Adhyaya 20
પુલસ્ત્ય ઋષિ આ અધ્યાયમાં ચંદ્રના ક્ષય-વૃદ્ધિનું કારણ અને પ્રભાસતીર્થનું માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. દક્ષની સત્તાવીસ પુત્રીઓ—અશ્વિની વગેરે નક્ષત્રરૂપા—ચંદ્રને પરણાવવામાં આવે છે; પરંતુ ચંદ્ર રોહિણી પ્રત્યે પક્ષપાત રાખીને અન્ય પત્નીઓની અવગણના કરે છે. પુત્રીઓ પિતાને ફરિયાદ કરે છે; દક્ષ ચંદ્રને સૌ પ્રત્યે સમભાવ રાખવા કહે છે. ચંદ્ર વચન આપીને પણ ફરી એ જ કરે ત્યારે ક્રોધિત દક્ષ યક્ષ્મા દ્વારા ચંદ્રને ક્ષય થશે એવો શાપ આપે છે. ક્ષીણ થયેલો ચંદ્ર શિવભક્તિથી ઉપાય શોધે છે. અર્બુદમાં ક્રોધનિગ્રહ સાથે તપ, જપ-હોમ કરીને તે શિવને પ્રસન્ન કરે છે. શિવ દર્શન આપી કહે છે—દક્ષનો શાપ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામતો નથી, પરંતુ નિયમિત થઈ શકે; ચંદ્રે તમામ પત્નીઓને સમાન માન આપવો, જેથી કૃષ્ણપક્ષે ક્ષય અને શુક્લપક્ષે વૃદ્ધિ થશે. પછી ચંદ્ર તીર્થફળ પૂછે છે: પ્રભાસમાં સોમવારે સ્નાન, ખાસ કરીને સોમયોગે, ઉત્તમ ગતિ આપે; અહીં શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન કરવાથી ગયાશ્રાદ્ધ સમાન પિતૃકલ્યાણ થાય. શિવ આ સ્થાનને ‘પ્રભાસતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થવાનું આશીર્વદ આપે છે અને ચંદ્ર ફરી દક્ષકન્યાઓ સાથે સમભાવથી વર્તે છે.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेत चंद्रेशं प्रभासं नृपसत्तम । प्रभा तत्र पुरा प्राप्ता चंद्रेण सुमहात्मना
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ પ્રભાસમાં ચન્દ્રેશના દર્શન માટે જવું જોઈએ; ત્યાં પ્રાચીનકાળે મહાત્મા ચન્દ્રે પ્રભા પ્રાપ્ત કરી હતી.
Verse 2
दक्षस्य कन्यका राजन्सप्तविंशतिसंख्यया । ऊढाश्चंद्रेण ताः सर्वा अश्विनीप्रमुखाः पुरा
હે રાજન! દક્ષની કન્યાઓ સત્તાવીસ સંખ્યાની હતી; પ્રાચીનકાળે અશ્વિની-પ્રમુખ તે સર્વે ચન્દ્ર સાથે વિવાહિત થઈ હતી.
Verse 3
तासां मध्ये च रोहिण्या सह रेमे स नित्यदा । त्यक्ताः सर्वाश्च चंद्रेण दक्षकन्याः सुदुःखिताः । गत्वा स्वपितरं नत्वा प्राहुरस्राविलेक्षणाः
તેમામાં તે સદા રોહિણી સાથે જ રમતો રહ્યો; તેથી ચન્દ્રે ત્યજેલી દક્ષકન્યાઓ અત્યંત દુઃખિત થઈ પિતાજી પાસે ગઈ. પિતાને નમી, અશ્રુભર્યા નેત્રોથી તેઓ બોલી.
Verse 4
वयं त्यक्ताः प्रजानाथ निर्दोषाः पतिना ततः । शरणं त्वामनुप्राप्ता दुःखेन महतान्विताः
હે પ્રજાનાથ! અમે નિર્દોષ હોવા છતાં પતિએ અમને ત્યજી દીધા; તેથી મહાદુઃખથી વ્યાકુળ થઈ અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.
Verse 5
गतिर्भव सुरश्रेष्ठ सर्वेषां त्वं हितं कुरु । अस्माकमुपदिश्यैनं चंद्रं च रोहिणीरतम्
હે સુરશ્રેષ્ઠ! તમે અમારી ગતિ બનો અને સર્વનું હિત કરો; અમારા માટે રોહિણીમાં આસક્ત આ ચન્દ્રને ઉપદેશ આપો.
Verse 6
पुलस्त्य उवाच । स तासां वचनं श्रुत्वा गतो यत्र निशाकरः । अब्रवीच्च समं पश्य सर्वासु तनयासु मे
પુલસ્ત્યે કહ્યું—તેમના વચન સાંભળી દક્ષ જ્યાં નિશાકર (ચંદ્ર) હતો ત્યાં ગયો અને બોલ્યો—“મારી સર્વ પુત્રીઓ પર સમદૃષ્ટિ રાખ.”
