Adhyaya 36
અધ્યાયની શરૂઆત યયાતિના પ્રશ્નથી થાય છે—અર્બુદ પર્વત પર ચંડિકાનો આશ્રમ કેવી રીતે પ્રગટ થયો, ક્યારે થયો અને તેના દર્શનથી મનુષ્યોને શું લાભ મળે? પુલસ્ત્ય ‘પાપ-પ્રણાશિની’ કથા કહે છે: પૂર્વ દેવયુગમાં બ્રહ્માના વરથી (માત્ર ‘સ્ત્રી’ વર્ગ દ્વારા જ વધ્ય) બળવાન બનેલો દૈત્ય મહીષ દેવોને દબાવે છે, યજ્ઞભાગનું વિતરણ બગાડે છે અને લોકકાર્ય કરનારાઓને યજ્ઞપ્રતિદાન વિના સેવા કરાવે છે. દેવો બૃહસ્પતિને શરણ જાય છે; તે તેમને અર્બુદ લઈ જઈ પરાશક્તિ ચંડિકાની મંત્ર, ન્યાસ, પૂજા-આહુતિ અને દીર્ઘ તપશ્ચર્યાથી આરાધના કરાવે છે. મહિનાઓના તપથી સંચિત તેજને મંડલમાં એકત્ર કરતાં તેજોમયી કન્યા પ્રગટે છે—એ જ ચંડિકા. દેવો તેને દિવ્ય આયુધ આપે છે અને મહામાયા, વિશ્વવ્યાપિની, રક્ષિકા, ઉગ્રરૂપા વગેરે નામોથી સ્તુતિ કરે છે; ચંડિકા યોગ્ય સમયે મહીષવધ કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરે છે. પછી નારદ ચંડિકાને જોઈ તેની અદ્વિતીય સુંદરતા મહીષને વર્ણવે છે; તેથી મહીષ કામાસક્ત થઈ દૂત મોકલે છે. ચંડિકા પ્રસ્તાવ નકારી કહે છે કે આ તો તેના વિનાશની પૂર્વભૂમિકા છે. યુદ્ધમાં મહીષની સેનાઓ અને અપશકુનો વર્ણાય છે; ચંડિકા અનેક અસ્ત્રોને નિષ્ફળ કરે છે, બ્રહ્માસ્ત્રને પણ પોતાના અસ્ત્રથી પ્રતિહત કરે છે, મહીષના રૂપાંતરોને જીતે છે અને અંતે મહિષરૂપનું શિરચ્છેદ કરી, બહાર નીકળેલા વીરરૂપને પણ સંહાર કરે છે. દેવો આનંદિત થઈ ઇન્દ્રનું રાજ્ય પુનઃસ્થાપિત કરે છે. ચંડિકા અર્બુદ પર સ્થાયી, પ્રસિદ્ધ આશ્રમ માગે છે; ત્યાં તેના દર્શનથી ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક અવસ્થા અને બ્રહ્મજ્ઞાનાભિમુખતા મળે છે. પછી વિસ્તૃત ફલશ્રુતિ આવે છે—ત્યાં સ્નાન, પિંડદાન, શ્રાદ્ધ, બ્રાહ્મણદાન, એક/ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ, ચાતુર્માસ્ય નિવાસ—વિશેષ કરીને આશ્વિન માસ કૃષ્ણ ચતુર્દશી—ગયા-શ્રાદ્ધ સમાન ફળ, ભયમુક્તિ, આરોગ્ય, ધન, સંતાન, રાજ્યપ્રાપ્તિ અને મોક્ષ સુધી આપે છે. અંતે લોકો દેવી તરફ વધુ વળતાં અન્ય કર્મો ઘટે છે, તેથી ઇન્દ્ર કામ-ક્રોધાદિ વિક્ષેપોને નિયંત્રણ માટે પ્રવર્તિત કરે છે એમ કહેવાય છે. અર્બુદદર્શન સ્વયં પાવન છે, અને આ પાઠ ઘરમાં રાખવાથી કે શ્રદ્ધાથી પઠનથી પણ મહાપુણ્ય મળે છે.
