધોધમાં શિશુ વિષ્ણુ (ત્રિવિક્રમ)નું ગુપ્ત પાલન, અને અદિતિ દ્વારા તિલક વૃક્ષનું પોષણ—આથી તીર્થની વિશેષ પવિત્રતા વધેલી છે. અંતે શ્રદ્ધાથી ત્યાં સ્નાન કરવા પ્રેરણા આપી, તેને ઇહ-પર લોકમાં કામના પૂર્ણ કરનાર તીર્થ કહે છે.
Adhyaya 13
हृषीकेश-तीर्थे अम्बरीषोपाख्यानम् | The Ambarīṣa Narrative at Hṛṣīkeśa Tīrtha
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજશ્રોતાને ઈશાન દિશામાં આવેલું ત્રિલોકપ્રસિદ્ધ, પાપનાશક હૃષીકેશ તીર્થ બતાવે છે, જે અંબરીષ સાથે સંબંધિત માનવામાં આવે છે. કૃતયુગમાં રાજા અંબરીષે ક્રમે કઠોર તપ કર્યું—નિયત આહાર, પર્ણાહાર, માત્ર જળ પર નિર્વાહ અને પ્રાણસંયમ—જેથી ભગવાન વિષ્ણુ પ્રસન્ન થયા. પ્રથમ ઇન્દ્ર પ્રગટ થઈ વર આપવા અને પોતાનું અધિપત્ય દર્શાવવા પ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ અંબરીષ લોકિક વરો નકારીને કહે છે કે ઇન્દ્ર મોક્ષ આપી શકતો નથી. ઇન્દ્ર હિંસાની ધમકી આપે ત્યારે જગતમાં ઉથલપાથલ થાય છે; અંબરીષ સમાધિમાં સ્થિર થાય છે. ત્યારબાદ વિષ્ણુ ગરુડારૂઢ રૂપે પ્રગટ થઈ વર આપે છે અને સંસારક્ષય માટે જ્ઞાનયોગ તથા કલિયુગને અનુરૂપ ક્રિયાયોગનું ઉપદેશ આપે છે. અંબરીષ પોતાના આશ્રમમાં નિત્ય દૈવી સાન્નિધ્ય માટે પ્રતિમા સ્થાપનની પ્રાર્થના કરે છે; મંદિર સ્થાપિત થાય છે અને કલિયુગમાં પણ વિષ્ણુની સતત હાજરી જાહેર થાય છે. ફલશ્રુતિમાં હૃષીકેશ દર્શન અને ચાતુર્માસ્ય વ્રતને અનેક દાન-યજ્ઞ-તપ કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાવી, કાર્તિક શુક્લ એકાદશીએ પુષ્પાર્પણ, અભિષેક, સફાઈ/માર્જન, દીપ પ્રજ્વલન, પંચામૃત પૂજા જેવી નાની ક્રિયાઓ પણ મુક્તિમુખી અને પુણ્યવર્ધક કહેવાય છે.
Adhyaya 14
Siddheśvara-liṅga Māhātmya (Glory of the Siddheśvara Liṅga)
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજશ્રોતાને સિદ્ધેશ્વર નામના પરમ શિવલિંગનું માહાત્મ્ય કહે છે; તે પ્રાચીન કાળમાં એક સિદ્ધ પુરુષે સ્થાપિત કર્યું હતું એમ માનવામાં આવે છે. વિશ્વાવસુ નામનો સિદ્ધ ક્રોધ, અહંકાર અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખી ભક્તિપૂર્વક ઘોર તપ કરે છે; વೃಷભધ્વજ શિવ પ્રસન્ન થઈને તેને પ્રત્યક્ષ દર્શન આપે છે. શિવ વર માંગવા કહે ત્યારે વિશ્વાવસુ વિનંતી કરે છે કે જે કોઈ મનથી પણ આ લિંગનું ચિંતન કરે તેને શિવકૃપાથી ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય. શિવ ‘તથાસ્તુ’ કહી અંતર્ધાન થાય છે; પછી ઘણા લોકો સિદ્ધેશ્વર પાસે જઈ સિદ્ધિ મેળવે છે. લિંગપ્રભાવથી કામ્યસિદ્ધિ સહેલાઈથી મળવા લાગતાં યજ્ઞ-દાનાદિ ધર્મકર્મ ઘટે છે અને દેવતાઓ વ્યાકુળ થાય છે. ઇન્દ્ર વજ્રથી આવરણ કરી સિદ્ધિ અટકાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, છતાં સિદ્ધેશના સાન્નિધ્યથી સિદ્ધિ થાય છે અને પાપક્ષય થાય છે. શુક્લ કે કૃષ્ણ પક્ષમાં સોમવારે ચતુર્દશી આવે તો તે દિવસે સ્પર્શ કરનાર ‘સિદ્ધ’ ગણાય છે. અંતે તીર્થયાત્રા, શ્રદ્ધા-પૂજન અને સદ્ગતિપ્રાપ્તિનો ઉપદેશ આપી આ મહિમાની અવિરત અસર પુનઃ પ્રતિપાદિત થાય છે.
Adhyaya 15
Śukreśvara-Pratiṣṭhā and the Life-Restoring Vidyā (शुक्रेश्वरप्रतिष्ठा तथा संजीवनीविद्या)
પુલસ્ત્ય મુનિ રાજાને કહે છે—ભૃગુવંશીય શુક્રાચાર્યે દેવતાઓ દ્વારા દૈત્યોની પરાજય જોઈ, તેમને ફરી બળ કેવી રીતે મળે તે વિચાર્યું અને શંકરની ઉપાસનાથી સિદ્ધિ મેળવવાનો સંકલ્પ કર્યો. તેઓ અર્બુદ પર્વત પર ગયા, ગુહાસમાન દ્વાર મળતાં કઠોર તપ કર્યું; શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને ધૂપ, સુગંધ અને લેપનથી અવિરત પૂજા કરતા રહ્યા. હજાર વર્ષ પછી મહાદેવ પ્રગટ થયા, શુક્રની ભક્તિની પ્રશંસા કરી અને વર માંગવા કહ્યું. શુક્રે એવી વિદ્યા માગી કે મૃત્યુ પામેલા જીવોને પણ જીવિત કરી શકાય; શિવે સંજીવની વિદ્યા આપી અને વધુ એક વર પણ માંગવા કહ્યું. ત્યારે શુક્રે વિધાન સ્થાપ્યું—કાર્તિક શુક્લ અષ્ટમીના દિવસે જે શ્રદ્ધાથી તે લિંગને સ્પર્શ કરી પૂજા કરે, તે સૂક્ષ્મ મૃત્યુભયથી પણ મુક્ત થાય અને ઇહ-પરલોકમાં ઇચ્છિત ફળ પામે. શિવ અંતર્ધાન થયા પછી શુક્રે તે વિદ્યાથી યુદ્ધમાં મારાયેલા અનેક દૈત્યોને પુનર્જીવિત કર્યા. અંતે કહે છે કે તે સ્થાન સામે એક શુદ્ધ, પાપનાશક મહાકુંડ છે; ત્યાં સ્નાનથી પાપક્ષય થાય, ત્યાં શ્રાદ્ધથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય, અને સાદું તર્પણ પણ ફળદાયી છે—અટે ત્યાં સ્નાન માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ।
Adhyaya 16
मणिकर्णिका-तीर्थ-माहात्म्य (Maṇikarṇikā Tīrtha Māhātmya)
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજશ્રોતાને ઉપદેશ આપે છે કે સર્વપ્રસિદ્ધ પાપનાશક મણિકર્ણિકા તીર્થમાં જવું. પર્વતની ગુફાસમાન જગ્યામાં વાલખિલ્ય મુનિઓએ એક સુંદર કુંડ બનાવ્યો છે. ત્યાં સૂર્યગ્રહણના મધ્યાહ્ને તરસથી પીડિત કિરાત સ્ત્રી મણિકર્ણિકા—કાળી અને ભયંકર દેખાવવાળી—જળમાં પ્રવેશે છે; તીર્થપ્રભાવથી મુનિઓની સામે તે દેવોને પણ દુર્લભ એવા દિવ્યસુંદર રૂપે બહાર આવે છે. તેનો પતિ રડતા બાળકથી વ્યાકુળ થઈ તેને શોધવા આવે છે. મુનિઓના કહ્યા મુજબ તે બાળક સાથે સ્નાન કરવા જળમાં ઉતરે છે; પરંતુ ગ્રહણમોક્ષ થતાં જ ફરી વિકૃતદેહી બને છે, શોકથી એ જ જળસ્થાને મૃત્યુ પામે છે. પતિવ્રતા મણિકર્ણિકા ચિતામાં પ્રવેશ કરવાનો સંકલ્પ કરે છે; મુનિઓ પૂછે છે—દિવ્યરૂપ મળ્યા પછી પણ પાપી/વિકૃત પતિને કેમ અનુસરો? તે પતિવ્રતધર્મનું તત્ત્વ કહે છે—સ્ત્રી માટે પતિ જ ત્રિલોકમાં એકમાત્ર આશ્રય છે, તે સુંદર હોય કે કુરુપ, ધનવાન હોય કે દરિદ્ર, સ્થિતિ જે હોય તે; અને બાળકને મુનિઓને સોંપે છે. કરુણાથી મુનિઓ પતિને પુનર્જીવિત કરી શુભલક્ષણોથી યુક્ત યોગ્ય રૂપ આપે છે. દિવ્ય વિમાન આવે છે અને દંપતી પુત્ર સાથે સ્વર્ગે જાય છે. વર પામી મણિકર્ણિકા માંગે છે કે ત્યાંનું મહાલિંગ તેના નામે પ્રસિદ્ધ થાય; મુનિઓ તીર્થની ખ્યાતિ ‘મણિકર્ણિકા’ તરીકે સ્થિર કરે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—સૂર્યગ્રહણકાળે સ્નાન-દાનનું ફળ કુરુક્ષેત્ર સમાન; એકાગ્ર સ્નાનથી ઇચ્છિત સિદ્ધિ; તેથી પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન, શક્તિ મુજબ દાન અને દેવ-ઋષિ-પિતૃ તર્પણ કરવું જોઈએ.
Adhyaya 17
पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Pangu-tīrtha Māhātmya: The Glory of Pangu Tirtha)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય મુનિ પંગુ-તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે; તેને સર્વ-પાતક-નાશક અને અતિ પાવન તીર્થ કહેવાયું છે. ચ્યવન વંશમાં જન્મેલો પંગુ નામનો બ્રાહ્મણ ચાલવામાં અસમર્થ હતો; ઘરનાં લોકો પોતાના કામે નીકળી જઈ તેને અવગણી એકલો મૂકી દેતાં, તે દુઃખિત થતો. તે અર્બુદાચલ પહોંચીને એક સરોવર પાસે કઠોર તપ કરે છે, શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને ગંધ, પુષ્પ, નૈવેદ્ય વગેરે અર્પણથી નિયમપૂર્વક શ્રદ્ધાભક્તિથી પૂજા કરે છે. પછી વાયુ-આહાર, જપ અને હોમ દ્વારા દીર્ઘકાળ અખંડ સાધના કરે છે. તપથી પ્રસન્ન મહાદેવ સાક્ષાત્ બોલી વર આપે છે. પંગુ પ્રાર્થના કરે છે કે આ તીર્થ તેના નામે પ્રસિદ્ધ થાય, અહીં શિવકૃપાથી તેની લંગડાશ દૂર થાય, અને પાર્વતી સહિત શિવનું નિત્ય સાન્નિધ્ય રહે. ઈશ્વર વર આપી ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ વિશેષ સાન્નિધ્યનું આશ્વાસન આપે છે. ફળ—સ્નાનમાત્રથી પંગુને દિવ્ય દેહ મળે છે; તે તિથિએ સ્નાન કરનાર યાત્રિકો લંગડાશથી મુક્ત થઈ શુભ, પરિવર્તિત સ્વરૂપ પામે છે.
Adhyaya 18
यमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of Yama-tīrtha
પુલસ્ત્ય રાજાને યમ-તીર્થ તરફ જવા ઉપદેશ આપે છે. આ તીર્થ અદ્વિતીય છે—નરકસ્થિત જીવોને પણ મુક્ત કરે છે અને પાપનો નાશ કરે છે. દૃષ્ટાંતરૂપે ચિત્રાંગદ રાજાની કથા આવે છે. તે અત્યંત લોભી, હિંસક, દેવો અને બ્રાહ્મણો પર અત્યાચાર કરનાર, ચોરી અને પરસ્ત્રીગમનમાં આસક્ત, સત્ય-શૌચથી રહિત અને કપટ તથા ઈર્ષ્યાથી ચલિત હતો. અર્બુદ પર્વત પર શિકાર કરતાં તરસથી થાકી તે એક જળાશયમાં ઉતરે છે; ત્યાં ગ્રાહ (મગર) તેને પકડી લે છે અને તેનું મૃત્યુ થાય છે. યમદૂત તેને ઘોર નરકોમાં ફેંકે છે; પરંતુ યમ-તીર્થમાં મૃત્યુસંબંધના સ્પર્શથી તે નરકોના જીવોને પણ અચાનક શાંતિ મળે છે. આશ્ચર્યચકિત દૂત ધર્મરાજને આ વાત કહે છે. યમ સમજાવે છે—પૃથ્વી પર અર્બુદાચલ પાસે મારું પ્રિય તીર્થ છે, જ્યાં મેં તપ કર્યું હતું; તે સર્વપાપહારી તીર્થમાં જે મરે તેને તરત મુક્ત કરવો. યમની આજ્ઞાથી રાજા છૂટે છે અને અપ્સરાઓ સાથે સ્વર્ગ પામે છે. ફળશ્રુતિ—જે ભક્તિપૂર્વક ત્યાં સ્નાન કરે તે જરા-મરણરહિત પરમ પદ પામે છે. ખાસ કરીને ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ પૂરા પ્રયત્નથી સ્નાન અને ત્યાં વિધિવત્ શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓને દીર્ઘકાલ સ્વર્ગવાસ મળે છે.
