Adhyaya 41

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ मार्कंडेयस्य चाश्रमम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं मार्कंडेन महात्मना

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—ત્યારબાદ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, માર્કંડેયના આશ્રમમાં જવું જોઈએ; જ્યાં પૂર્વકાળે મહાત્મા માર્કંડેયે તપ કર્યું હતું।

Verse 2

मृकण्डो ब्राह्मणोनाम पुराऽसीच्छंसितव्रतः । अन्ते वयसि संजातस्तस्य पुत्रोऽतिसुन्दरः

પૂર્વકાળે મૃકંડુ નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો, જે પ્રશંસિત વ્રતોમાં અડગ હતો. તેની વૃદ્ધાવસ્થાના અંતે તેને અતિ સુંદર પુત્ર થયો।

Verse 3

सर्वलक्षणसंपूर्णः शांतः सूर्यसमप्रभः । कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमपदे नृप

તે સર્વ શુભલક્ષણોથી પરિપૂર્ણ, શાંત અને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતો. હે નૃપ, થોડો સમય ગયા પછી તે આશ્રમ-પ્રદેશમાં (આગળની ઘટના બની)।

Verse 4

आगतो ब्राह्मणो ज्ञानी कश्चित्सामुद्रविच्छुभः । ततोऽसौ क्रीडमानस्तु बालकः पंचवार्षिकः

દેહલક્ષણો જાણનાર એક જ્ઞાની બ્રાહ્મણ આવ્યા. ત્યારે પાંચ વર્ષનો તે બાળક રમતો રમતો ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 5

आनासाग्रशिखाग्राभ्यां चिरं चैवावलोकितः । ततोऽहसत्स सहसा तं मृकण्डो ह्यलक्षयत्

તેણે નાકની ટોચથી લઈને માથાની શિખર સુધી લાંબા સમય સુધી નિરીક્ષણ કર્યું. પછી અચાનક હસ્યો; અને મૃકંડુએ તે જોઈ લીધું.

Verse 6

अथाऽब्रवीच्चिरं दृष्टस्त्वया पुत्रो मम द्विज । ततो हसितवान्भूयः किमिदं कारणं वद

ત્યારે તેણે કહ્યું—“હે દ્વિજ! તમે મારા પુત્રને લાંબા સમય સુધી જોયો. પછી ફરી હસ્યા—એનું કારણ કહો.”

Verse 7

असकृत्स मृकण्डेन यावत्पृष्टो द्विजोत्तमः । उपरोधवशात्तस्मै यथार्थं संन्यवेदयत्

મૃકંડુએ વારંવાર પૂછતાં તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ આગ્રહના દબાણે તેને યથાર્થ વાત જણાવી દીધી.

Verse 8

अस्य बालस्य चिह्नानि यानि काये द्विजोत्तम । अजरश्चामरश्चैव तैर्भवेत्पुरुषः किल

“હે દ્વિજોત્તમ! આ બાળકના દેહમાં દેખાતા લક્ષણો એવા છે કે, તેમના આધારે મનુષ્ય ખરેખર અજર અને અમર થવાનો છે એમ કહેવાય છે.”

Verse 9

षण्मासेनास्य बालस्य नूनं मृत्युर्भविष्यति । एतस्मात्कारणाद्धास्यं मयाऽकारि द्विजोत्तम । अनृतं नोक्तपूर्वं मे वैरिष्वपि कदाचन

છ માસમાં આ બાળકનું નિશ્ચિત જ મૃત્યુ થશે. આ કારણથી, હે દ્વિજોત્તમ, મેં હાસ્ય કર્યું. મેં પહેલાં ક્યારેય અસત્ય કહ્યું નથી—કદી પણ નહીં, શત્રુઓ પ્રત્યે પણ નહીં.

Verse 10

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा तु स ज्ञानी उषित्वा तत्र शर्वरीम् । मृकंडेनाभ्यनुज्ञात इष्टं देशं जगाम ह

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે કહી તે જ્ઞાની મુનિ ત્યાં રાત્રિ વિતાવી; અને મૃકંડની અનુમતિ મેળવી, પોતાના ઇચ્છિત સ્થાને પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 11

मृकंडोपि सुतं ज्ञात्वा ततः क्षीणायुषं नृप । पंचवार्षिकमप्यार्त्तश्चकारोपनयान्वितम्

હે નૃપ, મૃકંડે પણ પોતાના પુત્રને ત્યારે અલ્પાયુ જાણીને વ્યાકુળ થઈ, પાંચ વર્ષનો હોવા છતાં તેનું ઉપનયન સંસ્કાર કરાવ્યો.

