Adhyaya 17
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય મુનિ પંગુ-તીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે; તેને સર્વ-પાતક-નાશક અને અતિ પાવન તીર્થ કહેવાયું છે. ચ્યવન વંશમાં જન્મેલો પંગુ નામનો બ્રાહ્મણ ચાલવામાં અસમર્થ હતો; ઘરનાં લોકો પોતાના કામે નીકળી જઈ તેને અવગણી એકલો મૂકી દેતાં, તે દુઃખિત થતો. તે અર્બુદાચલ પહોંચીને એક સરોવર પાસે કઠોર તપ કરે છે, શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા કરીને ગંધ, પુષ્પ, નૈવેદ્ય વગેરે અર્પણથી નિયમપૂર્વક શ્રદ્ધાભક્તિથી પૂજા કરે છે. પછી વાયુ-આહાર, જપ અને હોમ દ્વારા દીર્ઘકાળ અખંડ સાધના કરે છે. તપથી પ્રસન્ન મહાદેવ સાક્ષાત્ બોલી વર આપે છે. પંગુ પ્રાર્થના કરે છે કે આ તીર્થ તેના નામે પ્રસિદ્ધ થાય, અહીં શિવકૃપાથી તેની લંગડાશ દૂર થાય, અને પાર્વતી સહિત શિવનું નિત્ય સાન્નિધ્ય રહે. ઈશ્વર વર આપી ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ વિશેષ સાન્નિધ્યનું આશ્વાસન આપે છે. ફળ—સ્નાનમાત્રથી પંગુને દિવ્ય દેહ મળે છે; તે તિથિએ સ્નાન કરનાર યાત્રિકો લંગડાશથી મુક્ત થઈ શુભ, પરિવર્તિત સ્વરૂપ પામે છે.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । पंगु तीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपातकनाशनम् । यत्र पूर्वं तपस्तप्तं पंगुना ब्राह्मणेन च
પુલસ્ત્યે કહ્યું—ત્યારબાદ પંગુ-તીર્થમાં જવું જોઈએ, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે; જ્યાં પૂર્વકালে પંગુ નામના બ્રાહ્મણે તપ કર્યું હતું.
Verse 2
पंगुनामा द्विजः पूर्वं च्यवनस्यान्वयेऽभवत् । अशक्तश्चलितुं भूमौ पंगुभावान्नृपोत्तम
હે નૃપોત્તમ! પૂર્વે ચ્યવનના વંશમાં પંગુ નામનો એક દ્વિજ હતો; લંગડાપણાને કારણે તે ધરતી પર ચાલવામાં અસમર્થ હતો.
Verse 3
गृहकृत्यनियुक्तोऽसावेकदा बान्धवैर्नृप । पंगुर्गंतुं न शक्तोऽसौ परं दुःखमवाप्तवान्
હે રાજન! એક વખત સગાંઓએ તેને ઘરકામમાં નિયુક્ત કર્યો; પંગુ તેમની સાથે જઈ શક્યો નહીં અને તે પરમ દુઃખમાં પડ્યો.
Verse 4
अथासौ तैः परित्यक्तो गत्वार्बुदमथाचलम् । एकं सरः समासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्
પછી તેઓએ ત્યજી દીધેલો તે અર્બુદ પર્વત પર ગયો; ત્યાં એક સરોવર પાસે પહોંચી તેણે અતિ કઠોર તપ કર્યું.
Verse 5
लिंगं संस्थाप्य तत्रैव पूजयामास तं विभुम् । गन्धपुष्पादिनैवेद्यैः सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
ત્યાં જ તેણે લિંગની સ્થાપના કરીને તે વિભુ પ્રભુની પૂજા કરી; ગંધ, પુષ્પ અને નૈવેદ્ય આદિ અર્પણ કરી સમ્યક શ્રદ્ધાથી યુક્ત રહ્યો.
Verse 6
शिवभक्तिपरो जातो वायुभक्षो बभूव ह । जपहोमरतो नित्यं पंगुनामा द्विजोत्तमः
પંગુ નામનો તે દ્વિજોત્તમ શિવભક્તિમાં પરાયણ થયો; તે વાયુભક્ષી બન્યો અને નિત્ય જપ તથા હોમમાં રત રહ્યો.
Verse 7
ततस्तुष्टो महादेवो ब्राह्मणं नृपसत्तम । पंगुं प्रति महाराज वाक्यमेतदुवाच ह
ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ મહારાજ, પંગુ નામના બ્રાહ્મણને આ વચન કહ્યાં।
Verse 8
ईश्वर उवाच । पंगो तुष्टो महादेवो वरं वरय सुव्रत । तव दास्याम्यहं सर्वं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે પંગુ, મહાદેવ પ્રસન્ન છે. હે સુવ્રત, વર માગ; અતિ દુર્લભ હોય તોય હું તને સર્વ આપિશ।
Verse 9
पंगुरुवाच । नाम्ना मे ख्यातिमायातु तीर्थमेतत्सुरेश्वर । पंगुभावोऽत्र मे यातु प्रसादात्तव शंकर
પંગુ બોલ્યો—હે સુરેશ્વર, આ તીર્થ મારા નામથી પ્રસિદ્ધ થાઓ. અને હે શંકર, તમારી કૃપાથી મારી લંગડાપણું અહીં જ છૂટી જાય।
Verse 10
तवास्तु सततं चात्र सांनिध्यं सह भार्यया । एवमुक्तः स तेनाथ विप्रं प्रति वचोब्रवीत्
‘તથાસ્તુ; અહીં મારી પત્ની સહિત મારું સદૈવ સાન્નિધ્ય રહો.’ એમ કહી પછી તેમણે તે બ્રાહ્મણને વચન કહ્યાં।
Verse 11
ईश्वर उवाच । नाम्ना तव द्विजश्रेष्ठ तीर्थमेतद्भविष्यति । ख्यातिं तपःप्रभावेन तीर्थं यास्यति सत्तम
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ તીર્થ તારા નામથી જ થશે. હે સત્તમ, તારા તપના પ્રભાવથી આ તીર્થ મહાખ્યાતિ પામશે।
Verse 12
चैत्रशुक्लचतुर्द्दश्यां सांनिध्यं मे भवेत्तथा
ચૈત્ર શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશીએ ત્યાં પણ મારું દિવ્ય સાન્નિધ્ય પ્રગટ થશે.
Verse 13
पुलस्त्य उवाच । स्नानमात्रेण विप्रोऽसौ दिव्यरूपमवाप ह । तत्र तस्थौ महादेवो गौर्या सह महेश्वरः
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—માત્ર સ્નાનથી તે બ્રાહ્મણે દિવ્યરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું; અને ત્યાં મહાદેવ મહેશ્વર ગૌરીસહ સ્થિત રહ્યા।
Verse 14
तस्मिन्दिने नृपश्रेष्ठ स्नानं तत्र समाचरेत् । स पंगुत्वाद्विनिर्मुक्तो दिव्यरूपमवाप्नुयात्
એ જ દિવસે, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; તે લંગડાપણાથી મુક્ત થઈ દિવ્યરૂપ પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 17
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे पंगुतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम सप्तदशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ત્રીજા અર્બુદખંડમાં ‘પંગુતીર્થ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો સત્તરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।