Adhyaya 19
वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Glory of Varāha Tīrtha)
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને હરિપ્રિય, પાપનાશક વારાહતીર્થનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. વારાહ અવતારમાં ભગવાન વિષ્ણુ પૃથ્વીને ઉદ્ધરી આશ્વાસન આપે છે; પછી વરપ્રસંગમાં ભૂમિદેવી એ જ તીર્થે વારાહરૂપે સ્થિર રહેવા વિનંતી કરે છે. સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે ભગવાન આર્બુદ પર્વત પર તે જ રૂપે નિવાસ કરવાની સંમતિ આપે છે. દેવના સમક્ષ આવેલા શુદ્ધ સરોવરમાં માઘ માસ, શુક્લ પક્ષ, એકાદશીએ ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરવું પરમ પાવન કહેવાયું છે; બ્રહ્મહત્યાસમાન મહાપાપમાંથી પણ મુક્તિ આપે એમ વર્ણન છે. ત્યાં શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓને દીર્ઘકાળ સંતોષ મળે છે. અંતે દાનધર્મ—વિશેષ કરીને ગોદાન—અત્યંત પ્રશંસનીય અને દીર્ઘ સ્વર્ગવાસ આપનાર જણાવાયું છે. સ્નાન, વ્રત, તર્પણ, પિંડદાન અને દાનનો સંયુક્ત આચાર કરવાથી પિતૃઓ સહિત વિષ્ણુ-સાલોક્ય પ્રાપ્ત થાય છે, એવો ઉપદેશ છે.
Adhyaya 20
चन्द्रक्षय-शाप-निवारणं तथा प्रभासतীर्थमाहात्म्यम् | Candra’s Curse, Remediation, and the Māhātmya of Prabhāsa Tīrtha
પુલસ્ત્ય ઋષિ આ અધ્યાયમાં ચંદ્રના ક્ષય-વૃદ્ધિનું કારણ અને પ્રભાસતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. દક્ષની સત્તાવીસ પુત્રીઓ—અશ્વિની વગેરે નક્ષત્રરૂપા—ચંદ્રને પરણાવવામાં આવે છે; પરંતુ ચંદ્ર રોહિણી પ્રત્યે પક્ષપાત રાખીને અન્ય પત્નીઓની અવગણના કરે છે. પુત્રીઓ પિતાને ફરિયાદ કરે છે; દક્ષ ચંદ્રને સૌ પ્રત્યે સમભાવ રાખવા કહે છે. ચંદ્ર વચન આપીને પણ ફરી એ જ કરે ત્યારે ક્રોધિત દક્ષ યક્ષ્મા દ્વારા ચંદ્રને ક્ષય થશે એવો શાપ આપે છે. ક્ષીણ થયેલો ચંદ્ર શિવભક્તિથી ઉપાય શોધે છે. અર્બુદમાં ક્રોધનિગ્રહ સાથે તપ, જપ-હોમ કરીને તે શિવને પ્રસન્ન કરે છે. શિવ દર્શન આપી કહે છે—દક્ષનો શાપ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામતો નથી, પરંતુ નિયમિત થઈ શકે; ચંદ્રે તમામ પત્નીઓને સમાન માન આપવો, જેથી કૃષ્ણપક્ષે ક્ષય અને શુક્લપક્ષે વૃદ્ધિ થશે. પછી ચંદ્ર તીર્થફળ પૂછે છે: પ્રભાસમાં સોમવારે સ્નાન, ખાસ કરીને સોમયોગે, ઉત્તમ ગતિ આપે; અહીં શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન કરવાથી ગયાશ્રાદ્ધ સમાન પિતૃકલ્યાણ થાય. શિવ આ સ્થાનને ‘પ્રભાસતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થવાનું આશીર્વદ આપે છે અને ચંદ્ર ફરી દક્ષકન્યાઓ સાથે સમભાવથી વર્તે છે.
Adhyaya 21
पिण्डोदकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍodaka Tīrtha)
પુલસ્ત્ય ઋષિ પિંડોદક તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. પિંડોદક નામનો એક બ્રાહ્મણ મંદબુદ્ધિ હતો; ગુરુના ઉપદેશ છતાં અભ્યાસ પૂર્ણ કરી શકતો ન હતો. અપમાન અને ગ્લાનિથી તેને તીવ્ર વૈરાગ્ય થયું અને તે પર્વતની ગુફામાં નિવૃત્ત થયો; વાણી/વિદ્યા ઉદ્ભવતી નથી એમ માની તે મૃત્યુ ઇચ્છવા લાગ્યો. એકાંતમાં દેવી સરસ્વતી પ્રગટ થઈ તેના દુઃખનું કારણ પૂછે છે. પિંડોદક ગુરુ દ્વારા તિરસ્કાર થયાની પીડા અને પોતાની અસમર્થતા કહે છે. દેવી પોતાને શુભ પર્વત પર નિવાસ કરનારી કહી વર આપવાનું વચન આપે છે અને સમય-વિશેષ જણાવે છે—ત્રયોદશી તિથિએ નિશામુખે. પિંડોદક સર્વજ્ઞત્વ અને તીર્થ પોતાના નામે પ્રસિદ્ધ થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે. દેવી બંને વર આપે છે અને કહે છે કે નિર્ધારિત સમયે ત્યાં સ્નાન કરનાર—even મંદબુદ્ધિ હોય તો પણ—સર્વજ્ઞત્વ પામશે; તેમજ પોતાની નિત્ય સન્નિધિ જાહેર કરે છે. પછી દેવી અંતર્ધાન થાય છે; પિંડોદક સર્વજ્ઞ બની ઘરે પરત આવી લોકોને આશ્ચર્યચકિત કરે છે અને તીર્થની મહિમા સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થાય છે.
Adhyaya 22
Śrīmātā-Āvirbhāva, Deva-Stuti, and the Pādukā-Pratiṣṭhā at Arbudācala (श्रीमाता-आविर्भावः, देवस्तुतिः, पादुकाप्रतिष्ठा)
પુલસ્ત્ય યયાતિને શ્રીમાતાનું માહાત્મ્ય કહે છે. શ્રીમાતા પરમ શક્તિ છે—સર્વવ્યાપી, અર્બુદાચલ પર સాక్షાત્ નિવાસ કરનારી, અને લોક-પરલોક બંને પુરુષાર્થ આપનારી. તે સમયે દૈત્યરાજ કલિંગ (આગળના પ્રસંગમાં બાષ્કલી તરીકે પણ ઉલ્લેખિત) ત્રિલોક પર અધિકાર જમાવી દેવોને સ્થાનચ્યૂત કરે છે અને યજ્ઞભાગ હરી લે છે. દેવો અર્બુદ પર જઈ કઠોર તપ કરે છે—વિવિધ વ્રત, ઉપવાસ, પંચાગ્નિ સાધના, જપ-હોમ અને ધ્યાન દ્વારા—અને ધર્મસ્થાપન માટે દેવીની આરાધના કરે છે. દીર્ઘ સમય પછી દેવી ક્રમે અનેક રૂપોમાં પ્રગટ થઈ અંતે કન્યારૂપે દર્શન આપે છે. દેવો સ્તુતિ કરીને તેને વિશ્વકાર્યની અધિષ્ઠાત્રી, ગુણસ્વરૂપા અને લક્ષ્મી, પાર્વતી, સાવિત્રી, ગાયત્રી વગેરે મહાદેવીઓ સાથે એકરૂપ માને છે. દેવી વરદાન આપે છે, પરંતુ દેવ-અસુર બંને પોતાની સૃષ્ટિ છે એમ કહી મર્યાદિત ઉપાય પસંદ કરે છે—દૂત મોકલી દૈત્યને સ્વર્ગ છોડવાની આજ્ઞા આપે છે. દૈત્યનો દર્પ વધીને દેવી પ્રત્યે અશોભન પ્રસ્તાવ સુધી પહોંચે છે; ત્યારે દેવી પોતાના તેજમાંથી ભયંકર સેના ઉત્પન્ન કરી તેની સેનાનો નાશ કરે છે. પૂર્વ વરદાનથી દૈત્ય અમર/અચલ કહેવાતો હોવાથી દેવી તેને સંપૂર્ણ ન મારી પોતાની પાદુકાઓ સ્થાપી તેને નિયંત્રિત કરે છે અને રક્ષણવ્યવસ્થા પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. અર્બુદમાં ખાસ કરીને ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ પોતાની સાન્નિધ્યની પ્રતિજ્ઞા કરે છે; ત્યાં દર્શન અને પાદુકાપૂજનથી મહાપુણ્ય, મોક્ષોપયોગી ફળ અને પુનઃબંધનથી મુક્તિ મળે છે. અંતે ફલશ્રુતિ—આ કથા શ્રદ્ધાથી વાંચવાથી અથવા સ્તુતિ કરવાથી મહાપાપ નાશ પામે છે અને જ્ઞાનમય ભક્તિ વધે છે.
Adhyaya 23
शुक्लतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Śukla Tīrtha)
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને શુક્લતીર્થ નામના અદ્વિતીય સ્થાનનું માહાત્મ્ય કહે છે. શમિલાક્ષ નામનો એક રજક નીલમાં રંગેલા વસ્ત્રો બગડી ગયાં જોઈ ભયભીત થાય છે અને પરિવાર સાથે ભાગી જવાની વિચારણા કરે છે. તેની વ્યથિત દીકરી દાશ-કન્યા (માછીમાર સમુદાયની છોકરી)ને વાત કરે છે. તે ઉપાય બતાવે છે—અર્બુદમાં એક નિર્ઝર છે; તેના જળમાં નાખેલી વસ્તુ ક્ષણમાં શુક્લ, એટલે સફેદ બની જાય છે; માછીમારો અને તેના ભાઈઓ આ જળનો પ્રભાવ જાણે છે. રજક તેના કહેવા મુજબ ત્યાં વસ્ત્રો ધોઈ આવે છે; વસ્ત્રો તરત જ તેજસ્વી સફેદ અને ચમકદાર થઈ જાય છે, ભયનું કારણ દૂર થાય છે. તે ઘટના રાજાને જણાવે છે. રાજા પણ અન્ય રંગાયેલા કપડાં જળમાં નાખી એ જ પરિવર્તન જોઈ, વિધિપૂર્વક સ્નાનાદિ કરે છે. પછી રાજા રાજ્ય ત્યજી તે તીર્થમાં તપ કરે છે અને તીર્થપ્રભાવથી શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. ફલશ્રુતિ મુજબ એકાદશીએ ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી કુળનો ઉદ્ધાર અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે, અને ત્યાં સ્નાન કરવાથી તત્કાળ પાપનાશ થઈ નિષ્પાપત્વ મળે છે.
Adhyaya 24
कात्यायनीमाहात्म्यवर्णनम् (Kātyāyanī Māhātmya—Account of the Goddess’s Glory at Arbuda)
પુલસ્ત્ય રાજાને પ્રભાસખંડમાં અર્બુદ પર્વત પર આવેલી ગુહા સુધી પહોંચાડતી પવિત્ર યાત્રાનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં શુમ્ભહંત્રિ દેવી કાત્યાયની સాక్షાત્ નિવાસ કરે છે. શુમ્ભ નામનો મહાબલી દૈત્ય શંકરના વરથી સ્ત્રી સિવાય કોઈથી પણ અવધ્ય બન્યો અને દેવોને પરાજિત કરી જગત પર અધિકાર જમાવ્યો. ત્યારે દેવો અર્બુદ પર જઈ તપ કરે છે અને દેવીના પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપને પ્રસન્ન કરી શુમ્ભવધ દ્વારા ધર્મવ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રાર્થના કરે છે. દેવી સ્ત્રી છે એમ જાણીને શુમ્ભ તિરસ્કારથી તેને પકડી લાવવા દૈત્યોને મોકલે છે; દેવી માત્ર દૃષ્ટિથી તેમને ભસ્મ કરી દે છે. ક્રોધે શુમ્ભ ખડ્ગ લઈને પોતે આવે છે, પણ તે પણ દગ્ધ થાય છે; બાકી દૈત્યો પાતાળમાં ભાગી જાય છે. દેવો દેવીની સ્તુતિ કરીને વર માગે છે; દેવી કહે છે કે હું અર્બુદ પર નિત્ય રહીશ, જેથી તે સ્થાન સદા દેવસુલભ રહેશે. યજ્ઞ-દાન વિના સ્વર્ગસુલભતા થઈ જશે એવી શંકા ઊઠે છે; તેનો ઉપાય કાળનિયમ રૂપે જણાવાય છે—શુક્લાષ્ટમીના દિવસે દેવો ત્યાં દેવીના દર્શન કરશે. ફળશ્રુતિ: જે શુક્લાષ્ટમીના દિવસે સ્થિરચિત્તે દેવીના દર્શન કરે છે, તે દુર્લભ પણ ઇચ્છિત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Adhyaya 25
पिंडारकतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Piṇḍāraka Tīrtha)
પુલસ્ત્ય પિંડારક તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે; આ તીર્થ પાપહર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. મંકી નામનો એક સરળ સ્વભાવનો બ્રાહ્મણ, જે શરૂઆતમાં બ્રાહ્મણધર્મના કર્તવ્યોમાં અકુશળ હતો, એક સુંદર પર્વત પર મહિષ (ભેંસ)ની રાખવાલી કરીને ધન કમાય છે. બહુ કષ્ટે તે નાની બળદોની જોડી ખરીદે છે; પરંતુ અચાનક ઊંટ સંબંધિત ઘટનામાં બળદોના ગળા ગૂંચવાઈ જાય છે અને તેમનો નાશ થાય છે. આ ઉથલપાથલથી મંકીમાં વૈરાગ્ય જાગે છે; તે ગામજીવન ત્યજી વનમાં જાય છે અને અર્બુદ પર્વતના એક નિર્ઝર (ઝરણા) પાસે પહોંચે છે. ત્યાં તે ત્રિકાળ સ્નાન અને દીર્ઘ ગાયત્રી-જપની નિયમિત સાધના કરે છે, જેના દ્વારા શુદ્ધ થઈ દિવ્યદર્શન પામે છે. એ જ સમયે શંકર (શિવ) ગૌરી સાથે પર્વત પર વિહાર કરતાં ત્યાંથી પસાર થાય છે અને તપસ્વી તેમને જોઈ લે છે. મંકી ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરી વર માગે છે—લૌકિક લાભ નહીં, પરંતુ શિવના ગણ તરીકે સ્થાન અને તીર્થનું નામ તેના નામથી ‘પિંડારક’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થવું. શિવ વર આપે છે: મૃત્યુ પછી તે ગણ બનશે; સ્થાન પિંડારક કહેવાશે; અને મહાષ્ટમીના દિવસે શિવની વિશેષ સાન્નિધ્ય રહેશે. અષ્ટમી તિથિએ સ્નાન કરનાર શિવનિત્ય સ્થિત પરમ ધામને પામે છે. અધ્યાયમાં મંત્રસહિત સ્નાનવિધિ અને દાનનું મહત્ત્વ જણાવાયું છે—વિશેષ કરીને અષ્ટમીના દિવસે મહિષદાનથી ઇહ-પરલોકમાં ઇચ્છિત ફળ મળે છે.