Verse 12

श्रुताध्ययनसंपन्नं यंयं पश्यसि चाग्रतः । तस्याभिवादनं कार्यं त्वया पुत्रक नित्यशः

પુત્ર, તારા આગળ જે જે શ્રુતિ અને અધ્યયનથી સંપન્ન જણાય, તેને અભિવાદન કર; આ તારે નિત્ય કરવાનું છે.

Verse 13

ततश्चक्रे ब्रह्मचारी पितुर्वाक्यं विशेषतः

ત્યારબાદ તે બ્રહ્મચારીએ પિતાના વચનને વિશેષ કાળજીપૂર્વક આચર્યું.

Verse 14

बालं वृद्धं युवानं च यंयं पश्यति चक्षुषा । नमस्करोति तं सर्वं ब्राह्मणं विनयान्वितः

બાળક હોય, વૃદ્ધ હોય કે યુવાન—જે જે બ્રાહ્મણને તે આંખે જુએ, તે વિનયથી યુક્ત થઈ સર્વને નમસ્કાર કરે।

Verse 15

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्याश्रमसमीपतः । सप्तर्षयः समायातास्तीर्थयात्रापरायणाः

થોડા સમય પછી, તે આશ્રમની નજીક તીર્થયાત્રામાં પરાયણ એવા સપ્તર્ષિઓ આવી પહોંચ્યા।

Verse 16

अथ तान्सत्वरं गत्वा वंदयामास पार्थिव । बालः सविनयोपेतः सर्वांश्चैव यथाक्रमम्

પછી, હે રાજન, તે બાલક ત્વરિત જઈ વિનયયુક્ત બની યથાક્રમે તે સર્વને વંદન કર્યુ।

Verse 17

दीर्घायुर्भव तैरुक्तः स बालस्तुष्टितत्परैः । आस्थिताश्च यथाभीष्टं देशं बालं विसर्ज्य तम्

તેના પર પ્રસન્ન થઈ તેમણે બાલકને કહ્યું, “દીર્ઘાયુ ભવ.” પછી બાલકને વિદાય આપી તેઓ ઇચ્છિત દેશમાં ગયા।

Verse 18

तेषां मध्येंऽगिरानाम दिव्यज्ञानसमन्वितः । तेनावलोकितो बालः सूक्ष्मदृष्ट्या परंतप

તેમામાં ‘અંગિરા’ નામના એક ઋષિ દિવ્યજ્ઞાનથી સમન્વિત હતા; હે પરંતપ, તેમણે સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિથી તે બાલકને નિરીક્ષ્યો।

Verse 19

अथ तानब्रवीत्सर्वान्मुनीन्किंचित्सविस्मयः । दीर्घायुर्न च बालोऽयं युष्माभिः संप्रकीर्तितः

ત્યારે તે થોડો આશ્ચર્યચકિત થઈ સર્વ મુનિઓને બોલ્યો— “આ બાલક દીર્ઘાયુ નથી; તમે જેમ પ્રકીર્તિત કર્યું છે તેમ નથી.”

Verse 20

गमिष्यति कुमारोऽयं निधनं पंचमे दिने । तन्न युक्तं हि नो वाक्यमसत्यं द्विजसत्तमाः

“આ કુમાર પાંચમા દિવસે મૃત્યુને પામશે; તેથી આપણું વચન અસત્ય બની જશે— એ યોગ્ય નથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો!”

Verse 21

यथाऽयं चिरजीवी स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् । अथ ते मुनयो भीता मिथ्या वाक्यस्य पार्थिव

“આ બાલક ચિરંજીવી બને એવો ઉપાય વિધાન કરો.” હે રાજન, પોતાનું વચન મિથ્યા ન બને એ ભયથી તે મુનિઓ ભીત થયા.

Verse 22

बालकं तं समादाय ब्रह्मलोकं गतास्तदा । तत्र दृष्ट्वा चतुर्वक्त्रं नमश्चक्रुर्मुनीश्वराः

તે બાલકને સાથે લઈને તેઓ ત્યારે બ્રહ્મલોક ગયા. ત્યાં ચતુર્મુખ બ્રહ્માને જોઈ મુનિશ્રેષ્ઠોએ નમસ્કાર કર્યો.

Verse 23

तेषामनंतरं तेन बालके नाभिवादितः । दीर्घायुर्भव तेनाऽपि ब्रह्मणोक्तः स बालकः

ત્યારબાદ તે બાલકે તેમને અભિવાદન કર્યું નહીં. છતાં બ્રહ્માએ એ જ બાલકને કહ્યું— “દીર્ઘાયુ થા.”