Shlokas
Verse 1
ययातिरुवाच । चंडिकाया द्विजश्रेष्ठ कथं तत्राश्रमोऽभवत् । कस्मिन्काले फलं तेन किं दृष्टेन भवेन्नृणाम्
યયાતિ બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ત્યાં ચંડિકાનો આશ્રમ કેવી રીતે થયો? કયા કાળે તેનું ફળ પ્રગટ થયું, અને માત્ર દર્શનથી મનુષ્યોને કયો લાભ મળે?
Verse 2
पुलस्त्य उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा मानवः सम्यक्सर्वपापैः प्रमुच्यते
પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે રાજન, સાંભળો; હું પાપનાશક પવિત્ર કથા કહું છું. જેને યોગ્ય રીતે શ્રવણ કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી સંપૂર્ણ મુક્ત થાય છે.
Verse 3
पुरा देवयुगे राजन्महिषोनाम दानवः । पितामहवराद्दृप्तः सर्वदेवभयंकरः
હે રાજન, પ્રાચીન દેવયુગમાં ‘મહિષ’ નામનો એક દાનવ હતો. પિતામહ બ્રહ્માના વરથી તે દર્પિત બની સર્વ દેવોને ભયંકર થયો.
Verse 4
तेन शक्रादयो देवा जिताः संख्ये सहस्रशः । भयात्तस्य दिवं हित्वा गतास्ते वै यथादिशम्
તેના દ્વારા શક્ર વગેરે દેવો યુદ્ધમાં વારંવાર, સહસ્રશઃ, પરાજિત થયા. તેના ભયથી તેમણે સ્વર્ગ ત્યજી, જે દિશા શક્ય થઈ તે દિશામાં ભાગ્યા.
Verse 5
त्रैलोक्यं स वशे कृत्वा स्वयमिन्द्रो बभूव ह
ત્રિલોકને વશમાં કરીને તે પોતે જ ‘ઇન્દ્ર’ બની સ્વર્ગનું અધિપત્ય કબજે કર્યું.
Verse 6
आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यौ मरुतां गणाः । कृतास्तेन तथा दैत्या यथार्हं बलवत्तराः
આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, બે નાસત્ય (અશ્વિનીકુમાર) અને મરુતોના ગણ—આ બધાને તેણે પોતાની સેવામાં લગાડ્યા; તેમજ દૈત્યોને તેમની યોગ્યતા મુજબ વધુ બળવાન બનાવ્યા.
Verse 7
वह्निर्भयं समापन्नस्त्यक्त्वा देवगणांस्तदा । दानवेभ्यो हविर्भागं देवेभ्यो न प्रयच्छति
ભયથી વ્યાકુળ અગ્નિએ ત્યારે દેવગણોને ત્યજી દીધા; તેણે હવિર્ભાગ દાનવોને આપ્યો અને દેવોને આપ્યો નહિ।
Verse 8
उद्द्योतं कुरुते सूर्यो यादृक्तस्याभिसंमतः । यज्ञभागं विनाऽप्येष भयात्पार्थिवसत्तम
હે પૃથ્વીપતિ-શ્રેષ્ઠ! સૂર્ય જેટલું તેને અભિસંમત હોય તેટલું જ પ્રકાશ કરે છે; અને ભયથી યજ્ઞભાગ વિના પણ પોતાનું કાર્ય કરતો રહે છે।
Verse 9
लोकपालास्तथा सर्वे तस्य कर्म प्रचक्रिरे । दासवत्पार्थिवश्रेष्ठ यज्ञभागं विनाकृताः