Adhyaya 26
कनखलतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Kanakhala Tīrtha)
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને પાપનાશક પર્વત પર સ્થિત કનખલ તીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે. એક વખત સુમતિ નામનો રાજા સૂર્યગ્રહણ સમયે અર્બુદ ગયો અને બ્રાહ્મણોને દાન આપવા માટે શુદ્ધ સોનું લઈને ગયો. અજાણતાં તે સોનું પાણીમાં પડી ગયું; ઘણું શોધ્યા છતાં ન મળ્યું, તેથી તે પશ્ચાત્તાપ સાથે ઘરે પરત ફર્યો અને પછી બીજા ગ્રહણમાં સ્નાન માટે ફરી ત્યાં આવ્યો. ત્યારે એક અશરીરી વાણી સંભળાઈ—આ તીર્થમાં ઇહલોક કે પરલોકમાં “નુકસાન” થતું નથી; પાણીમાં પડેલું સોનું કોટિગુણું બનીને પ્રગટ થાય છે. પહેલાની ભૂલનો પશ્ચાત્તાપ ભવિષ્યના શ્રાદ્ધ અને દાનમાં ‘સંખ્યા/પરિમાણ’રૂપે ફળ આપે છે. વાણીના આદેશથી શોધ કરતાં તેને તેજસ્વી અને બહુ પ્રમાણમાં, બહুগુણિત સોનું મળ્યું. તીર્થની શક્તિ જાણી તેણે બ્રાહ્મણોને મહાદાન કર્યું અને તેને પિતૃદેવતાઓને અર્પણ કર્યું. તે દાનના પ્રભાવથી તે ધનદ નામનો યક્ષ બન્યો—વિવિધ સંપત્તિ આપનાર. અંતે ઉપદેશ—આ તીર્થમાં સૂર્યગ્રહણ સમયે કરેલું શ્રાદ્ધ આકલ્પ પિતૃઓને તૃપ્ત કરે છે; સ્નાન ઋષિ, દેવ અને મહાન નાગોને પ્રસન્ન કરી તત્ક્ષણે પાપનાશ કરે છે. તેથી યથાશક્તિ સ્નાન, દાન અને શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.
Adhyaya 27
चक्रतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Efficacy of Cakra Tīrtha
પુલસ્ત્ય રાજશ્રોતાને કહે છે—પ્રસિદ્ધ ચક્રતીર્થમાં જાઓ. આ તીર્થની પવિત્રતા એક પ્રાચીન કથાથી સ્થાપિત થાય છે—પૂર્વે પ્રભાવિષ્ણુએ યુદ્ધમાં દાનવોનો સંહાર કરીને ત્યાં જ પોતાનું ચક્ર વિસર્જિત કર્યું. ત્યારબાદ સ્વચ્છ નિર્ઝર/ઝરણામાં સ્નાન કરીને તેમણે જળને શુદ્ધ કર્યું; ભગવાનના આ દિવ્ય સ્પર્શથી જ તીર્થની વિશેષ મેધ્યતા ઉત્પન્ન થઈ એમ ગ્રંથ સમજાવે છે. પછી વિધાન—હરિના શયન અને બોધનના અવસરોમાં અહીં શ્રાદ્ધ કરનારના પિતૃઓને આખા કલ્પપર્યંત તૃપ્તિ મળે છે. અંતે કોલોફનમાં તેને પ્રભાસખંડસ્થ અર્બુદખંડનો ૨૭મો અધ્યાય જણાવ્યો છે.
Adhyaya 28
मानुष्यतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Glory and Efficacy of Mānuṣya-Tīrtha
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજશ્રોતાને “માનુષ્ય-હ્રદ/માનુષ્ય-તીર્થ” નામના અતિ પુણ્યદાયક જલતીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી માનવભાવ સ્થિર રહે છે; ભારે પાપભારે દબાયેલો માણસ પણ પશુયોનિમાં પડતો નથી—આ અધ્યાયનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. કથામાં બતાવ્યું છે કે શિકારીઓથી હાંકડાયેલ હરણોનું ટોળું તે જળમાં પ્રવેશતાં જ ક્ષણમાં માનવરૂપ પામે છે અને પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ પણ રાખે છે. શસ્ત્રધારી શિકારીઓ આવી હરણોના માર્ગ વિશે પૂછે છે; નવમાનવો કહે છે કે આ પરિવર્તન માત્ર તીર્થપ્રભાવથી થયું. ત્યારબાદ શિકારીઓ શસ્ત્રો ત્યજી સ્નાન કરે છે અને ધર્માર્થ “સિદ્ધિ” પ્રાપ્ત કરે છે. તીર્થની પાપહર શક્તિ જોઈ શક્ર (ઇન્દ્ર) ધૂળ ભરી તેને નિષ્પ્રભ કરવા પ્રયત્ન કરે છે, છતાં પરંપરા મુજબ તેનું સામર્થ્ય અખંડ રહે છે. બુધાષ્ટમીના દિવસે ત્યાં સ્નાન કરનારને પશુભાવ લાગતો નથી અને શ્રાદ્ધ-દાનથી પિતૃમેધનું પૂર્ણ ફળ મળે છે.
Adhyaya 29
Kapilā-tīrtha Māhātmya (कपिलातीर्थमाहात्म्यम्) — The Ethics of Satya and Pilgrimage Merit
પુલસ્ત્ય મુનિ કપિલા-તીર્થ તરફ જવાની પ્રશસ્ત રીત અને ત્યાં સ્નાનથી સંચિત દોષ નાશ પામે છે એવી મહિમા વર્ણવે છે. સુપ્રભા નામનો રાજા શિકારની આસક્તિમાં દૂધ પીતા બચ્ચાને પાળતી હરણીએને મારી નાખે છે. મૃત્યુ સમયે હરણીએ તેને ક્ષાત્રધર્મવિરુદ્ધ કર્મ કહી ધિક્કારે છે અને શાપ આપે છે કે તે પર્વતની ઢાળ પર ભયંકર વાઘ બનશે; કપિલા નામની દૂધાળ ગાયના દર્શનથી જ મુક્તિ મળશે. શાપથી રાજા વાઘ બને છે અને પછી ઝુંડથી વિખૂટેલી કપિલા સામે આવે છે. કપિલા પોતાના વાછરડાં પાસે જઈ આવવાની પરવાનગી માગે છે અને પાછી આવવાનો વચન આપે છે. વચન તૂટે તો મહાપાપનું ફળ ભોગવવું પડે એવી સ્વ-શપથોની લાંબી શ્રેણીથી તે પોતાના સત્યને દૃઢ કરે છે. વાઘ તેના સત્યથી દ્રવિત થઈ તેને જવા દે છે. કપિલા વાછરડાંને દૂધ પિવડાવી સાવચેતી અને અલોભનો ઉપદેશ આપે છે, ગોસમાજને વિદાય આપી, વચન મુજબ પાછી આવે છે. ત્યારે સત્યને હજાર અશ્વમેધોથી પણ શ્રેષ્ઠ જાહેર કરવામાં આવે છે; વાઘ તેને છોડે છે અને એ જ ક્ષણે રાજા માનવરૂપે પાછો ફરે છે. કપિલા પાણી માગે ત્યારે રાજા બાણથી ધરતી ભેદી શુદ્ધ, ઠંડો ઝરો પ્રગટ કરે છે. ધર્મ પ્રત્યક્ષ થઈ વર આપે છે અને તીર્થનું નામ તથા ફળ કહે છે—વિશેષ કરીને ચતુર્દશીએ સ્નાન, શ્રાદ્ધ અને દાન કરવાથી ગુણિત, અક્ષય પુણ્ય મળે છે; નાનાં જીવને પણ જળસ્પર્શથી લાભ થાય છે. અંતે દિવ્ય વિમાનો આવે છે અને કપિલા, તેનો ગોસમાજ તથા રાજા દિવ્ય ગતિ પામે છે. ઉપસંહારમાં પોતાની શક્તિ મુજબ ત્યાં સ્નાન-શ્રાદ્ધ-દાન કરવા પ્રેરણા આપવામાં આવે છે.
Adhyaya 30
अग्नितीर्थमाहात्म्य (Agni-tīrtha Māhātmya: The Glory of Agni Tirtha)
પુલસ્ત્ય યયાતિને અગ્નિ-તીર્થના દર્શન-સ્નાનનો ઉપદેશ આપે છે—આ પરમ પાવન સ્થાન છે, જ્યાં એક વખત અગ્નિ ‘લુપ્ત’ થયા હતા અને પછી દેવોએ તેમને ફરી પ્રાપ્ત કર્યા. બાર વર્ષના દીર્ઘ અનાવૃષ્ટિથી દુર્ભિક્ષ ફેલાય છે અને સમાજવ્યવસ્થા તૂટી પડે છે. ભૂખથી ક્ષીણ વિશ્વામિત્ર ચાંડાલ વસાહતમાં પહોંચી મરેલો કૂતરો શોધી તેને રાંધી અગ્નિમાં આહુતિ આપે છે; આને ‘અભક્ષ્ય-ભક્ષણ’ રૂપે દૂષિત કર્મ કહેવામાં આવ્યું છે. અશુદ્ધ આહુતિઓમાં બળજબરીથી જોડાવું ન ગમતાં અને અનાવૃષ્ટિનું કારણ ઇન્દ્રના શાસનદોષમાં છે એમ માની અગ્નિ મર્ત્યલોકમાંથી દૂર થઈ જાય છે. પરિણામે અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞવિધિઓ અટકી જાય છે અને લોકસ્થિતિ ડગમગી જાય છે. દેવો અગ્નિની શોધ કરે છે; એક શુક (પોપટ) તેની ગતિનો સંકેત આપે છે. અગ્નિ પહેલા શમી/અશ્વત્થ વૃક્ષમાં, પછી અર્બુદ પર્વતના જળાશયમાં છુપાઈ અદૃશ્ય રહે છે. એક દર્દુર (દેડકો) નિર્ઝરમાં તેનું સ્થાન બતાવે ત્યારે અગ્નિ તેને ‘વિજિહ્વત્વ’ (જીભનો દોષ) શાપ આપે છે. દેવો અગ્નિની સ્તુતિ કરે છે—તે દેવમુખ, યજ્ઞનો પ્રાણ અને જગતનો આધાર છે. અગ્નિ પોતાની વ્યથા કહે છે કે અપવિત્ર આહુતિઓથી તે દુઃખિત થયો. ઇન્દ્ર દેવાપિ-પ્રતીપ-શાંતનુના ઉત્તરાધિકાર સાથે જોડાયેલી રાજધર્મકથા કહી વરસાદ અટકાવવાનો કારણ સમજાવે છે અને મેઘોને વરસવા આદેશ આપે છે. વરસાદ પાછો આવતાં અગ્નિ પ્રસન્ન થઈ ત્યાં રહેવા સંમત થાય છે અને તે જળાશય ‘અગ્નિ-તીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય એવી ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે. ફલશ્રુતિ—વિધિપૂર્વક સ્નાનથી અગ્નિલોકપ્રાપ્તિ, તિલદાનથી અગ્નિષ્ટોમનું ફળ, અને આ માહાત્મ્યનું પાઠ-શ્રવણ કરવાથી દિવસ-રાતના સંચિત પાપો નાશ પામે છે.