Verse 7
अथ व्रीडासमायुक्तश्चंद्रस्तं प्रत्यभाषत । तव वाक्यं करिष्यामि दक्ष गच्छ नमोस्तु ते
પછી લજ્જાથી ભરાયેલા ચંદ્રએ તેને ઉત્તર આપ્યો—“હે દક્ષ, તારો વચન હું પાળિશ. હવે જા—તને નમસ્કાર.”
Verse 8
गते दक्षे ततो भूयश्चंद्रमा रोहिणीरतः । त्यक्त्वा च कन्यकाः सर्वाः प्रजापतिसमुद्भवाः
દક્ષ ગયા પછી ચંદ્રમા ફરી રોહિણીમાં આસક્ત થયો અને પ્રજાપતિ (દક્ષ)માંથી જન્મેલી બધી અન્ય કન્યાઓને ત્યજી દીધી.
Verse 9
अथ गत्वा पुनः सर्वा दक्षमूचुः सुदुःखिताः । न कृतं तव वाक्यं वै चंद्रेणैव दुरात्मना
પછી તેઓ બધા અત્યંત દુઃખિત થઈ ફરી દક્ષ પાસે ગયા અને બોલ્યા—“દુરાત્મા ચંદ્રે તમારું વચન પાળ્યું નથી.”
Verse 10
दौर्भाग्यदुःखसंतप्ता मरिष्याम न संशयः । अनेन जीवितेनापि मरणं निश्चयं भवेत्
“દુર્ભાગ્ય અને દુઃખથી દગ્ધ થઈ અમે મરી જઈશું—એમાં શંકા નથી. આ જીવન હોવા છતાં પણ અમને મરણ જ નિશ્ચિત લાગે છે.”
Verse 11
पुलस्त्य उवाच । अथ रोषसमायुक्तो दक्षो गत्वाऽब्रवीद्विधुम् । मम वाक्यं त्वया चंद्र यस्मात्पाप कृतं न हि
પુલસ્ત્યે કહ્યું—પછી ક્રોધથી ભરાયેલા દક્ષ વિધુ (ચંદ્ર) પાસે જઈ બોલ્યા—“હે ચંદ્ર! તું મારું વચન પાળ્યું નથી; હે પાપી!”
Verse 12
क्षयमेष्यसि तस्मात्त्वं यक्ष्मणा नास्ति संशयः । एवं दत्त्वा ततः शापं गतो दक्षः स्वमालयम्
“અતએવ તું યક્ષ્મા (ક્ષયરોગ)થી ક્ષીણ થશો; તેમાં શંકા નથી.” એમ શાપ આપી દક્ષ પોતાના ધામે ગયા.
Verse 13
यक्ष्मणा व्यापितश्चंद्रः क्षयं याति दिनेदिने । क्षीणो द्युतिविहीनस्तु चिंतयामास चंद्रमाः
યક્ષ્માથી પીડિત ચંદ્ર દિવસેદિવસ ક્ષીણ થવા લાગ્યો. ક્ષીણ અને તેજવિહિન બની ચંદ્રમા ચિંતામાં ડૂબી ગયો.
Verse 14
कि कर्त्तव्यं मया तत्र ह्यस्मिञ्छापे सुदारुणे । अथ किं पूजयिष्यामि सर्वकामप्रदं शिवम्
“આ અત્યંત ભયંકર શાપમાં હવે હું શું કરું? અને સર્વકામપ્રદ શિવની પૂજા કયા રીતે કરું?”
Verse 15
स एवं निश्चयं कृत्वा गतोर्बुदमथाचलम् । तपस्तेपे जितक्रोधो जपहोमपरायणः
આવો નિશ્ચય કરીને તે અર્બુદ પર્વત પર ગયો. ત્યાં ક્રોધને જીતીને, જપ-હોમમાં પરાયણ રહી તપ કર્યું.
Verse 16
तस्मै तुष्टो महादेवो वर्षाणामयुते गते । अब्रवीद्वरदोऽस्मीति ततोऽस्मै दर्शनं ददौ
દસ હજાર વર્ષ વીતી ગયા પછી મહાદેવ પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા—“હું વરદાતા છું”; ત્યારબાદ તેમણે તેને પોતાનું દિવ્ય દર્શન આપ્યું.
Verse 17
ईश्वर उवाच । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते । तव दास्याम्यहं चंद्र यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्
ઈશ્વરે કહ્યું—“વર માગ; તારો કલ્યાણ થાઓ—જે તારા મનમાં વસે છે તે. હે ચંદ્ર, તે અતિ દુર્લભ હોય તોય હું તને આપિશ.”