એ જ રીતે સર્વ લોકપાલોએ તેના કાર્યો કર્યા; હે રાજશ્રેષ્ઠ! યજ્ઞભાગથી વંચિત થઈ તેઓ દાસ સમાન બનાવાયા।
Verse 10
कस्यचित्त्वथ कालस्य सर्वे देवाः समेत्य तु । पप्रच्छुर्विनयोपेता विप्रश्रेष्ठं बृहस्पतिम्
થોડા સમય પછી બધા દેવો એકત્ર થયા અને વિનયપૂર્વક વિપ્રશ્રેષ્ઠ બૃહસ્પતિને પૂછ્યું।
Verse 11
भगवान्किं वयं कुर्मः कुत्र यामो निराश्रयाः । तस्माद्ब्रूहि क्षयोपायं महिषस्य दुरात्मनः
ભગવન! અમે શું કરીએ? આશ્રય વિના ક્યાં જઈએ? તેથી તે દુષ્ટાત્મા મહિષના ક્ષયનો ઉપાય કહો।
Verse 12
एवमुक्तो गुरुर्द्देवैर्ध्यात्वा कालं चिरं नृप । ततस्तांस्त्रिदशान्प्राह जीवयन्निव भूपतेः
દેવોએ એમ કહ્યે પછી તેમના ગુરુએ, હે નૃપ, લાંબા સમય સુધી ધ્યાન કરીને વિચાર કર્યો. ત્યારબાદ તેમણે તે ત્રિદશોને, હે ભૂપતે, આશા આપી જાણે જીવંત કરતાં હોય તેમ કહ્યું।
Verse 13
बृहस्पतिरुवाच । ब्रह्मलब्धवरो दैत्यः पौरुषे च व्यवस्थितः । अवध्यः सर्वदेवानां मुक्त्वेकां योषितं सुराः । व्रजध्वं सहितास्तस्मादर्बुदं पर्वतोत्तमम्
બૃહસ્પતિએ કહ્યું—તે દાનવે બ્રહ્માથી વર મેળવ્યો છે અને પોતાના પૌરુષમાં દૃઢ છે. હે સુરો, એક સ્ત્રી સિવાય તે સર્વ દેવો માટે અવધ્ય છે. તેથી તમે સૌ સાથે અહીંથી ઉત્તમ અર્બુદ પર્વત તરફ જાઓ।
Verse 14
तपोऽर्थं तत्र संसिद्धिर्जायतामचिराद्धि वः । शक्तिरूपां परां देवीं चंडिकां कामरूपिणीम्
તપ માટે ત્યાં તમને અચિરાત્ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાઓ. (તમે) પરમ દેવી ચંડિકાની આરાધના કરો—જે શક્તિરૂપા છે અને ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરે છે।
Verse 15
आराधयध्वमेकांते यया व्याप्तमिदं जगत् । सा तुष्टा वै वधार्थं तु महिषस्य दुरात्मनः
એકાંતમાં એ દેવીની જ આરાધના કરો, જેમણે આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત કર્યું છે. તે પ્રસન્ન થાય તો તે દુષ્ટાત્મા મહિષના વધાર્થે (પ્રવૃત્ત) થશે।
Verse 16
करिष्यति समुद्योगमवतारसमुद्भवम् । तस्या हस्तेन सोऽवश्यं वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः
તે પોતાના અવતારથી ઉદ્ભવેલા મહા પ્રયત્નને હાથ ધરશે. તે દુર્મતિ દાનવ તે દેવીના હસ્તે જ નિશ્ચિત રીતે વધ પામશે।
Verse 17
अहं वः कीर्तयिष्यामि शक्तियं मंत्रमुत्तमम् । पूजाविधानसंयुक्तं भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम्