Adhyaya 31
रक्तानुबन्धतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of the Raktānubandha Tīrtha)
પુલસ્ત્ય ઋષિ પ્રસિદ્ધ રક્તાનુબંધ તીર્થને કેન્દ્રમાં રાખી પ્રાયશ્ચિત્તની કથા કહે છે. યુદ્ધથી પરત આવેલા રાજા ઇન્દ્રસેને પત્ની સુનંદાની પતિવ્રતા-નિષ્ઠા અજમાવવા કપટથી દૂત મોકલી પોતાની મૃત્યુવાર્તા ખોટી રીતે કહેવડાવી. પતિપ્રાણા સુનંદાએ તે સાંભળતાં જ પ્રાણ ત્યાગ્યા. ત્યારબાદ રાજાને સ્ત્રીવધનો કર્મદોષ લાગ્યો—બીજો પડછાયો દેખાવા લાગ્યો, શરીરમાં ભાર, તેજનો ક્ષય અને દુર્ગંધ જેવા અશુચિ-લક્ષણો પ્રગટ થયા. શુદ્ધિ માટે તેણે અંત્યેષ્ટિ-ક્રિયાઓ કરી અને કાશી, કપાલમોચન વગેરે અનેક તીર્થોની લાંબી યાત્રા કરી, છતાં દોષ ન ઉતર્યો. લાંબા ભટક્યા પછી તે અર્બુદ (આબુ) પર્વત પર પહોંચીને રક્તાનુબંધમાં સ્નાન કરે છે; તત્ક્ષણે બીજો પડછાયો અદૃશ્ય થાય છે અને શુભ ગુણો પાછા આવે છે. પરંતુ તીર્થની સીમા બહાર જતા જ દોષ ફરી દેખાય; તરત પાછા આવી સ્નાન કરતાં ફરી શુદ્ધ થાય—આ રીતે તીર્થની સીમાબદ્ધ અસર પ્રગટ થાય છે. તીર્થનું પરમ માહાત્મ્ય જાણી રાજા દાન કરે છે, ચિતા રચી વૈરાગ્યથી અગ્નિપ્રવેશ કરે છે અને શિવલોક પામે છે. ફલશ્રુતિમાં કહે છે કે ત્યાંનું અર્પણ અને શ્રાદ્ધ અતિ ફળદાયી છે; સૂર્યસંક્રાંતિએ સ્નાન બ્રહ્મહત્યાદોષ પણ હરે છે; અને ગ્રહણકાળે ખાસ કરીને ગોદાનાદિ દાનથી સાત પેઢીઓનો ઉદ્ધાર થાય છે.
Adhyaya 32
Mahāvināyaka-prādurbhāvaḥ and Mahāvināyakī-śānti (महाविनायकप्रादुर्भावः / महाविनायकीशान्तिः)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજા યયાતિને મહાવિનાયકના દર્શનનું મહાત્મ્ય અને વિધાન કહે છે. મહાવિનાયકના દર્શનમાત્રથી તરત જ ‘નિર્વિઘ્નતા’ પ્રાપ્ત થાય છે, એવો ઉપદેશ છે. યયાતિ તેની મહાનતા કેવી રીતે થઈ તે પૂછે ત્યારે પુલસ્ત્ય પ્રાદુર્ભાવક્રમ વર્ણવે છે—પાર્વતીએ દેહલેપથી એક બાળકનું રૂપ ઘડ્યું, પરંતુ સામગ્રીના અભાવે તે શરૂઆતમાં શિરવિહોણું રહ્યું. ત્યારબાદ સ્કંદને શિર લાવવા આદેશ થયો; પ્રસંગવશ એક અત્યંત બળવાન ગજશિર મળ્યું અને તે જ સ્થાપિત થયું. ગૌરીએ પોતાની શક્તિથી પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરીને તેને શિવને અર્પણ કર્યો. શિવે ગજમુખને જ તેના ‘મહત્ત્વ’નો આધાર જાહેર કરી ‘મહાવિનાયક’ નામ આપ્યું, ગણાધિપત્ય બક્ષ્યું અને દરેક કાર્યારંભે પ્રથમ સ્મરણ કરવાનો નિયમ કર્યો—જેથી કાર્ય નષ્ટ ન થાય અને વિઘ્ન ન આવે. પછી તેના ચિહ્નો-ઉપકરણો કહેવામાં આવે છે—સ્કંદે રમકડા-શસ્ત્રરૂપે પ્રિય કુઠાર આપ્યો, ગૌરીએ મોદકપાત્ર આપ્યું, અને એક મૂષક પ્રગટ થઈ તેનું વાહન બન્યું. ફલશ્રુતિ મુજબ માઘ શુક્લ ચતુર્થીએ ઉપવાસપૂર્વક દર્શન કરવાથી જ્ઞાન મળે છે; નજીકના નિર્મળ જળકુંડમાં સ્નાન અને પૂજનથી સંતતિનું કલ્યાણ થાય છે; ‘ગણાનાં ત્વે’ મંત્ર સાથે ત્રણ પ્રદક્ષિણા કરવાથી અનિષ્ટ દૂર થાય છે. અંતે યયાતિ મહાવિનાયકી-શાંતિનું વિધાન પૂછે છે. પુલસ્ત્ય કહે છે—દોષવર્જિત દિવસ અને બળવાન ચંદ્રસ્થિતિમાં વેદી-મંડપ રચી અષ્ટદળ કમલમંડલ બનાવવું, લોકપાલો અને માતૃકાઓનું આવાહન કરવું, જલપૂર્ણ કલશ સ્થાપી અર્પણો કરવાં, ગ્રહહોમ સહિત હોમ કરવો, ‘ગણાનાં ત્વે’ મંત્રનો વિશાળ જપ કરવો, અને શ્રીસૂક્ત વગેરે વૈદિક પાઠ સાથે યજમાનનું સ્નાપન કરીને સમાપ્તિ કરવી. આથી વિઘ્ન, ઉપદ્રવ અને અશુભ નિમિત્તો શાંત થાય છે; ચતુર્થીએ પાઠ-શ્રવણથી સતત નિર્વિઘ્નતા અને એકાગ્ર પૂજાથી ગણનાથની કૃપાથી ઇષ્ટસિદ્ધિ મળે છે.
Adhyaya 33
पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (The Māhātmya of Pārtheśvara)
પુલસ્ત્ય પાર્થેશ્વર-તીર્થયાત્રાનું વર્ણન કરે છે—આ પાપનાશક સ્થાન છે; તેના દર્શનમાત્રથી અનેક પ્રકારના દોષોથી મુક્તિ મળે છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે (શ્લો. 1). ત્યાં દેવલને પ્રિય એવી પતિવ્રતા સ્ત્રી પાર્થાનો પરિચય મળે છે, જે તે સ્થળે તપ કરે છે (શ્લો. 2). પૂર્વજન્મમાં તે નિઃસંતાન ઋષિની પત્ની હતી; ગાઢ વૈરાગ્ય પ્રાપ્ત કરીને અર્બુદ પર્વત પર જઈ લાંબા સમય સુધી વાયુઆહાર, ઉપવાસ અને મનની સમતા સાથે કઠોર તપશ્ચર્યા કરી (શ્લો. 3–4). હજાર વર્ષ પૂરા થતાં ધરતી ફાટી અચાનક શિવલિંગ પ્રગટ થયું; આકાશવાણી કહે છે—તારી ભક્તિથી આ પરમ પાવન લિંગ પ્રગટ્યું છે, તેની પૂજા કર (શ્લો. 5–6). નિર્ધારિત સંકલ્પથી કરેલી પૂજા ઇચ્છિત ફળ આપે છે અને આ લિંગ ‘પાર્થેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે એમ વાણી ઘોષે છે (શ્લો. 7–8). પાર્થા આશ્ચર્યથી પૂજન કરે છે અને વંશધારક સો પુત્રોની પ્રાપ્તિનો પ્રસંગ જોડાય છે; તીર્થની કીર્તિ ફેલાય છે અને શુદ્ધ ગુફાજળસ્રોતનો ઉલ્લેખ થાય છે (શ્લો. 9–10). ત્યાં સ્નાન અને ભક્તિપૂર્વક લિંગદર્શનથી સંતાનસંબંધિત સાંસારિક દુઃખ દૂર થાય છે; શુક્લ પક્ષ ચતુર્દશીએ ઉપવાસ સાથે રાત્રિ જાગરણ કરવાથી પુત્રલાભ કહેવાયો છે (શ્લો. 11–12). તેમજ ત્યાં કરેલું પિંડનિર્વાપણ પિતૃઓને કૃપાથી પુત્રત્વસદૃશ વિશેષ લાભ આપે છે (શ્લો. 13).
Adhyaya 34
कृष्णतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Significance of Kṛṣṇa-tīrtha)
પુલસ્ત્ય ઋષિ યયાતિને કૃષ્ણતીર્થમાં જવા ઉપદેશ આપે છે—આ તીર્થ સદા શ્રીકૃષ્ણ/વિષ્ણુને અતિ પ્રિય છે અને ત્યાં સતત દિવ્ય સાન્નિધ્ય વર્તે છે. યયાતિ તેના પ્રાદુર્ભાવની કથા પૂછે ત્યારે પુલસ્ત્ય પ્રલયકાળનું વર્ણન કરે છે: અપર સમય પછી બ્રહ્મા જાગે છે અને ગોવિંદને મળે છે. પ્રાધાન્યના વિવાદથી લાંબો યુદ્ધ થાય છે; ત્યારે તેજોમય, અનંત લિંગ પ્રગટે છે અને અશરીરી વાણી આદેશ આપે છે—એક ઉપર, એક નીચે જઈ તેની સીમા શોધો; જે અંત પામે તે પરમ. વિષ્ણુ નીચે ઉતરી કાલાગ્નિરુદ્રરૂપને જુએ છે અને તેના તેજથી દગ્ધ થઈ ‘કૃષ્ણત્વ’ (શ્યામતા) પામે છે; પછી પાછા આવી વૈદિક સ્તુતિથી લિંગની પૂજા કરે છે. બ્રહ્મા ઉપર જઈ અંત ન મળતાં કેતકી પુષ્પને ખોટી સાક્ષી બનાવી પાછા આવે છે; મહાદેવ બ્રહ્માના પૂજ્યત્વ પર શાપ આપે છે અને કેતકીના પૂજામાં ઉપયોગને મર્યાદિત કરે છે, તેમજ વિષ્ણુની સત્યનિષ્ઠાની પ્રશંસા કરે છે. સૃષ્ટિ આગળ વધે તે માટે વિષ્ણુ લિંગને લઘુ કરવા વિનંતી કરે છે; મહાદેવ શુદ્ધ સ્થાને પ્રતિષ્ઠા કરવાનો ઉપદેશ આપે છે. વિષ્ણુ અર્બુદ પર્વત પર નિર્મળ ઝરણા પાસે લિંગ સ્થાપે છે અને તે સ્થાન ‘કૃષ્ણતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાય છે. ફલશ્રુતિ મુજબ ત્યાં સ્નાન અને લિંગદર્શનથી સર્વ તીર્થફળ, દાનફળ, એકાદશી જાગરણ તથા શ્રાદ્ધફળ મળે છે; ઘોર પાપો નાશ પામે છે અને માત્ર કૃષ્ણતીર્થના દર્શનથી પણ શુદ્ધિ થાય છે.
Adhyaya 35
Māmūhradā Tīrtha-Māhātmya and Mudgaleśvara: Dialogue on Svarga’s Limits and the Choice of Mokṣa
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજા યયાતિને પર્વતીય પ્રદેશમાં આવેલા પાપનાશક તીર્થ ‘મામૂહ્રદા’ તરફ જવા ઉપદેશ આપે છે. તેઓ કહે છે કે ત્યાં શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્નાન કરવાથી ઘોર પાપો પણ નાશ પામે છે અને મુનિ મુદગલ દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત ‘મુદગલેશ્વર’ લિંગના દર્શનથી દુર્લભ આધ્યાત્મિક શ્રેય મળે છે—વિશેષ કરીને ફાલ્ગુન માસમાં નિર્ધારિત તિથિ-ક્ષણોમાં. ત્યાં દિશા-નિયમનું પાલન કરીને કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને પ્રલય સુધી તૃપ્ત કરે છે; નિવારા ધાન્ય અને શાક-મૂળ વગેરેના સરળ અર્પણ-દાનકર્મો પણ પ્રશંસનીય ગણાય છે. યયાતિ તીર્થનું નામ કેવી રીતે પડ્યું અને મુદગલ આશ્રમની કથા શું છે તે પૂછે છે. પુલસ્ત્ય કહે છે—એક દેવદૂત મુદગલને સ્વર્ગ લઈ જવા આવ્યો; મુદગલે સ્વર્ગના ગુણ-દોષ પૂછ્યા અને જાણ્યું કે સ્વર્ગ ભોગલોક છે, ત્યાં નવું પુણ્ય ઉત્પન્ન થતું નથી અને પુણ્ય ક્ષય પછી પતનનો ભય રહે છે. તેથી મુદગલે સ્વર્ગ નકારી વધુ તપ અને શિવભક્તિ પસંદ કરી. ઇન્દ્રે પહેલા દૂત દ્વારા દબાણ કર્યું, પછી પોતે આવ્યો; પરંતુ મુદગલના તપોબળથી તેઓ સ્થંભિત થયા અને ઇન્દ્રને વર આપવો પડ્યો. મુદગલે મોક્ષ તથા તીર્થને ‘મામૂહ્રદા’ નામે ભૂલોકમાં ખ્યાતિ માગી. ઇન્દ્રે વર આપ્યો કે આ તીર્થ શ્રેષ્ઠ બનશે, ફાલ્ગુન પૂર્ણિમાનું સ્નાન પરમ સિદ્ધિ આપશે, પિંડદાન ગયા સમાન ફળ આપશે અને દાનનું ફળ અપાર હશે. અંતે મુદગલ શુદ્ધ ધ્યાનથી અક્ષય મુક્તિ પામે છે; નારદની ગાથા ઉપસંહારે કહે છે—મામૂહ્રદામાં સ્નાન અને મુદગલેશ્વર દર્શનથી ઇહલોક સુખ તથા અંતિમ મોક્ષ બંને મળે છે.
