Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा हिमाचलो वाक्यं वसिष्ठस्य महात्मनः । चिन्तयामास तत्कार्यं विवरस्य प्रपूरणे

સૂતએ કહ્યું—મહાત્મા વસિષ્ઠના વચન સાંભળી હિમાચલે તે કાર્ય વિષે વિચાર કર્યો કે વિવર કેવી રીતે પૂરવો.

Verse 2

चिरं विचार्य तमृषिमिदमाह नगोत्तमः । क उपायो नगानां वै तत्र गंतुं वदस्व मे

ઘણો વિચાર કરીને નગોત્તમે તે ઋષિને કહ્યું—પર્વતો ત્યાં જવા માટે કયો ઉપાય છે? મને કહો।

Verse 3

पक्षच्छेदस्तु शक्रेण सर्वेषां च पुरा कृतः । तस्मादस्य मुनिश्रेष्ठ कार्यस्य पश्य निश्चयम्

પૂર્વકાળે શક્ર (ઇન્દ્ર) એ સર્વ પર્વતોના પંખો કાપી નાખ્યા હતા. તેથી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ કાર્યસિદ્ધિનો નિશ્ચિત ઉપાય વિચારીને નક્કી કર।

Verse 4

वसिष्ठ उवाच । अस्त्युपायो नगानां तु तत्र नेतुं महानग । तवायं तनयस्तत्र विख्यातो नंदिवर्द्धनः

વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે મહાનગ! પર્વતોને ત્યાં લઈ જવાનો એક ઉપાય છે. ત્યાં તારો પુત્ર ‘નંદિવર્ધન’ નામે વિખ્યાત છે; એ જ આ કાર્ય સિદ્ધ કરશે.

Verse 5

तस्यार्बुद इति ख्पातो वयस्यः परमं प्रियः । नागः प्राणभृतां श्रेष्ठः खेचरोऽपि च वीर्यवान्

તેનો ‘અર્બુદ’ નામે ખ્યાત એક પરમપ્રિય મિત્ર છે—તે એક નાગ છે, પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અને આકાશમાં વિહરનાર પણ, મહાવીર્યવાન છે.

Verse 6

स वा ऊर्ध्वगतिः क्षिप्रं क्षणान्नेष्यत्यसंशयः । लीलया सर्वकृत्येषु तं विदित्वाऽहमागतः

તે ઊર્ધ્વગતિમાં અતિ ઝડપી છે; ક્ષણમાત્રમાં (તેમને) લઈ જશે—એમાં સંશય નથી. સર્વ કાર્યોમાં તેની લીલામય ક્ષમતા જાણી હું અહીં આવ્યો છું.

Verse 7

आदेशो दीयतामस्य दुःखं कर्तुं च नार्हसि । अवश्यं यदि भक्तोऽसि तत्र प्रेषय सत्वरम्

તેને આજ્ઞા આપો; તેને દુઃખ આપવું યોગ્ય નથી. જો તું આ કર્તવ્યમાં ખરેખર ભક્ત હોય, તો તેને ત્યાં તત્કાળ મોકલ।

Verse 8

सूत उवाच । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा हिमवान्पुत्रवत्सलः । दुःखेन महताऽविष्टश्चिंतयामास भूधरः

સૂત બોલ્યા—વસિષ્ઠનાં વચન સાંભળી પુત્રવાત્સલ્યથી યુક્ત હિમવાન મહાદુઃખથી વ્યાપ્ત થઈ પર્વતરાજ ગહન ચિંતનમાં પડ્યો.

Verse 9

मैनाकस्तनयोऽस्माकं प्रविष्टः सागरे भयात् । ज्येष्ठं तु सर्वथा चाथ वसिष्ठो नेतुमागतः । किं कृत्यमधुनाऽस्माकं कथं श्रेयो भविष्यति

“અમારો પુત્ર મૈનાક ભયથી સાગરમાં પ્રવેશ્યો છે; અને હવે વસિષ્ઠ દૃઢ નિશ્ચયથી જ્યેષ્ઠ પર્વતને લઈ જવા આવ્યા છે. હવે અમારે શું કરવું, અને અમારું શ્રેય કેવી રીતે થશે?”