Verse 24

ततः सप्तर्षयो हृष्टाः स्वचित्ते नृपसत्तम । सुखासीनान्सविश्रांतानब्रवीन्मुनिपुंगवान्

ત્યારે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, સપ્તર્ષિઓ હૃદયથી હર્ષિત થયા. તેઓ સુખથી બેસી વિશ્રાંતિ પામ્યા પછી મુનિશ્રેષ્ઠે તેમને કહ્યું.

Verse 25

ब्रह्मोवाच । परिपृच्छत किं कार्यं कुतो यूयमिहागताः

બ્રહ્માએ કહ્યું—પૂછો; તમારું કાર્ય શું છે? અને તમે અહીં ક્યાંથી આવ્યા છો?

Verse 26

ऋषय ऊचुः । तीर्थयात्राप्रसंगेन भ्रममाणा महीतलम् । अर्बुदं पर्वतं नाम तस्य तीर्थेषु वै गताः

ઋષિઓએ કહ્યું—તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે અમે પૃથ્વી પર ભ્રમણ કરતા ‘અર્બુદ’ નામના પર્વત પર આવ્યા અને તેના તીર્થોમાં ગયા.

Verse 27

अथागत्य द्रुतं दूराद्बालेनानेन वंदिताः । दीर्घायुर्भव संदिष्टस्ततश्चायमनेकधा । पंचमे दिवसेऽस्यापि मृत्युर्देव भविष्यति

પછી દૂરથી ઝડપથી આવી આ બાળકે અમને વંદન કર્યું. અમે તેને ‘દીર્ઘાયુ ભવ’ એવો આશીર્વાદ આપ્યો; તેણે તેને અનેક રીતે પુનરાવર્તિત કર્યું. છતાં, હે દેવ, તેના માટે પણ પાંચમા દિવસે મૃત્યુ થશે.

Verse 28

यथा वयं त्वया सार्द्धमसत्या न चतुर्मुख । भवामोऽस्य कृते देव तथा किंचिद्विधीयताम्

હે ચતુર્મુખ, હે દેવ! એવું કંઈક વિધાન કરો કે આ બાળકના કારણે અમે તમારી સાથે અસત્યવક્તા ન બનીએ.

Verse 29

अथ ब्रह्मा प्रहृष्टात्मा दृष्ट्वा तं मुनिदारकम् । मत्प्रसादादयं बालो भावी कल्पायुरब्रवीत्

ત્યારે બ્રહ્મા હૃદયે પરમ પ્રસન્ન થઈ તે મુનિપુત્રને જોઈ બોલ્યા— “મારા પ્રસાદથી આ બાલકને કલ્પપર્યંત આયુષ્ય થશે.”

Verse 30

ततस्ते मुनयो हृष्टास्तमादाय गृहं प्रति । प्रस्थिता ब्रह्मलोकात्तु नमस्कृत्वा चतुर्मुखम्

પછી તે મુનિઓ આનંદિત થઈ તેને સાથે લઈને પોતાના ઘેર પ્રસ્થાન કર્યા. બ્રહ્મલોકમાંથી નીકળી ચતુર્મુખ બ્રહ્માને નમસ્કાર કરીને તેઓ આગળ વધ્યા।

Verse 31

अथ तस्य पिता तत्र मृकंडो मुनिसत्तमः । ततो भार्यासमायुक्तो विललाप सुदुःखितः

ત્યારે ત્યાં તેનો પિતા મૃકંડુ—મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ—પત્ની સાથે અત્યંત દુઃખિત થઈ વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 32

हा पुत्रपुत्र करुणं रुदित्वा धर्मवत्सलः । अनामंत्र्य च मां कस्माद्दीर्घं पंथानमाश्रितः

“હા પુત્ર, હા પુત્ર!” એમ કરુણ રીતે રડી ધર્મપ્રેમી બોલ્યો—“મને વિના વિદાય લીધા તું કેમ આટલો લાંબો માર્ગ પકડી લીધો?”

Verse 33

अकृत्वापि क्रियाः कार्याः कथं मृत्युवशं गतः । सोऽहं त्वया विना पुत्र न जीवामि कथंचन

“કરવાની યોગ્ય ક્રિયાઓ કર્યા વિના તું કેવી રીતે મૃત્યુના વશ થયો? પુત્ર, તારા વિના હું ક્યારેય જીવાઈ શકતો નથી।”

Verse 34

एवं विलपतस्तस्य बहुधा नृपसत्तम । बालश्चाभ्यागतस्तत्र यत्र देशे पुरा स्थितः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તે અનેક રીતે વિલાપ કરતો હતો; ત્યારે તે બાલક ફરી તે જ દેશમાં આવ્યો, જ્યાં તે પહેલાં નિવાસ કરતો હતો.