Adhyaya 36
Chandikā-Āśrama-Prādurbhāva and Mahīṣāsura-Vadha (चण्डिकाश्रमप्रादुर्भावः महिषासुरवधश्च)
અધ્યાયની શરૂઆત યયાતિના પ્રશ્નથી થાય છે—અર્બુદ પર્વત પર ચંડિકાનો આશ્રમ કેવી રીતે પ્રગટ થયો, ક્યારે થયો અને તેના દર્શનથી મનુષ્યોને શું લાભ મળે? પુલસ્ત્ય ‘પાપ-પ્રણાશિની’ કથા કહે છે: પૂર્વ દેવયુગમાં બ્રહ્માના વરથી (માત્ર ‘સ્ત્રી’ વર્ગ દ્વારા જ વધ્ય) બળવાન બનેલો દૈત્ય મહીષ દેવોને દબાવે છે, યજ્ઞભાગનું વિતરણ બગાડે છે અને લોકકાર્ય કરનારાઓને યજ્ઞપ્રતિદાન વિના સેવા કરાવે છે. દેવો બૃહસ્પતિને શરણ જાય છે; તે તેમને અર્બુદ લઈ જઈ પરાશક્તિ ચંડિકાની મંત્ર, ન્યાસ, પૂજા-આહુતિ અને દીર્ઘ તપશ્ચર્યાથી આરાધના કરાવે છે. મહિનાઓના તપથી સંચિત તેજને મંડલમાં એકત્ર કરતાં તેજોમયી કન્યા પ્રગટે છે—એ જ ચંડિકા. દેવો તેને દિવ્ય આયુધ આપે છે અને મહામાયા, વિશ્વવ્યાપિની, રક્ષિકા, ઉગ્રરૂપા વગેરે નામોથી સ્તુતિ કરે છે; ચંડિકા યોગ્ય સમયે મહીષવધ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. પછી નારદ ચંડિકાને જોઈ તેની અદ્વિતીય સુંદરતા મહીષને વર્ણવે છે; તેથી મહીષ કામાસક્ત થઈ દૂત મોકલે છે. ચંડિકા પ્રસ્તાવ નકારી કહે છે કે આ તો તેના વિનાશની પૂર્વભૂમિકા છે. યુદ્ધમાં મહીષની સેનાઓ અને અપશકુનો વર્ણાય છે; ચંડિકા અનેક અસ્ત્રોને નિષ્ફળ કરે છે, બ્રહ્માસ્ત્રને પણ પોતાના અસ્ત્રથી પ્રતિહત કરે છે, મહીષના રૂપાંતરોને જીતે છે અને અંતે મહિષરૂપનું શિરચ્છેદ કરી, બહાર નીકળેલા વીરરૂપને પણ સંહાર કરે છે. દેવો આનંદિત થઈ ઇન્દ્રનું રાજ્ય પુનઃસ્થાપિત કરે છે. ચંડિકા અર્બુદ પર સ્થાયી, પ્રસિદ્ધ આશ્રમ માગે છે; ત્યાં તેના દર્શનથી ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક અવસ્થા અને બ્રહ્મજ્ઞાનાભિમુખતા મળે છે. પછી વિસ્તૃત ફલશ્રુતિ આવે છે—ત્યાં સ્નાન, પિંડદાન, શ્રાદ્ધ, બ્રાહ્મણદાન, એક/ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ, ચાતુર્માસ્ય નિવાસ—વિશેષ કરીને આશ્વિન માસ કૃષ્ણ ચતુર્દશી—ગયા-શ્રાદ્ધ સમાન ફળ, ભયમુક્તિ, આરોગ્ય, ધન, સંતાન, રાજ્યપ્રાપ્તિ અને મોક્ષ સુધી આપે છે. અંતે લોકો દેવી તરફ વધુ વળતાં અન્ય કર્મો ઘટે છે, તેથી ઇન્દ્ર કામ-ક્રોધાદિ વિક્ષેપોને નિયંત્રણ માટે પ્રવર્તિત કરે છે એમ કહેવાય છે. અર્બુદદર્શન સ્વયં પાવન છે, અને આ પાઠ ઘરમાં રાખવાથી કે શ્રદ્ધાથી પઠનથી પણ મહાપુણ્ય મળે છે.
Adhyaya 37
नागह्रदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of Nāgahṛda Tīrtha
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ ઉપદેશરૂપે કહે છે કે પાપનાશક ‘નાગહ્રદ’ તીર્થમાં જવું જોઈએ. પછી તેની ઉત્પત્તિ-કથા આવે છે—કદ્રૂના શાપથી પીડિત અને રાજા પરીક્ષિતના સર્પયજ્ઞની અગ્નિમાં વિનાશનો ભય ધરાવતા નાગો સલાહ માટે શેષનાગ પાસે જાય છે. શેષ તેમને અર્બુદ પર્વત પર નિયમપૂર્વક તપ કરવા અને કામરૂપિણી દેવી ચંડિકાની અવિરત ઉપાસના કરવા કહે છે; દેવીનું સ્મરણ આપત્તિઓ દૂર કરે છે એમ તે જણાવે છે. નાગો ગુહામાર્ગે પર્વતમાં પ્રવેશ કરી હોમ, જપ, ઉપવાસ અને કઠોર વ્રતો દ્વારા તપશ્ચર્યા કરે છે. દેવી પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે—યજ્ઞ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી તેઓ તેના સાન્નિધ્યમાં નિર્ભય રહી શકે, પછી પોતાના ધામે પરત જઈ શકે. તેમજ નાગોએ ગુહા ચીરી હોવાથી આ સ્થાન પૃથ્વી પર ‘નાગહ્રદ તીર્થ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે એમ દેવી ઘોષણા કરે છે. આગળ વિધાન છે—શ્રાવણ માસના કૃષ્ણપક્ષ પંચમીએ ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી સર્પભય નાશ પામે છે; ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને લાભ કરે છે. અંતે શ્રાવણ કૃષ્ણ-પંચમીએ દેવીનું નિત્ય સાન્નિધ્ય હોવાનું પુનઃ કહી, ત્યાં સ્નાન અને શ્રાદ્ધ કરવું સ્વહિત માટે કલ્યાણકારી ગણાયું છે.
Adhyaya 38
Śiva-kuṇḍa and Śiva-Gaṅgā: The Concealed Presence of Jāhnavī at Arbuda (शिवकुण्ड-शिवगङ्गामाहात्म्यम्)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય અને રાજા યયાતિ વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરરૂપે તત્ત્વચર્ચા થાય છે. અર્બુદ પર્વત પર શિવલિંગસંબંધિત એક કુંડનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે, જ્યાં જાહ્નવી (ગંગા) ‘ગુપ્તા’ રૂપે નિવાસ કરે છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી સર્વ તીર્થફળ મળે છે અને જીવનભર સંચિત પાપસમૂહ નાશ પામે છે. દેવતાઓ શિવને પ્રસન્ન કરી અર્બુદમાં સ્થાપિત કરે પછી, પાર્વતી સમક્ષ ગોપનીયતા રાખીને શિવ ગંગાનું નિત્ય સાન્નિધ્ય ઇચ્છે છે. નંદી અને ભૃંગી નેતૃત્વમાં ગણો નિર્મળ જળવાળું ઉત્તમ કુંડ બનાવે છે; શિવ વ્રત-વ્યાજે તેમાં પ્રવેશ કરી મનથી ગંગાનું આવાહન કરે છે અને ગંગા તત્ક્ષણે પ્રગટ થાય છે. નારદ શિવની અસામાન્ય સ્થિતિ જોઈ ધ્યાનદૃષ્ટિથી રહસ્ય જાણી કહી દેતાં ક્રોધિત પાર્વતી ત્યાં આવે છે. પૂર્વસૂચિત ગંગા વિનયવચનોથી પાર્વતીને શાંત કરે છે, ભાગીરથ પ્રસંગ દ્વારા પૂર્વ સંબંધ (અવતરણ સમયે ‘ધારણ’) યાદ અપાવે છે, અને ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ શિવ સાથે ક્રીડાર્થે એક દિવસ માગી સ્થળનું નામ ‘શિવકુંડ/શિવગંગા’ રાખે છે. અંતે ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ એકાગ્રતાથી સ્નાન, અમંગલનાશ, તથા બ્રાહ્મણને વૃષદાન—સ્વર્ગફળદાયક—એવો વિધાન છે.
Adhyaya 39
Acalēśvara-liṅga-patana, Deva-stuti, and Saktū-dāna Māhātmya (अचलेश्वरलिङ्गपतन-देवस्तुति-सक्तुदानमाहात्म्य)
આ અધ્યાયમાં રાજા યયાતિ પુલસ્ત્યને પૂછે છે—મહાદેવે પ્રતિષ્ઠિત કરેલું લિંગ કેમ ખસી પડ્યું અને તે સ્થાનના દર્શનથી કયું પુણ્ય મળે. પુલસ્ત્ય કારણકથા કહે છે: સતીના દેહત્યાગ અને દક્ષના અપમાન પછી મોહગ્રસ્ત શિવ વાલખિલ્ય ઋષિઓના આશ્રમમાં પહોંચ્યા. તેમના દિવ્ય રૂપથી મોહિત થઈ ઋષિપત્નીઓ નજીક ગઈ; ઋષિઓ શિવને ઓળખી ન શક્યા અને શાપ આપ્યો કે તેમનું લિંગ ‘પતિત’ થાય. તરત જ ભૂકંપ, સમુદ્રક્ષોભ વગેરે લોકઅસ્થિરતાના સંકેતો દેખાયા. દેવો બ્રહ્માને શરણ ગયા; બ્રહ્માએ કારણ જાણી તેમને અર્બુદમાં લઈ જઈ શિવ તરફ દોર્યા. દેવોએ વૈદિક શૈલીમાં શિવસ્તુતિ કરી સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રાર્થના કરી. શિવે કહ્યું—પડેલું લિંગ અચલ છે; ઉપાય એક જ: ક્રમે બ્રહ્મા, પછી વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવો, અંતે વાલખિલ્યો દ્વારા શતરુદ્રીય મંત્રોથી પૂજા કરવી; ત્યારે અપશકુન શમે. લિંગસ્પર્શથી પણ અપવિત્રતા નાશ થાય એવો વર માંગતા, ઇન્દ્રએ વજ્રથી લિંગ ઢાંકી સામાન્ય મનુષ્યોને અદૃશ્ય કર્યું, છતાં તેની પાવન નજીકતા અસરકારક રહી. અંતે વિધિ—ફાલ્ગુન માસની અંતિમ ચતુર્દશીએ તાજા યવદાન અને બ્રાહ્મણભોજન મહાફલદાયક, અનેક અન્ય કર્મોથી પણ શ્રેષ્ઠ. ઉદાહરણમાં એક રોગી પુરુષ ત્યાં સક્તૂ (ભૂંજેલા ધાન્યનો લોટ)ના સંયોગથી અજાણતાં શુભ પુનર્જન્મ પામે છે; પછી ઉપવાસ, રાત્રિજાગરણ અને ઉદાર સક્તૂદાન સાથે દર વર્ષે વ્રત કરે છે. ફલશ્રુતિમાં શ્રદ્ધાથી સાંભળનારના દિવસ-રાત સંચિત દોષો દૂર થાય એવી પ્રતિજ્ઞા છે.