Verse 10

इतः शापभयं तीव्रमितो दुःखं च पुत्रजम् । वरं पुत्रवियोगोऽस्तु न शापो द्विजसंभवः

“એક તરફ ઘોર શાપનો ભય, બીજી તરફ પુત્રવિયોગનું દુઃખ. દ્વિજજન્ય શાપ કરતાં પુત્રવિયોગ જ સારું.”

Verse 11

स एवं निश्चयं कृत्वा नंदिवर्धनमुक्तवान् । गच्छ त्वं पुत्र मे वाक्याद्वसिष्ठस्याश्रमं प्रति

આ રીતે નિશ્ચય કરીને તેણે નંદિવર્ધનને કહ્યું—“પુત્ર, મારા વચનથી વસિષ્ઠના આશ્રમ તરફ જા.”

Verse 12

तत्रास्ति विवरो रौद्रस्तं प्रपूरय सत्वरम् । अर्बुदं नागमादाय मित्रं प्राणभृतां वरम्

“ત્યાં એક ભયંકર ખાડો છે—તેને ત્વરાથી પૂરી દે. અને પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠ, મિત્રરૂપ નાગ અર્બુદને સાથે લઈ જા.”

Verse 13

नंदिवर्द्धन उवाच । पापीयान्स विभो देशः फलमूलैर्विवर्जितः । पालाशैः खादिरैराढ्यो धवैः शाल्मलिभिस्तथा

નંદિવર્ધન બોલ્યો—હે પ્રભુ! તે પ્રદેશ અતિ કઠોર છે, ફળ અને મૂળથી રહિત છે; છતાં ત્યાં પલાશ અને ખદિર વૃક્ષો બહુ છે, તેમજ ધવ અને શાલ્મલી પણ ઘન છે.

Verse 14

सुनिष्ठुरैर्नृपशुभिर्भिल्लैश्च विविधैरपि । नद्यो वहंति नो तत्र दुष्टा लोकाश्च वासिनः । नार्होऽहं पर्वतश्रेष्ठ तत्र गंतुं कथंचन

તે પ્રદેશ અતિ નિષ્ઠુર મનુષ્યોથી ભરેલો છે—નીચ રાજાઓ અને અનેક પ્રકારના ભિલ્લો. ત્યાં નદીઓ વહેતી નથી અને રહેવાસીઓ દુરાચારી છે. હે પર્વતશ્રેષ્ઠ! હું કોઈ રીતે ત્યાં જવા યોગ્ય નથી.

Verse 15

अथोवाच वसिष्ठस्तं संत्रस्तं नंदिवर्द्धनम् । मा भीः कार्या त्वया तत्र देशे दौष्ट्यात्कथंचन

પછી વશિષ્ઠે ભયભીત નંદિવર્ધનને કહ્યું—તે દેશની દુષ્ટતા કારણે તું કોઈ રીતે ભય ન કર।

Verse 16

तव मूर्ध्नि सदा वासो मम तत्र भविष्यति । तीर्थानि सरितो देवाः पुण्यान्यायतनानि च

તારા શિખર પર મારો નિવાસ સદા રહેશે. ત્યાં તીર્થો, પવિત્ર નદીઓ, દેવતાઓ અને પુણ્યદાયક દેવસ્થાનો પણ પ્રગટ થશે.

Verse 17

वृक्षाश्च विविधाकाराः पत्रपुष्पफलान्विताः । सदा तत्र भविष्यंति मृगाश्च विहगाः शुभाः

ત્યાં વિવિધ આકારના વૃક્ષો સદા રહેશે, પાંદડા-ફૂલ-ફળોથી યુક્ત; તેમજ શુભ મૃગો અને પક્ષીઓ પણ ત્યાં વસશે.