હું તમને ઉત્તમ શાક્ત મંત્રનું કીર્તન કરી કહું છું—તે શુભ છે, પૂજાવિધાનથી યુક્ત છે અને ભોગ તથા મોક્ષ બંને આપનાર છે।
Verse 18
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्ताः सुराः सर्वे हर्षेण महतान्विताः । तेनैव सहिता राजन्गताः पर्वतमर्बुदम्
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે કહ્યા પછી સર્વ દેવો મહાન હર્ષથી ભરાઈ, હે રાજન, તેની સાથે અર્બુદ પર્વત પર ગયા।
Verse 19
तत्र स्नाताञ्छुचीन्सर्वान्दीक्षयामास गीष्पतिः । शक्तियैः परमैर्मंत्रैः सद्यःसिद्धिकरैर्नृप
ત્યાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ થયેલા સૌને, હે નૃપ, ગીષ્પતિ (બૃહસ્પતિ)એ પરમ શાક્ત મંત્રોથી દીક્ષા આપી—જે તરત સિદ્ધિ કરાવે છે।
Verse 20
सार्धयामत्रयं तत्र परिवारसमन्विताः । बलिपूजोपहारैश्च गंधं माल्यानुलेपनैः
ત્યાં પરિવાર/પરિચારકો સાથે તેમણે ત્રણ યામ અને વધુ સમય સુધી ઉપાસના કરી—બલી, પૂજા, ઉપહાર, સુગંધ, માળા અને અનુલેપન અર્પણ કરીને।
Verse 21
मंत्रेण विविधेनैव चारुस्तोत्रेण भक्तितः । प्रार्थयंतस्तथा नित्यं दीपज्योतिः समाहिताः
તેઓ વિવિધ મંત્રો અને મનોહર સ્તોત્રોથી ભક્તિપૂર્વક નિત્ય પ્રાર્થના કરતા રહ્યા, અને દીપજ્યોતિમાં ચિત્ત એકાગ્ર રાખતા રહ્યા।
Verse 22
निर्ममा निरहंकारा गुरुभक्तिपरायणाः । अंगन्याससमायुक्ताः समदर्शित्वमागताः
તેઓ મમતા અને અહંકારથી રહિત, ગુરુભક્તિમાં પરાયણ, અંગન્યાસથી યુક્ત થઈ સમદર્શિત્વની અવસ્થાને પ્રાપ્ત થયા.
Verse 23
एवं संतिष्ठमानानां तेषां पार्थिवसत्तम । सप्त मासा व्यतिक्रांतास्ततस्तुष्टा सुरेश्वरी
હે રાજશ્રેષ્ઠ! તેઓ આ રીતે અડગ રહી; સાત મહિના વીતી ગયા, ત્યાર પછી દેવેશ્વરી દેવી પ્રસન્ન થઈ.
Verse 24
दीपज्योतिःसमावेशात्तेषां गात्रेषु पार्थिव । मंत्रेण परिपूतानां परं तेजो व्यवर्धत
હે રાજા! દીપજ્યોતિ તેમના અંગોમાં સમાવી જવાથી અને મંત્રથી પરિશુદ્ધ થવાને કારણે તેમનું પરમ તેજ અત્યંત વધ્યું.
Verse 25
द्वादशार्कप्रभा जाताः षण्मासाभ्यंतरेण ते । अथ तांस्तेजसा युक्ताञ्ज्ञात्वा जीवो महीपते
છ માસની અંદર તેઓ બાર સૂર્યો જેવી પ્રભા ધરાવનારા બન્યા. ત્યાર પછી, હે મહીપતે! જીવએ તેમને તે તેજથી યુક્ત જાણીને…
Verse 26
मंडलं रचयामास सर्वसिद्धिप्रदायकम् उपवेश्य ततः सर्वान्समस्तांस्त्रिदशालयान्
પછી તેણે સર્વસિદ્ધિપ્રદાયક મંડળ રચ્યું; અને ત્યારબાદ સમસ્ત ત્રિદશાલયવાસીઓને એકત્ર બેસાડ્યા.