Adhyaya 40
कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Kāmeśvara Māhātmya—Narrative of the Glory of Kāmeśvara)
આ અધ્યાય પુલસ્ત્ય અને રાજા યયાતિ વચ્ચેના સંવાદરૂપે કામેશ્વર-માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. યયાતિ પૂછે છે કે મનોભવ કામના ભયથી શિવ કેમ અનેક પવિત્ર તીર્થોમાં ભ્રમણ કરતા રહ્યા અને કામેશ્વરનું નિવાસવૃત્તાંત શું છે. પુલસ્ત્ય કહે છે—કામ ધનુષ્ય-બાણ તૈયાર રાખીને વારંવાર શિવનો પીછો કરતો રહ્યો; શિવ પણ પ્રસિદ્ધ તીર્થો પસાર કરીને લાંબા સમય સુધી ગમન કર્યા પછી અંતે અર્બુદ પર્વત તરફ પરત ફર્યા. અર્બુદમાં શિવે કામનો પ્રત્યક્ષ સામનો કર્યો. શિવના તૃતીય નેત્રમાંથી પ્રગટ થયેલી દાહક જ્વાળાએ કામને ધનુષ્ય-બાણ સહિત ભસ્મ કરી દીધો. ત્યારબાદ રતિનો કરુણ વિલાપ અને આત્મદાહનો પ્રયાસ આવે છે; આકાશવાણી તેને તપ કરવા આદેશ આપે છે. રતિએ હજાર વર્ષ વ્રત, દાન, જપ, હોમ અને ઉપવાસથી શિવની આરાધના કરી; ત્યારે શિવે વર આપીને કામને ફરી દેહસહિત પ્રગટ કર્યો અને પોતાની અનુમતિથી તેને તેના કાર્યમાં પ્રવૃત્ત કર્યો. અંતે યયાતિ શિવમહિમા જાણી અર્બુદમાં શિવપ્રતિષ્ઠા કરે છે; આ દેવના દર્શનથી સાત જન્મ સુધી અનિષ્ટ નિવરે છે—એવી ફલશ્રુતિથી ક્ષેત્રનું મહત્ત્વ સ્થાપિત થાય છે।
Adhyaya 41
Mārkaṇḍeya’s Longevity Boon and the Ritual Merits of Arbuda Āśrama (मार्कण्डेयदीर्घायुष्प्रसङ्गः)
પુલસ્ત્ય રાજાને મૃકંડુના પુત્રનો પ્રસંગ સંભળાવે છે. બાળક શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતો, પરંતુ એક વિદ્વાન અતિથિએ કહ્યું કે છ માસમાં તેનું મૃત્યુ થશે. તેથી પિતાએ તાત્કાલિક ઉપનયન કરાવી, તેને નિયમિત શ્રદ્ધા શીખવાડી—બધી વયના બ્રાહ્મણોને નમસ્કાર કરવાની વિનયશીલતા પોષી. તીર્થયાત્રામાં સપ્તર્ષિ આવ્યા ત્યારે બાળકે ભક્તિપૂર્વક અભિવાદન કર્યું. ઋષિઓએ દીર્ઘાયુનો આશીર્વાદ આપ્યો; પરંતુ અઙ્ગિરસે સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિથી પાંચમા દિવસે મૃત્યુનો સંકેત જોઈ, પોતાના વચનની સત્યતા જળવાય તે માટે ઉપાય સૂચવ્યો. ઋષિઓ બાળકને બ્રહ્મલોક લઈ ગયા; બ્રહ્માએ પૂછપરછ કરીને તેને કલ્પપર્યંત દીર્ઘાયુનું વરદાન આપ્યું. પરત આવી બાળકએ વર જણાવ્યો અને અર્બુદ પર્વત પર સુંદર આશ્રમ સ્થાપી બ્રહ્માની ઉપાસના કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. અંતે ફલશ્રુતિ—શ્રાવણ પૂર્ણિમાએ ત્યાં પિતૃતર્પણ કરવાથી પિતૃમેધ સમાન પૂર્ણ ફળ મળે; ઋષિયોગથી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને તર્પણ કરવાથી બ્રહ્મલોકમાં દીર્ઘ નિવાસ મળે; અને શ્રદ્ધાથી ત્યાં સ્નાન કરવાથી વંશમાં અકાળ મૃત્યુનો ભય દૂર થાય.
Adhyaya 42
उद्दालकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् (Narration of the Māhātmya of Uddālakeśvara)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય મુનિ નૃપશ્રેષ્ઠને સંક્ષિપ્ત ઉપદેશ આપે છે. તેઓ તેને જગતમાં પ્રસિદ્ધ, પરમ પાપહર એવા લિંગ પાસે જવા કહે છે—જે ઋષિ ઉદ્દાલકે સ્થાપિત કર્યું છે અને ‘ઉદ્દાલકેશ્વર’ નામે ખ્યાત છે. આ લિંગનું સ્પર્શ અને દર્શન પણ પુણ્યદાયક છે, પરંતુ વિશેષ કરીને તેનું પૂજન અતિ ફળદાયી કહેવાયું છે. ભક્તિપૂર્વક ત્યાં શંકરની આરાધના કરનાર સર્વ રોગોથી મુક્ત થાય છે, ગાર્હસ્થ્યધર્મ પ્રાપ્ત/સ્થિર કરી શકે છે, અને સર્વ પાપોથી છૂટીને શિવલોકમાં માન પામે છે. આ પ્રભાસખંડ (અર્બુદખંડ)નો 42મો અધ્યાય છે.
Adhyaya 43
Siddheśvara-Māhātmya (सिद्धेश्वरमहिमवर्णनम्) — The Glory of Siddheśvara
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને ઉપદેશ આપે છે કે સિદ્ધોએ પ્રતિષ્ઠિત કરેલું, ‘શુભ સિદ્ધિ’ આપનારું પવિત્ર લિંગ ‘સિદ્ધલિંગ’ દર્શન માટે જવું. આ ક્ષેત્રમાં દર્શન-પૂજનથી સર્વ પાતકોનો નાશ થાય છે એમ વર્ણન છે. તેની નજીક અતિ નિર્મળ જળવાળું એક કુંડ જણાવાયું છે. તેમાં સ્નાન કરવાથી બ્રહ્મહત્યા જેવા મહાપાતક-વિશેષમાંથી પણ મુક્તિ મળે છે એવી ફલશ્રુતિ છે. આગળ સ્થળમાહાત્મ્યને વિસ્તારીને કહે છે કે સ્નાન સમયે મનમાં જે ઇચ્છા થાય તે સિદ્ધ થાય છે, અને જીવનાંતમાં પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે કોલોફનમાં સ્કંદપુરાણના પ્રભાસખંડ, અર્બુદખંડ-અંતર્ગત વિભાગ અને ‘સિદ્ધેશ્વર-માહાત્મ્ય’ અધ્યાયશીર્ષકનો ઉલ્લેખ કરીને ગ્રંથરચનામાં તેનું સ્થાન નિશ્ચિત કરવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 44
गजतीर्थप्रभाववर्णनम् | Description of the Power and Merit of Gajatīrtha
આ અધ્યાય ‘ગજતીર્થ-પ્રભાવ-વર્ણન’માં પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને ‘અનુત્તમ’ એવા ગજતીર્થમાં જવાની રીત અને મહત્ત્વ સમજાવે છે. પૂર્વકાળમાં દિગ્ગજો—સંયમી અને શુદ્ધ આચરણવાળા—એ જ સ્થળે તપશ્ચર્યા કરતા; ઐરાવતપ્રમુખ લોકધારક ગજો સાથે તેમની સાધનાએ આ તીર્થની મહિમા અને અધિકાર સ્થાપિત કર્યો હોવાનું વર્ણન છે. અધ્યાયનું મુખ્ય ઉપદેશ સમ્યક્, વિધિપૂર્વક સ્નાન છે. જે શ્રદ્ધાથી ગજતીર્થમાં યોગ્ય રીતે સ્નાન કરે છે, તેને ગજદાન જેટલું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે—એવી સ્પષ્ટ ફલશ્રુતિ આપવામાં આવી છે. આમ તીર્થભૂગોળ, આદર્શ તપસ્યાનો પૂર્વપ્રસંગ અને પુણ્ય-સમતા—ત્રણે એકસાથે દર્શાવવામાં આવે છે।
Adhyaya 45
श्रीदेवखातोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् (Devakhāta Tīrtha: Origin and Māhātmya)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ દેવખાતા તીર્થનું ઉપદેશરૂપ મહાત્મ્ય વર્ણવે છે. દેવખાતાને પરમ પુણ્યપ્રદ, સ્વયંપ્રસિદ્ધ કીર્તિવાળું અને વિદ્વાનો (વિબુધો) દ્વારા માન્ય તીર્થ તરીકે જણાવાયું છે. પછી ત્યાં શ્રાદ્ધકર્મનો વિશેષ પ્રયોગ દર્શાવવામાં આવે છે—ખાસ કરીને અમાવાસ્યાએ, તેમજ સૂર્ય કન્યા રાશિમાં હોય ત્યારે દેવખાતામાં કરેલું શ્રાદ્ધ મહાફલદાયક કહેવાયું છે. આ કર્મથી કર્તાને ઉત્તમ પરલોકગતિ મળે છે અને પિતૃઓનો પણ ઉદ્ધાર થાય છે; દુર્ગતિમાં પડેલા પિતૃઓને પણ કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે કોલોફન દ્વારા આ પ્રસંગ સ્કંદ મહાપુરાણના પ્રભાસ ખંડ (અર્બુદ ખંડ)માં ‘દેવખાતોત્પત્તિ-માહાત્મ્ય’ વિષયક અધ્યાય તરીકે નિર્દિષ્ટ થાય છે.
Adhyaya 46
व्यासतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Description of the Glory of Vyāsa-tīrtha)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ ઉપદેશરૂપે શ્રોતાને એક નિશ્ચિત પવિત્ર ગંતવ્ય તરફ દોરી જાય છે—“પછી વ્યાસેશ્વર પાસે જવું જોઈએ” એવી આજ્ઞા આપે છે. વ્યાસદેવે સ્થાપિત કરેલા વ્યાસતીર્થ અને વ્યાસેશ્વર મંદિરનું માહાત્મ્ય વર્ણવતાં, અહીં ‘દર્શન’ને પરિવર્તનકારી જ્ઞાનસાધના તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવ્યું છે; તે દેવસ્થાનના દર્શનથી મેધા (બુદ્ધિની સ્પષ્ટતા), મતિ (વિવેક) અને શુચિતા (પવિત્રતા) પ્રાપ્ત થાય છે એમ કહેવામાં આવ્યું છે. અંતે કોલોફોનમાં ગ્રંથની અધિકૃત ઓળખ આપવામાં આવે છે—આ સ્કંદ મહાપુરાણના 81,000 શ્લોકોના પરિસરમાં, સાતમા પ્રભાસ ખંડ અને ત્રીજા અર્બુદ ખંડમાં સ્થિત છે, અને “વ્યાસતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનમ્” નામે છિયાલીસમો અધ્યાય તરીકે નિર્દિષ્ટ છે; તેથી પાઠ, ઉદ્ધરણ અને સંગ્રહ માટે પ્રમાણભૂત અનુક્રમ સુનિશ્ચિત થાય છે.
Adhyaya 47
गौतमाश्रमतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Gautamāśrama Tīrtha Māhātmya (Glory of Gautama’s Hermitage-Site)
પુલસ્ત્ય રાજાને પ્રસિદ્ધ ગૌતમાશ્રમ તીર્થ તરફ જવા ઉપદેશ આપે છે, જ્યાં ધર્મનિષ્ઠ મુનિ ગૌતમએ પૂર્વે તપ કર્યું હતું. તેમણે ભક્તિપૂર્વક મહાદેવની આરાધના કરતાં ધરતી ભેદીને એક મહાલિંગ પ્રગટ થયું—તે સ્થળે શૈવ સાન્નિધ્યનું વિશેષ પ્રાકટ્ય દર્શાવતું. ત્યારબાદ આકાશવાણી થઈ કે લિંગની પૂજા કરો અને વર માગો. ગૌતમએ વર માગ્યો કે આશ્રમમાં સદૈવ દેવસાન્નિધ્ય રહે અને જે કોઈ સાચી ભક્તિથી ત્યાં શિવદર્શન કરે તે બ્રહ્મલોક પામે. વિશેષ રીતે માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ દર્શન કરનારને પરમ ગતિ મળે એમ જણાવાયું છે. અધ્યાયમાં નજીકના પવિત્ર કુંડનું માહાત્મ્ય પણ છે—ત્યાં સ્નાનથી કુલનો ઉદ્ધાર થાય છે. ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ, ખાસ કરીને ઇન્દુસંક્ષય (ચંદ્રક્ષય/ગ્રહણ-સંયોગ) સમયે, ગયા-શ્રાદ્ધ સમાન પુણ્ય આપે; અને તિલદાન તિલોની સંખ્યાનુસાર દીર્ઘ સ્વર્ગવાસ આપે. ગોદાવરીના સિંહસ્થ સ્નાન વગેરે પ્રસિદ્ધ તીર્થફળોની તુલનાથી આ તીર્થને વિશાળ પુણ્ય-પરંપરા અને પંચાંગવિધિ સાથે જોડવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 48
कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | Kulasantāraṇa Tīrtha: Māhātmya and the Ethics of Ancestral Uplift
પુલસ્ત્ય મુનિ ‘કુલસંતારણ’ નામના તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે—આ અદ્વિતીય સ્થાન છે; જ્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી સમગ્ર વંશનો ઉદ્ધાર થાય છે એમ કહેવાય છે. કથામાં પૂર્વ રાજા અપ્રસ્તુતનું વર્ણન છે; તે હિંસક શાસન, લોભજન્ય અધર્મ અને દાન-જ્ઞાન-નિયમિત આચરણ પ્રત્યે અવગણના માટે કુખ્યાત હતો. વૃદ્ધાવસ્થામાં તેને સ્વપ્નમાં પીડિત પિતૃઓ દર્શન આપે છે અને કહે છે કે અમે ધર્મજીવી હોવા છતાં તારા પાપકર્મોથી નરકમાં પડ્યા છીએ; તેથી શુભ પૂજા અને પ્રાયશ્ચિત્તકર્મ કરવા પ્રેરણા આપે છે. રાજા આ વાત રાણી ઇન્દુમતીને કહે છે. રાણી સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કરે છે કે સારો પુત્ર પિતૃઓને તારણ કરે છે અને દુષ્ટ પુત્ર તેમને હાનિ પહોંચાડે છે; તેથી ધર્મજ્ઞ બ્રાહ્મણોની સલાહ લેવી. બ્રાહ્મણો દીક્ષા, દેહશુદ્ધિ, વિશાળ તીર્થયાત્રા સાથે સ્નાન-દાન, અને ત્યારબાદ જ યજ્ઞાદિ કર્મોની યોગ્યતા—એવો ક્રમ નિર્ધારિત કરે છે. રાજા યાત્રા કરીને અર્બુદના પવિત્ર જળમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્નાન કરે છે; ત્યારે પિતૃઓ ઘોર નરકમાંથી મુક્ત થઈ દિવ્ય વિમાનોમાં પ્રગટ થાય છે, આ સ્થાન ‘કુલસંતારણ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે એમ કહે છે અને તીર્થપ્રભાવથી રાજાને સશરીર સ્વર્ગારોહણ માટે આમંત્રિત કરે છે. અંતે પુલસ્ત્ય રાકા-સોમ અને વ્યતીપાત જેવા શુભ સંયોગોમાં સ્નાનપુણ્ય વધે છે એમ પણ જણાવે છે.