Verse 18
चंद्र उवाच । व्याधिक्षयं सुरश्रेष्ठ कुरु मे त्रिपुरांतक । यक्ष्मणा व्यापितो देहो ममायं च जगत्पते
ચંદ્રે કહ્યું—“હે દેવશ્રેષ્ઠ, હે ત્રિપુરાંતક, મારી વ્યાધિનો નાશ કરો. હે જગત્પતે, મારું આ શરીર યક્ષ્માથી વ્યાપ્ત છે.”
Verse 19
ईश्वर उवाच । दक्षशापेन ते चंद्र यक्ष्मा काये व्यवस्थितः । न शक्तो ह्यन्यथा कर्तुं शापस्तस्य महात्मनः
ઈશ્વરે કહ્યું—“હે ચંદ્ર, દક્ષના શાપથી યક્ષ્મા તારા કાયામાં સ્થિત થયો છે. તે મહાત્માનો શાપ અન્યથા કરવો શક્ય નથી.”
Verse 20
तस्मात्त्वं तस्य ताः सर्वाः कन्यका मम वाक्यतः । निशाकर समं पश्य तव व्याधिर्गमिष्यति
“અતએવ મારા વચનથી, હે નિશાકર, તેની બધી કન્યાઓને સમભાવથી જો; ત્યારે તારી વ્યાધિ દૂર થઈ જશે.”
Verse 21
कृष्णे क्षयश्च ते चंद्र शुक्ले वृद्धिर्भविष्यति । वरं वरय भद्रं ते अन्यमिष्टं सुदुर्ल्लभम्
હે ચંદ્ર! કૃષ્ણપક્ષમાં તારો ક્ષય થશે અને શુક્લપક્ષમાં તારી વૃદ્ધિ થશે. તને મંગળ થાઓ—હવે બીજો કોઈ વર માગ, તે અત્યંત દુર્લભ અને ઇષ્ટ હોય તોય।
Verse 22
चंद्र उवाच । चंद्रग्रहे नरो योऽत्र सोमवारे च शंकर । भक्त्या स्नानं करोत्येव स यातु परमां गतिम्
ચંદ્ર બોલ્યો—હે શંકર! અહીં સોમવારે, વિશેષ કરીને ચંદ્રગ્રહણ સમયે, જે નર ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરે, તે પરમ ગતિ (મોક્ષ) પામે।
Verse 23
पिण्डदानेन देवेश स्वर्गं गच्छंतु पूर्वजाः । प्रसादात्तव देवेश तीर्थं भवतु मुक्तिदम्
હે દેવેશ! પિંડદાનથી પૂર્વજો સ્વર્ગને પામે. અને હે દેવેશ! તમારી કૃપાથી આ તીર્થ મુક્તિદાયક બને.
Verse 24
ईश्वर उवाच । भविष्यंति नरोऽत्रैव विपाप्मानो निशाकर । यस्मात्प्रभा त्वया प्राप्ता तीर्थेऽस्मिन्विमलोदके
ઈશ્વરે કહ્યું—હે નિશાકર! અહીંના લોકો નિશ્ચયે પાપરહિત બનશે, કારણ કે આ નિર્મળ જળવાળા તીર્થમાં તને પ્રભા પ્રાપ્ત થઈ છે।
Verse 25
प्रभासतीर्थं विख्यातं तस्मादेतद्भविष्यति । यत्र सोमग्रहे प्राप्ते सोमवारे विशेषतः
અતએવ આ સ્થાન ‘પ્રભાસતીર્થ’ તરીકે વિખ્યાત થશે—વિશેષ કરીને અહીં સોમવારે ચંદ્રગ્રહણ થાય ત્યારે।
Verse 26
करिष्यंति नराः स्नानं ते यास्यंति परां गतिम् । येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति पिंडदानं तथा नराः
જે લોકો અહીં સ્નાન કરશે તેઓ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરશે. અને જે અહીં શ્રાદ્ધ કરશે તથા પિંડદાન કરશે તેઓ પણ મહાપુણ્ય ફળ પામશે.
Verse 27
गयाश्राद्धसमं पुण्यं तेषां चंद्र भविष्यति । तथा दानं प्रकर्तव्यं सोम लोकैर्ग्रहे तव
હે ચંદ્ર! તેમનું પુણ્ય પ્રસિદ્ધ ગયા-શ્રાદ્ધ સમાન થશે. તેમજ તારા ગ્રહણકાળે, વિશેષ કરીને સોમલોકના લોકોએ વિધિપૂર્વક દાન કરવું જોઈએ.
Verse 28
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा विरूपाक्षस्तत्रैवांतरधीयत । चन्द्रोऽपि बुभुजे सर्वाः पत्नीश्च दक्षसंभवाः
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આવું કહી વિરূপાક્ષ (શિવ) ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયા. અને ચંદ્રે પણ દક્ષથી ઉત્પન્ન થયેલી પોતાની સર્વ પત્નીઓનો ઉપભોગ કર્યો.