Verse 18

अहमेवानयिष्यामि तवार्थे च महेश्वरम् । तदा स्थास्यंति वै तत्र सर्वे देवाः सवासवाः

તમારા હિત માટે હું પોતે ત્યાં મહેશ્વરને લઈ આવીશ. ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવો નિશ્ચયે ત્યાં નિવાસ કરશે.

Verse 19

सूत उवाच । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्व संहृष्टो नंदिवर्द्धनः । अर्बुदं नागमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह

સૂત બોલ્યા—વસિષ્ઠના વચન સાંભળી નંદિવર્ધન આનંદિત થયો. નાગરાજ અર્બુદ પાસે જઈ તેણે આ વચન કહ્યાં.

Verse 20

तत्र यावोऽद्य भद्रं ते वयस्य विनयान्वित । एतत्कार्यमहं मन्ये सांप्रतं द्विजसंभवम्

ચાલો, આજે જ ત્યાં જઈએ—તને મંગળ થાઓ, હે વિનયયુક્ત મિત્ર. મારા મતે આ કાર્ય અત્યારે દ્વિજધર્મથી ઉત્પન્ન અને સમયોચિત છે.

Verse 21

अर्बुद उवाच । अहं तत्रागमिष्यामि स्नेहात्ते पर्वतात्मज । तत्रैव च वसिष्यामि त्वया सार्द्धमसंशयम्

અર્બુદ બોલ્યો—હે પર્વતાત્મજ, તારા પ્રત્યેના સ્નેહથી હું ત્યાં આવીશ. અને નિઃસંદેહ તારી સાથે ત્યાં જ નિવાસ કરીશ.

Verse 22

किं त्वहं प्रणयाद्भ्रातर्वक्ष्यामि यद्वचः शृषु । प्रणयान्नान्यथा कार्यं यद्यहं तव संमतः

પરંતુ ભાઈ, સ્નેહથી હું એક વિનંતી કહું છું—મારા શબ્દો સાંભળો. આપણા પ્રણયને કારણે, જો હું તને માન્ય હોઉં તો આ કાર્ય અન્યથા ન કરવું.

Verse 23

मन्नाम्ना ख्यातिमायातु नान्यत्किंचिद्वृणोम्यहम् । ततः सोऽपि प्रतिज्ञाय आरूढस्तस्य चोपरि । प्रणम्य पितरौ चैव प्रतस्थे मुनिना सह

“મારા નામથી યશ પ્રસરે; મને બીજું કશું ન જોઈએ.” પછી તેણે પણ પ્રતિજ્ઞા કરીને તેના ઉપર આરોહણ કર્યું. માતા-પિતાને પ્રણામ કરીને મુનિ સાથે પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 24

दिव्यैर्वृक्षैः शुभैः पूर्णैर्नदीनिर्झरसंकुलैः । मधुरैर्विहगैर्युक्तो मृगैः सौम्यैः समन्वितः

તે સ્થાન દિવ્ય અને શુભ વૃક્ષોથી પરિપૂર્ણ હતું, નદીઓ અને ઝરણાંઓથી ભરપૂર; મધુર કલરવ કરનારા પક્ષીઓથી ગુંજતું અને સૌમ્ય મૃગોથી શોભિત હતું.

Verse 25

मुक्तोऽर्बुदेन तत्रैव विवरे मुनिवाक्यतः । समस्तस्तत्रानासाग्रं गतः पर्वतसत्तमः

મુનિના વચન અનુસાર ત્યાં જ તે વિવરમાં અર્બુદે તેને મુક્ત કર્યો. ત્યારબાદ તે શ્રેષ્ઠ પર્વત-નાગ સંપૂર્ણરૂપે બહાર આવી તે માર્ગના મુખ સુધી પહોંચ્યો.

Verse 26

विमुक्तो विवरे तस्मिन्नर्बुदेन महात्मना । परिपूर्णे महारौद्रे संतुष्टो मुनिपुंगवः

તે વિશાળ અને ભયાનક લાગતા વિવરમાં મહાત્મા અર્બુદે મુક્ત કર્યા પછી પણ, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ મુનિ સંતોષ પામ્યા.