Adhyaya 49
रामतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Rāmatīrtha Māhātmya: The Glory of Rama’s Tīrtha)
પુલસ્ત્ય ઋષિ રામતીર્થ તરફની તીર્થયાત્રાનું વર્ણન કરે છે—આ ઋષિઓથી સેવિત પવિત્ર સ્થાન છે, જ્યાં સ્નાનથી પાપક્ષય થાય છે. પછી પૂર્વકથા આવે છે: ભૃગુવંશીય યોદ્ધા-તપસ્વી ભાર્ગવ રામ (પરશુરામ) શત્રુક્ષયની ઇચ્છાથી ત્રણસો વર્ષ કઠોર તપ કરે છે. તપથી પ્રસન્ન મહાદેવ પ્રગટ થઈ વર આપે છે અને પરમ પાશુપતાસ્ત્ર અર્પે છે; તેનું સ્મરણમાત્ર પણ શત્રુનાશ કરાવે છે એમ કહેવાય છે. શંકર વધુમાં કહે છે કે દેવકૃપાથી તે સરોવર ત્રણ લોકમાં “રામતીર્થ” તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. પછી વિધાન: કાર્તિક પૂર્ણિમાએ કૃત્તિકા-યોગ હોય ત્યારે અહીં એકાગ્રતાથી શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓને પૂર્ણ ફળ મળે છે; સાથે શત્રુક્ષય અને દીર્ઘ સ્વર્ગવાસ પણ પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે મહાદેવ અંતર્ધાન થાય છે; જમદગ્નિ-વધના શોકમાં પરશુરામ ‘સાત-સાત’ કરીને ત્રણ વાર તર્પણ કરે છે અને ક્ષત્રિયებთან સંઘર્ષનો શપથ-પ્રસંગ ઊભો થાય છે—અતએવ ખાસ કરીને ક્ષત્રિયોએ પ્રયત્નપૂર્વક અહીં શ્રાદ્ધ કરવું એમ ઉપદેશ છે.
Adhyaya 50
कोटितीर्थप्रभाववर्णनम् | Kotitīrtha: Description of Power and Merit
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને કોટિતીર્થનું માહાત્મ્ય અને તત્ત્વ સમજાવે છે. કોટિતીર્થને ‘સર્વ-પાતક-નાશન’ પાવન તીર્થ તરીકે વર્ણવાયું છે. ‘કોટિ’ (કરોડ) જેટલી તીર્થશક્તિ કેમ અમુક વિશેષ સ્થાનોમાં જ સંકેન્દ્રીત થાય છે—તેનું સિદ્ધાંતરૂપ કારણ આપવામાં આવે છે: અસંખ્ય તીર્થોમાંથી એક ‘કોટિ’ અંશ અર્બુદ પર્વત પર નિવાસ કરે છે; પુષ્કર અને કુરુક્ષેત્ર સાથે પણ આવી સંહતિ જોડાયેલી છે; અને વારાણસીમાં ‘અર્ધ-કોટિ’ શક્તિ દેવતાઓ દ્વારા પ્રશંસિત અને રક્ષિત છે. કલિયુગમાં લોકો ‘મ્લેચ્છ-ભાવ’ પામે ત્યારે સ્પર્શથી ‘તીર્થ-વિપ્લવ’ થવાની વાત કહી, તેથી તીર્થશક્તિઓ ઝડપથી આ રક્ષિત સ્થાનોએ જ સ્થિર રહે છે—આ મુખ્ય ભાવ છે. પછી આચરણ-માર્ગદર્શન મળે છે: પૂર્ણ પ્રયત્નથી સ્નાન કરવું, ખાસ કરીને ભાદ્રપદ (નભસ્ય) માસની કૃષ્ણપક્ષ ત્રયોદશીએ. અંતે ફલશ્રુતિ—ત્યાં કરેલું સ્નાન, જપ અને હોમ બધું ‘કોટિ-ગુણ’ બની ફળ આપે છે.
Adhyaya 51
चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Māhātmya of the Chandrodbheda Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને ચંદ્રોદ્ભેદ તીર્થનું માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. ચંદ્ર સાથે સંબંધિત, પાપહર અને અદ્વિતીય એવા તીર્થનો પ્રથમ ઉલ્લેખ થાય છે. અમૃતપ્રસંગથી રાહુનું દેવો સાથે વૈર થયું; વિષ્ણુએ તેનું શિર કાપ્યું છતાં અમૃતપાનથી તે અમર રહ્યો અને ગ્રહણકાળે ખાસ કરીને ચંદ્રને ભય અને પીડા આપતો રહ્યો. રાહુના ભયથી રક્ષણ માગવા ચંદ્ર અર્બુદ પર્વતે ગયો, શિખર ભેદી ઊંડી ગુફા બનાવી અને તેમાં કઠોર તપ કર્યું. પ્રસન્ન મહેશ્વર પ્રગટ થઈ વર આપે છે. ચંદ્ર ગ્રહણ સમયે રાહુના ‘ગ્રહણ’થી મુક્તિ માગે છે. શિવ રાહુની શક્તિ સ્વીકારી પણ પ્રતિઉપાય સ્થાપે છે—ગ્રહણકાળે આ તીર્થમાં સ્નાન અને દાન કરનારને મંગળ થાય, પુણ્ય અક્ષય બને અને ચંદ્રની વ્યથા પણ વિધિપૂર્વક શાંત થાય. શિખરભેદના કારણે સ્થળનું નામ ‘ચંદ્રોદ્ભેદ’ પડ્યું. ગ્રહણ સમયે અહીં સ્નાન કરવાથી પુનર્જન્મથી મુક્તિ, અને સોમવારે સ્નાન કરી દર્શન કરવાથી ચંદ્રલોકમાં નિવાસ મળે એવી ફલશ્રુતિ છે. અંતે શિવ અંતર્ધાન થાય છે અને ચંદ્ર આનંદથી પોતાના સ્થાન પર પરત ફરે છે.
Adhyaya 52
Īśānīśikhara Māhātmya (Glory of the Īśānī Peak)
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજા યયાતિને ઈશાનીશિખર નામના મહાશિખરનું અતિ પ્રસિદ્ધ માહાત્મ્ય કહે છે. તે સ્થળનું માત્ર દર્શન કરવાથી પાપક્ષય થાય છે અને સાત જન્મ સુધી શુભતા પ્રાપ્ત થાય છે એમ તેઓ જણાવે છે. યયાતિના પ્રશ્નથી દેવી ત્યાં ક્યારે અને શા માટે તપ કરી તે વિષયે પણ પુલસ્ત્ય એક દિવ્ય પ્રસંગ વર્ણવે છે. દેવતાઓને ભય થાય છે કે શિવની શક્તિ દેવીના ક્ષેત્રમાં પડી જાય તો જગતવ્યવસ્થા બગડે; તેથી તેઓ ગુપ્ત રીતે વાયુને મોકલી સંયમની વિનંતી કરાવે છે. શિવ લજ્જાથી પાછા વળે છે; દેવી દુઃખિત થઈ શાપ આપે છે—દેવતાઓ નિસંતાન થશે અને વાયુ દેહવિહિન થશે. ક્રોધે દેવી અર્બુદ પર્વત તરફ ચાલી જાય છે. ઇન્દ્રાદિ દેવો સમાધાન માટે પ્રયત્ન કરે છે. શિવ આવીને કહે છે કે આ લોકહિત માટેનું કર્તવ્ય હતું અને ચોથા દિવસે દેવીને પોતાના દેહમાંથી પુત્ર મળશે. દેવી દેહલેપથી ચતુર્ભુજ વિનાયક રચે છે; શિવ પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરે છે અને તે સર્વપૂજ્ય, અગ્રપૂજ્ય ગણનાયક બને છે. પછી દેવો ઘોષણા કરે છે કે આ શિખર સેવા અને દર્શનથી પાપનાશક છે; ત્યાંના તીર્થમાં સ્નાન અમરપદ આપે છે અને માઘ શુક્લ તૃતીયાનું વ્રત સાત જન્મ સુધી સુખ આપે છે. અંતે કોલોફનમાં તેને પ્રભાસ ખંડના અર્બુદ ખંડનો 52મો અધ્યાય જણાવ્યો છે.
Adhyaya 53
ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् / The Māhātmya of the Origin and Power of Brahmā’s Padam (Sacred Mark)
પુલસ્ત્ય મુનિ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ ‘બ્રહ્મપદ’ નામના તીર્થનો પ્રસંગ વર્ણવે છે. અર્બુદ પર્વત પર અચલેશ્વર-યાત્રાના અવસરે દેવો અને શુદ્ધ ઋષિઓ એકત્ર થાય છે. નિયમ, હોમ, વ્રત, સ્નાન, ઉપવાસ, કઠિન જપ અને વિધિ-વિધાનથી થાકેલા ઋષિઓ બ્રહ્માને વિનંતી કરે છે—સંસારસાગર પાર કરાવતો સરળ ઉપદેશ અને સ્વર્ગપ્રાપ્તિનો સ્પષ્ટ માર્ગ જણાવો. બ્રહ્મા કરુણાથી કહે છે કે તેમનું પોતાનું મંગલ ‘પદ’ પાપનાશક સ્થાન છે; ત્યાં માત્ર સ્પર્શ અને શ્રદ્ધાપૂર્વક અભિમુખ થવું પણ શુભ ગતિ આપે છે, સ્નાન-દાન-વ્રત-હોમ-જપની સંપૂર્ણ વ્યવસ્થા ન હોય તો પણ. એકમાત્ર અનિવાર્ય શરત—અડગ શ્રદ્ધા. કાર્તિક પૂર્ણિમાએ જળ, ફળ, સુગંધ, માળા અને અનુલેપનથી પૂજન કરીને, યથાશક્તિ મીઠા ભોજનથી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવાથી દુર્લભ બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે. અંતે યુગાનુસાર પદના રંગ અને પરિમાણમાં ફેરફારનું અદ્ભુત વર્ણન—કૃતમાં અસંખ્ય શ્વેત, ત્રેતામાં લાલ, દ્વાપરમાં કપિશ, અને કલિમાં સૂક્ષ્મ કાળો—તીર્થના કાલ-તત્ત્વાર્થને દૃઢ કરે છે.
Adhyaya 54
त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनम् | Tripuṣkara Māhātmya (Glorification of Tripuṣkara)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય જણાવે છે કે ત્રિપુષ્કર અર્બુદ પર્વત પર કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયું. પદ્મયોનિ બ્રહ્મા સંધ્યા-ઉપાસના માટે પુષ્કર તરફ જાય છે, કારણ કે માનવલોકમાં જેટલો સમય રહેશે તેટલો ત્રિપુષ્કરમાં સંધ્યા વંદન કરવાનું તેમનું વ્રત છે. એ સમયે વસિષ્ઠનું યજ્ઞસત્ર ચાલી રહ્યું હોય છે; કર્મકાળ આવી પહોંચતાં વસિષ્ઠ કહે છે કે બ્રહ્માની હાજરી વિના યજ્ઞ પૂર્ણ થઈ શકતો નથી. તેથી તેઓ બ્રહ્માને વિનંતી કરે છે—ત્રિપુષ્કરને યજ્ઞસ્થળે લાવો, ત્યાં સંધ્યા-પૂજન કરો અને યજ્ઞના અધ્યક્ષ દેવ તરીકે રહી સમાપ્તિ કરાવો. વિચાર કરીને બ્રહ્મા જ્યેષ્ઠ–મધ્ય–કનિષ્ઠ એવા ત્રિવિધ પુષ્કર-તીર્થત્રયને અર્બુદના અતિ પુણ્ય જળાશયમાં લાવી સ્થાપે છે; ત્યારથી અર્બુદમાં ત્રિપુષ્કરનું અસ્તિત્વ પ્રસિદ્ધ થયું. ફલશ્રુતિ મુજબ કાર્તિક પૂર્ણિમાએ શાંતચિત્તે સ્નાન અને દાન કરનારને ચિરંજીવી લોકપ્રાપ્તિ થાય છે. ઉત્તર તરફ ઉત્તમ સાવિત્રી-કુંડ પણ છે, જ્યાં સ્નાન-દાનથી શુભ સિદ્ધિ મળે છે.
Adhyaya 55
रुद्रह्रद-माहात्म्यवर्णनम् | Rudrahrada Māhātmya (Glory of the Lake of Rudra)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને શુભ રુદ્રહ્રદ તીર્થમાં જવાની અને ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરવાની રીત ઉપદેશે છે. કહેવામાં આવ્યું છે કે જે વ્યક્તિ ભક્તિથી આ પવિત્ર સરોવરમાં સ્નાન કરે છે, તે પાવન બની શિવગણોના સાન્નિધ્યમાં ‘ગણાધીશત્વ’ જેવી ઉચ્ચ સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે. પછી તીર્થની ઉત્પત્તિકથા આવે છે—અંધક દૈત્યવધ પછી વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ પોતાના ગણો સાથે ત્યાં સ્નાન કરીને હ્રદની સ્થાપના કરે છે; તેથી તે ‘રુદ્રહ્રદ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. આગળ નિયમ જણાવે છે કે ચતુર્દશી તિથિએ સ્નાન કરવાથી સર્વ તીર્થોના સંગમ સમાન પુણ્ય મળે છે. અંતે તેને પ્રભાસ ખંડના અંતર્ગત અર્બુદ ખંડનો 55મો અધ્યાય કહી કોલોફનથી સમાપ્તિ થાય છે.