Verse 35

अथासौ प्रययौ बालः प्रहृष्टेनांतरात्मना । तं दृष्ट्वा पथि तातश्च संप्रहृष्टो बभूव ह

પછી તે બાલક અંતરમાં હર્ષિત થઈ આગળ ગયો. માર્ગમાં તેને જોઈ તેના પિતા પણ અત્યંત આનંદિત થયા.

Verse 36

पप्रच्छांकं समारोप्य चिरागमन कारणम् । ततः स कथयामास सर्वं मुनिविचेष्टितम् । दर्शनं ब्रह्मलोकस्य पद्मयोनेर्वरं तथा

તેને ગોદમાં બેસાડી પિતાએ લાંબા સમય પછી આવવાનું કારણ પૂછ્યું. ત્યારે બાલકે બધું કહ્યું—મુનિઓની ચેષ્ટાઓ, બ્રહ્મલોકનું દર્શન અને પદ્મયોનિ બ્રહ્માએ આપેલો વર પણ.

Verse 37

बालक उवाच । अजरश्चामरश्चाहं कृतस्तात स्वयंभुवा । तस्मात्सत्यं मदर्थे ते व्येत्वसौ मानसो ज्वरः

બાલકે કહ્યું—પિતાજી! સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ મને જરા અને મૃત્યુથી રહિત કર્યો છે. તેથી મારા વિષે નિશ્ચિંત રહો; તમારો આ માનસિક જ્વર (શોક) હવે દૂર થાઓ.

Verse 38

सोऽहमाराधयिष्यामि तथैव चतुराननम् । कृत्वाऽश्रमपदं रम्यमर्बुदे पर्वतोत्तमे

હું એ જ ચતુરાનન બ્રહ્માની આરાધના કરીશ. પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ અર્બુદ પર રમ્ય આશ્રમ સ્થાપી, હું તેમની ભક્તિમાં લીન રહીશ.

Verse 39

अमृतस्रावि तद्वाक्यं श्रुत्वा पुत्रस्य स द्विजः । मृकंडो हर्षसंयुक्तो वाचमित्यब्रवीच्च तम्

પુત્રના અમૃતવર્ષી મધુર વચન સાંભળી દ્વિજ ઋષિ મૃકંડુ હર્ષથી પરિપૂર્ણ થઈ તેને પ્રત્યुत્તર આપ્યો।

Verse 40

मार्क्कंडोऽपि द्रुतं गत्वा रम्य मर्बुदपर्वतम् । तपस्तेपे सुविस्तीर्णं ध्यायन्देवं पितामहम्

માર્કંડેય પણ ઝડપથી રમ્ય અર્બુદ પર્વત પર ગયો અને પિતામહ બ્રહ્મદેવનું ધ્યાન કરતાં ત્યાં દીર્ઘ અને વિસ્તૃત તપ કર્યું।

Verse 41

तस्याश्रमपदे पुण्ये श्रावणे मासि पार्थिव । पौर्णमास्यां विशेषेण यः कुर्यात्पितृतर्पणम् । पितृमेधफलं तस्य सकलं स्यादसंशयम्

હે રાજન, તે ઋષિના પવિત્ર આશ્રમસ્થાને—વિશેષ કરીને શ્રાવણ માસની પૂર્ણિમાએ—જે પિતૃતર્પણ કરે છે, તેને નિઃસંદેહ પિતૃમેધ યજ્ઞનું સંપૂર્ણ ફળ મળે છે।

Verse 42

ऋषियोगेन यस्तत्र तर्पयेद्ब्राह्मणोत्तमान् । ब्रह्मलोके चिरं वासस्तस्य संजायते नृप

હે નૃપ, જે ત્યાં ઋષિયોગના વિધાનથી ઉત્તમ બ્રાહ્મણોને તર્પણ આપે છે, તેને બ્રહ્મલોકમાં દીર્ઘ નિવાસ પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 43

यः स्नानं कुरुते तत्र सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः । नाल्पमृत्युभयं तस्य कुले क्वापि प्रजायते

જે ત્યાં યોગ્ય શ્રદ્ધા સાથે સ્નાન કરે છે, તેના કુળમાં ક્યાંય પણ અકાળ મૃત્યુનો ભય ઉત્પન્ન થતો નથી।