Verse 27

ब्रवीच्चार्बुदं नागं वरं वरय सुव्रत । परितुष्टोऽस्मि ते भद्र कर्मणानेन पन्नग

તેણે અર્બુદ નાગને કહ્યું—“હે સુવ્રત, વર માગ. હે ભદ્ર પન્નગ, આ કર્મથી હું તારા પર પ્રસન્ન છું.”

Verse 28

अर्बुद उवाच । एष एव वरोऽस्माकं यत्त्वं तुष्टो महामुने । अवश्यं यदि दातव्यं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम

અર્બુદ બોલ્યો—હે મહામુને! તમે પ્રસન્ન થાઓ એ જ અમારો વર છે. છતાં જો અવશ્ય વર આપવો જ હોય, તો હે દ્વિજોત્તમ, સાંભળો.

Verse 29

यच्चैतच्छिखरे ह्यस्मिन्निर्झरं निर्मलोदकम् । नागतीर्थमिति ख्यातिं भूतले यातु सर्वतः

અને આ શિખર પરનું આ નિર્મળ જળવાળું ઝરણું ભૂતલમાં સર્વત્ર ‘નાગતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થાઓ.

Verse 30

अत्रैवाहं वसिष्यामि मित्रस्नेहात्सदा मुने । तत्र स्नात्वा दिवं यातु मानवस्त्वत्प्रसादतः

હે મુને! મિત્રતા અને સ્નેહથી હું સદા અહીં જ નિવાસ કરીશ. અને તમારી કૃપાથી ત્યાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય સ્વર્ગને પામે.

Verse 31

अपि वंध्या च या नारी स्नानमात्रं समाचरेत् । सा स्यात्पुत्रवती विप्र सुखसौभाग्यसंयुता

હે વિપ્ર! જે સ્ત્રી વંધ્યા હોય તે પણ માત્ર સ્નાન કરે તો તે પુત્રવતી બની સુખ અને સૌભાગ્યથી યુક્ત થાય છે.

Verse 32

वसिष्ठ उवाच । या वंध्यास्मिञ्जले पूर्णे स्नानमात्रं करिष्यति । सापि पुत्रमवाप्नोति सर्वलक्षणलक्षितम्

વસિષ્ઠ બોલ્યા—જે વંધ્યા સ્ત્રી આ પુણ્યથી પૂર્ણ જળમાં માત્ર સ્નાન કરશે, તે પણ સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત પુત્રને પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 33

नभसः शुक्लपंचम्यां फलैः पूजां करोति च । अपि वर्षशता नारी सा भविष्यति पुत्रिणी

નભસ માસની શુક્લ પંચમીએ જે સ્ત્રી ફળોથી પૂજા કરે છે, તે સો વર્ષથી નિઃસંતાન હોવા છતાં સંતાનવતી બને છે।

Verse 34

येऽत्र स्नानं करिष्यंति ह्यस्मिंस्तीर्थे च भक्तितः । यास्यंति ते परं स्थानं जरामरणवर्जितम्

જે અહીં આ તીર્થમાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરશે, તે જરા-મરણથી રહિત પરમ સ્થાનને પામશે।

Verse 35

श्राद्धं चात्र करिष्यंति पंचम्यां ये समाहिताः । मासे नभसि तीर्थस्य फलं तेषां भविष्यति

નભસ માસની પંચમીએ જે લોકો એકાગ્રચિત્તે અહીં શ્રાદ્ધ કરશે, તેમને આ તીર્થનું સંપૂર્ણ ફળ મળશે।

Verse 36

सूत उवाच । एवं दत्त्वा वरं तस्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । नंदिवर्द्धनमभ्येत्य वाक्यमेतदुवाच ह

સૂત બોલ્યા—આ રીતે તેને વરદાન આપી ભગવાન મુનિ વસિષ્ઠ નંદિવર્ધન પાસે જઈ આ વચન બોલ્યા।

Verse 37

वरं च व्रियतां वत्स परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । विनयात्सौहृदात्सर्वं दास्यामि यत्सुदुर्ल्लभम्

વત્સ, વર માગ; હે નિષ્પાપ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું. તારા વિનય અને સ્નેહથી જે અતિ દુર્લભ છે તે પણ હું આપીશ।

Verse 38

नंदिवर्द्धन उवाच । तवास्तु वचनं सत्यं पूर्वोक्तं मुनिसत्तम । सांनिध्यं जायतामत्र अवश्यं तव सर्वदा

નંદિવર્ધને કહ્યું—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તમારું પૂર્વોક્ત વચન સત્ય થાઓ. અહીં તમારું સાન્નિધ્ય નિશ્ચયે સર્વદા રહે.