Adhyaya 56
गुहेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् | Guhēśvara Māhātmya (Account of the Glory of Guhēśvara)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજશ્રોતાને ગુહેશ્વર નામના પરમ પવિત્ર તીર્થનું માહાત્મ્ય જણાવે છે. ગુહાના મધ્યમાં સ્થિત શિવલિંગ ‘ગુહેશ્વર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને પૂર્વે સિદ્ધોએ તેની પૂજા કરી હતી—આથી સ્થળની પ્રામાણિકતા અને મહિમા પ્રતિપાદિત થાય છે. ફળશ્રુતિ મુજબ, જે મનુષ્ય કોઈ વિશેષ કામના મનમાં રાખીને ત્યાં જઈ પૂજન કરે છે, તેને તે મુજબ ઇચ્છિત ફળ મળે છે; અને જે નિષ્કામ ભાવથી, શુદ્ધ ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરે છે, તે મોક્ષમાર્ગ તરફ આગળ વધે છે. આ સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડ (અર્બુદખંડ) નો 56મો અધ્યાય છે।
Adhyaya 57
अवियुक्तक्षेत्रमाहात्म्यवर्णनम् | The Māhātmya of the Aviyukta (Non-Separation) Kṣetra
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને અવિયુક્તવનનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. આ વનનું વિશેષ ફળ એવું છે કે—જે કોઈ ત્યાં દર્શન કરે અથવા નિવાસ કરે, તે પોતાના પ્રિયજન અને પ્રિય વસ્તુઓથી વિયોગમાં રહેતો નથી. આ વાતને એક કારણકથા દ્વારા સ્થિર કરવામાં આવી છે. નહુષે ઇન્દ્રનું રાજ્ય હરી લીધું ત્યારે શચી દુઃખિત થઈ આ વનમાં પ્રવેશે છે. વનના સ્વાભાવિક પ્રભાવથી અગાઉ વિયુક્ત શતક્રતુ ઇન્દ્ર પુનઃ પરત આવે છે અને શચી સાથે મિલન થાય છે; તેથી આ ક્ષેત્રની ‘અવિયુક્ત’ ખ્યાતિ પ્રસ્થાપિત થઈ. ત્યારબાદ શચી વનને વર આપે છે—પ્રિય સંબંધીઓથી વિયોગ પામેલો સ્ત્રી કે પુરુષ જો ત્યાં એક રાત રહે, તો તેને ફરી સંગ અને સહવાસ પ્રાપ્ત થાય. અહીં ફળદાન/ફળાર્પણનું મહાપુણ્ય વિદ્વાન બ્રાહ્મણો વખાણે છે. ખાસ કરીને સંતાન ઇચ્છતી સ્ત્રીઓ માટે વંધ્યત્વ નિવૃત્તિ અને ‘પુત્રફળ’ પ્રાપ્તિ જણાવાઈ છે. આ સ્કંદમહાપુરાણના પ્રભાસખંડસ્થ અર્બુદખંડનો 57મો અધ્યાય છે.
Adhyaya 58
उमामाहेश्वरतीर्थमाहात्म्यवर्णनम् (Glorification of the Umā–Maheśvara Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને ઉપદેશરૂપે પ્રભાસખંડস্থিত “ઉમા–મહેશ્વર” તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. આ તીર્થ સર્વોત્તમ અને પરમ પુણ્યદાયક ગણાય છે. ધુન્ધુમાર નામના ભક્તે તેની સ્થાપના કરી હતી એમ કહી, ભક્તિની ભાવનાથી જ ભૂમિ પણ પાવન બને છે એવો અર્થ પ્રગટ થાય છે। વિધિ સંક્ષિપ્ત છે: યાત્રિકે ઉમા–મહેશ્વર સ્થાને જઈ શિવ–પાર્વતી દિવ્ય દાંપત્યની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરવી. ફલશ્રુતિ મુજબ, એવી પૂજા કરનાર સાત જન્મ સુધી દૌર્ભાગ્યથી બચી રહે છે અને શુભ કલ્યાણ પ્રાપ્ત કરે છે।
Adhyaya 59
महौजसतीर्थप्रभाववर्णनम् | The Efficacy of Mahaujasa Tīrtha
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ તીર્થ-માહાત્મ્યરૂપે મહૌજસ તીર્થની કથા કહે છે. મહૌજસ પાતક-નાશક તીર્થ છે; અહીં સ્નાન કરવાથી તેજ (કાંતિ/શુભશક્તિ) અને શ્રી પુનઃ પ્રાપ્ત થાય છે. બ્રહ્મહત્યાના દોષફળથી પીડિત ઇન્દ્ર (શક્ર) શ્રી અને તેજથી વંચિત થાય છે, દુર્ગંધયુક્ત બની દેવતાઓ દ્વારા તિરસ્કૃત થાય છે. ઉપાય માટે તે બૃહસ્પતિને શરણ જાય છે; બૃહસ્પતિ કહે છે કે પૃથ્વી પર તીર્થયાત્રા જ તેજ પાછું મેળવવાનો માર્ગ છે—તીર્થ વિના તેજવૃદ્ધિ થતી નથી. ઘણા તીર્થોમાં ભ્રમણ કર્યા પછી ઇન્દ્ર અર્બુદ પહોંચે છે. ત્યાં એક જળાશય જોઈ સ્નાન કરતાં જ તેને મહા-ઓજ પ્રાપ્ત થાય છે; દુર્ગંધ દૂર થાય છે અને દેવતાઓ તેને ફરી સ્વીકારે છે. ત્યારબાદ ઇન્દ્ર કાળવિશેષ ફલશ્રુતિ જાહેર કરે છે—આશ્વિન શુક્લપક્ષના અંતે, શક્રોદય સમયે જે અહીં સ્નાન કરે તે પરમ ગતિ પામે અને જન્મોજન્મ શ્રીસમ્પન્ન બને. આમ પાપ, પ્રાયશ્ચિત્ત, તીર્થ અને સમય-નિયમનો સંક્ષિપ્ત ઉપદેશ મળે છે।
Adhyaya 60
जंबूतीर्थप्रभाववर्णनम् (Description of the Power and Merit of Jambū Tīrtha)
પુલસ્ત્ય ઋષિ શ્રોતાને અદ્વિતીય જંબૂતીર્થ તરફ જવાની રીત સમજાવે છે અને કહે છે કે ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી ઇચ્છિત ફળ મળે છે. પછી પૂર્વકથા આવે છે—સૂર્યવંશીય રાજા નિમિ વૃદ્ધાવસ્થામાં અર્બુદ પર્વત પર જઈ એકાગ્રચિત્તે પ્રાયોપવેશન (નિયમિત ઉપવાસથી દેહત્યાગ) ગ્રહણ કરે છે. અનેક મુનિઓ આવી રાજર્ષિઓ, દેવર્ષિઓ અને પુરાણપરંપરાના આદર્શ પ્રસંગો વિષે ધર્મોપદેશ કરે છે. અંતે લોમશ ઋષિ વિસ્તૃત તીર્થમાહાત્મ્યનું પાઠ કરે છે. તે સાંભળી નિમિ દુઃખિત થાય છે કે તેણે પહેલાં બહુ તીર્થસ્નાન ન કર્યા; તે સર્વ તીર્થોના ફળ મેળવવાનો ઉપાય પૂછે છે. કરુણાથી લોમશ મંત્રબળે જંબૂદ્વીપના તીર્થોને એ જ સ્થળે લાવવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે અને એકત્રિત પવિત્ર જળમાં સ્નાન કરવા કહે છે. ધ્યાનમાત્રે તીર્થો તત્કાળ પ્રગટ થાય છે અને પુરાવા રૂપે જંબૂ વૃક્ષ પણ પ્રાદુર્ભવે છે. નિમિ ‘સર્વતીર્થ’ કુંડમાં સ્નાન કરીને તરત જ દેહસહિત સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી તે સ્થાન જંબૂતીર્થ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું. તેમજ સૂર્ય કન્યા રાશીમાં હોય ત્યારે ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી ગયાશીર્ષ સમાન પુણ્ય મળે છે એમ પણ કહેવામાં આવ્યું છે.
Adhyaya 61
गंगाधरतीर्थमाहात्म्य (Glory of Gaṅgādhara Tīrtha)
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ એક રાજશ્રોતાને ગંગાધર નામના અત્યંત પુણ્યદાયક તીર્થનું માહાત્મ્ય ઉપદેશે છે. આ તીર્થ ‘સુપુણ્ય’ અને ‘વિમલ જળ’વાળું કહેવાય છે, અને તેની પવિત્રતા શૈવ દિવ્ય પ્રાકટ્ય સાથે જોડાયેલી છે. કથાનુસાર હરિ/શિવ અચલેશ્વર રૂપ ધારણ કરીને આકાશમાંથી ઉતરતી ગંગાને ધારણ કરે છે; આ ધરણ-કૃપાથી તે સ્થાન પાવન બને છે. આગળ વિધાન છે કે અષ્ટમી તિથિએ સમાહિત ચિત્તે ત્યાં સ્નાન કરવાથી દેવોને પણ દુર્લભ એવું પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે.
Adhyaya 62
कटेश्वर-गंगेश्वर-माहात्म्यवर्णनम् (Glory of Kāṭeśvara and Gaṅgeśvara)
પ્રભાસ ખંડમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ તીર્થયાત્રાનો ક્રમ વર્ણવી શ્રોતાને બે લિંગોના દર્શન કરાવે છે—ગૌરી (ઉમા) દ્વારા રચાયેલ કાટેશ્વર લિંગ અને નદીદેવી ગંગા દ્વારા રચાયેલ ગંગેશ્વર લિંગ। સૌભાગ્ય વિષયે ઉમા અને ગંગા વચ્ચે થયેલા પૂર્વ વિવાદથી કથા પ્રેરિત થાય છે; ગંગા લિંગસ્થાન શોધે છે, જ્યારે ઉમા લિંગસદૃશ સુંદર પર્વતાકૃતિને ‘કાટક’ (વલય જેવી નિશાની) સાથે જોઈ પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી પૂજન કરે છે। ઉમાની ભક્તિથી મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ દર્શન આપે છે અને વરદાન આપે છે। ગૌરી તે સ્થાનનું નામ ‘કાટેશ્વર’ રાખી ફલશ્રુતિ કહે છે—સપત્ની સ્પર્ધાથી પીડિત અથવા વિયોગથી દુઃખિત સ્ત્રીઓને માત્ર દર્શનથી જ જ્વર/ક્લેશ શમે, કલ્યાણ થાય અને ગૃહસૌભાગ્ય પુનઃસ્થાપિત થાય। પછી ગંગા પણ પૂજન કરી વર પામે છે અને ગંગેશ્વરની સ્થાપના કરે છે; બંને લિંગોના દર્શન કરવાનું વિધાન છે, ખાસ કરીને ‘સપત્ની-દોષ’ નિવારણ તથા સુખ અને સૌભાગ્ય પ્રાપ્તિ માટે। અધ્યાય અર્બુદ ક્ષેત્રની પવિત્ર ભૂગોળમાં આ મહિમાને સ્થિર ભક્તિપ્રેરણા રૂપે સ્થાપિત કરીને પૂર્ણ થાય છે।
Adhyaya 63
Arbuda-khaṇḍa-māhātmya-phalaśruti-varṇanam (Glory of Arbuda: Fruits of Hearing and Pilgrimage)
પુલસ્ત્ય અર્બુદ પર્વતની મહિમાનું સંક્ષિપ્ત ઉપસંહાર કરે છે. તે કહે છે કે ત્યાં ઋષિઓએ સ્થાપિત કરેલા અસંખ્ય તીર્થો અને પુણ્યધામો છે; તેથી તેની સંપૂર્ણ ગણના તો શતાબ્દીઓ સુધી વર્ણન કરવાથી પણ પૂરી ન થાય. અર્બુદમાં પવિત્રતા સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે—ત્યાં તીર્થ, સિદ્ધિ, વૃક્ષ, નદી કે દેવસન્નિધિ—કશુંય અછતરૂપે નથી. “સુંદર અર્બુદ પર્વત”ના નિવાસીઓ પુણ્યધારક ગણાય છે. જે વ્યક્તિ સર્વ દિશાઓથી અર્બુદનું દર્શન નથી કરતો, તેના જીવન, ધન અને તપનો વ્યવહારિક લાભ જાણે ચૂકી જાય—એવો દૃઢ નિષ્કર્ષ આપવામાં આવ્યો છે. પછી મુક્તિપ્રભાવ માનવો સુધી સીમિત ન રહી કીટ, પશુ, પક્ષી તથા ચતુર્વિધ જન્મના સર્વ પ્રાણીઓ સુધી વિસ્તરે છે. અર્બુદ પર મરણ—નિષ્કામ હોય કે સકામ—જરા-મરણ રહિત શિવ-સાયુજ્ય આપે છે. અંતે ફલશ્રુતિ: શ્રદ્ધાથી દરરોજ આ પુરાણવૃત્તાંત સાંભળવાથી તીર્થયાત્રાનું ફળ મળે; તેથી ઇહ-પર સિદ્ધિ માટે યાત્રા કરવી જોઈએ.
FAQs about Arbudha Khanda
Arbuda is portrayed as exceptionally purificatory—capable of removing sin even through mere sight (darśana)—and as sanctified through Vasiṣṭha’s ascetic power and presence.
Merits are framed in terms of pāpa-kṣaya (sin-diminution), tīrtha-snāna/dāna efficacy, and the heightened salvific value of approaching the mountain and its associated sacred sites with disciplined conduct.
A Vasiṣṭha-centered narrative provides the anchor: an episode involving the rescue of the wish-fulfilling cow Nandinī and the ritual-theological creation or transformation of a landscape feature through invoked sacred waters and mountain agency.