Verse 39

यथाहमर्बुदेत्येवं ख्यातिं गच्छामि भूतले । प्रसादाच्चैव ते भूयादेतन्मे मनसि स्थितम्

અને આપના પ્રસાદથી હું ભૂતલ પર ‘અર્બુદ’ નામથી જ ખ્યાતિ પામું—આ જ વાત મારા મનમાં દૃઢ રીતે સ્થિર છે.

Verse 40

सूत उवाच । एवमस्त्विति तं प्रोच्य वसिष्ठो भगवान्मुनिः । चक्रे स्वमाश्रमं तत्र तस्य वाक्येन नोदितः

સૂતે કહ્યું—તેને ‘એવમસ્તુ’ કહી ભગવાન મુનિ વશિષ્ઠે, તેના વચનથી પ્રેરિત થઈ, ત્યાં પોતાનો આશ્રમ સ્થાપ્યો.

Verse 41

पनसैश्चंपकैराम्रैः प्रियंगुबिल्वदाडिमैः । नानापक्षिसमायुक्तो देवगन्धर्वसेवितः

તે સ્થાન કઠલ, ચંપક, આંબા, પ્રિયંગુ, બિલ્વ અને દાડમના વૃક્ષોથી શોભિત હતું; અનેક પક્ષીઓથી ભરપૂર અને દેવ-ગંધર્વો દ્વારા સેવિત હતું.

Verse 42

तस्थौ तत्र मुनिश्रेष्ठो ह्यरुंधत्या समन्वितः । गोमतीमानयामास तपसा मुनिसत्तमः

ત્યાં મુનિશ્રેષ્ઠ અરુંધતી સાથે નિવાસ કરવા લાગ્યા; અને તપસ્યાના પ્રભાવથી તે મુનિસત્તમે ગોમતી (નદી)ને ત્યાં લાવી.

Verse 43

यस्यां स्नात्वा दिवं यांति अतिपापकृतो नराः । माघमासे विशेषेण मकरस्थे दिवाकरे

જે ગોમતીમાં સ્નાન કરવાથી અતિપાપી મનુષ્યો પણ સ્વર્ગે જાય છે—વિશેષ કરીને માઘ માસમાં, જ્યારે સૂર્ય મકર રાશિમાં હોય।

Verse 44

येत्र स्नानं करिष्यंति ते यास्यंति परां गतिम्

જે તે પવિત્ર સ્થાને સ્નાન કરશે, તે પરમ ગતિ (પરમ પદ) પ્રાપ્ત કરશે।

Verse 45

माघमासे विशेषेण तिलदानं करोति यः । तिलसंख्यानि वर्षाणि स्वर्गे तिष्ठति मानवः

જે માઘ માસમાં વિશેષ કરીને તિલદાન કરે છે, તે મનુષ્ય તિલોની સંખ્યાના જેટલા વર્ષો સ્વર્ગમાં વસે છે।

Verse 46

बहुना किमिहोक्तेन स्तानमात्रं समाचरेत्

અહીં ઘણું કહેવાનું શું કામ? માત્ર પવિત્ર સ્નાન જ આચરવું।

Verse 47

वसिष्ठस्य मुखं दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते । अरुंधती पूजनीया पूजनीया विशेषतः

વસિષ્ઠ મુનિનું મુખદર્શન કરવાથી પુનર્જન્મ રહેતો નથી. અરુંધતી પૂજનીય છે—વિશેષ કરીને પૂજનીય છે।