Verse 27
तेषां शरीरगं तेजः शक्तियैर्मंत्रसत्तमैः । आकृष्य न्यसयामास मंडले तत्र पार्थिव
હે પાર્થિવ! શક્તિઓ અને શ્રેષ્ઠતમ મંત્રોના બળે તેણે તેમના શરીરમાં રહેલું તેજ આકર્ષી ત્યાં તે મંડળમાં સ્થાપિત કર્યું।
Verse 28
ततस्तेजोमयी कन्या तत्र जाता स्वरूपिणी । शक्तिरूपा महाकाया दिव्यलक्षणलक्षिता
પછી ત્યાં શુદ્ધ તેજોમયી કન્યા પોતાના સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ—તે શક્તિરૂપા, મહાકાય અને દિવ્ય લક્ષણોથી ચિહ્નિત હતી।
Verse 29
इंद्रस्तस्यै ददौ वज्रं स्वपाशं च जलेश्वरः । शक्तिं च भगवानग्निः सिंहयानं धनाधिपः
ઇન્દ્રએ તેને વજ્ર આપ્યું; જલેશ્વરે પોતાનો પાશ આપ્યો; ભગવાન અગ્નિએ શક્તિ (ભાલો) અર્પી; અને ધનાધિપે સિંહયાન પ્રદાન કર્યું।
Verse 30
अन्ये चैव गणाः सर्वे निजशस्त्राणि हर्षिताः । तस्यै ददुर्नृपश्रेष्ठ स्तुतिं चक्रुः समाहिताः
અને અન્ય બધા ગણો પણ હર્ષિત થઈ પોતાના પોતાના શસ્ત્રો તેને આપ્યા; હે નૃપશ્રેષ્ઠ! એકાગ્ર મનથી તેમણે તેની સ્તુતિ કરી।
Verse 31
देवा ऊचुः । नमस्ते देवदेवेशि नमस्ते कांचनप्रभे । नमस्ते पद्मपत्राक्षि नमस्ते जगदम्बिके
દેવોએ કહ્યું—હે દેવદેવેશી! તમને નમસ્કાર; હે કાંચનપ્રભે! તમને નમસ્કાર। હે પદ્મપત્રાક્ષિ! તમને નમસ્કાર; હે જગદંબિકે! તમને નમસ્કાર।
Verse 32
नमस्ते विश्वरूपे च नमस्ते विश्वसंस्तुते । त्वं मतिस्त्वं धृतिः कांतिस्त्वं सुधा त्वं विभावरी
વિશ્વરૂપિણી! તને નમસ્કાર; વિશ્વે સ્તુત થયેલી દેવી! તને નમસ્કાર. તું જ મતિ, તું જ ધૃતિ, તું જ કાંતિ; તું જ સુધા, તું જ રાત્રિ છે.
Verse 33
क्षमा ऋद्धिः प्रभा स्वाहा सावित्री कमला सती । त्वं गौरी त्वं महामाया चामुण्डा त्वं सरस्वती
તું ક્ષમા છે, તું જ ઋદ્ધિ, તું જ પ્રભા અને સ્વાહા છે. તું સાવિત્રી, કમલા અને સતી છે. તું ગૌરી; તું મહામાયા; તું ચામુંડા; તું સરસ્વતી છે.
Verse 34
भैरवी भीषणाकारा चंडमुंडासिधारिणी । भूतप्रिया महाकाया घटाली विक्रमोत्कटा
તું ભૈરવી છે, ભયાનક આકારવાળી, ચંડ-મુંડનો સંહાર કરનાર ખડ્ગધારિણી છે. તું ભૂતપ્રિયા, મહાકાયા, ઘંટાધારિણી અને પરાક્રમે ઉત્કટ છે.
Verse 35
मद्यमांसप्रिया नित्यं भक्तत्राणपरायणा । त्वया व्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
તું નિત્ય મદ્ય-માંસના નૈવેદ્યમાં પ્રીતિ ધરાવનારી અને ભક્તત્રાણમાં સંપૂર્ણ પરાયણા છે. તારા દ્વારા આ સમગ્ર ત્રૈલોક્ય—ચર અને અચર સહિત—વ્યાપ્ત છે.
Verse 36
पुलस्त्य उवाच । एवं स्तुता सुरैः सर्वैस्ततो देवी प्रहर्षिता । तानब्रवीद्वरं सर्वा गृह्णंतु मम देवताः
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે સર્વ દેવતાઓ દ્વારા સ્તુત થયેલી દેવી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ. ત્યારબાદ તે પરમ દેવીએ તેમને કહ્યું—“હે મારા દેવગણો, તમારે વર ગ્રહણ કરવો.”
Verse 37
देवा ऊचुः । दानवो महिषो नाम पितामहवरान्वितः । अवध्यः सर्वभूतानां देवानां च तथा कृतः
દેવોએ કહ્યું—‘મહિષ’ નામનો એક દાનવ છે, પિતામહ બ્રહ્માના વરોથી યુક્ત. તે સર્વ ભૂતો તથા દેવો દ્વારા પણ અવધ્ય બનાવાયો છે.
Verse 38
मुक्त्वैकां योषितं देवि तस्मात्त्वं विनिपातय
અતએવ હે દેવી, માત્ર એક સ્ત્રીને છોડીને, તું તેને પાતાળે પાડી સંહાર કર.
Verse 39
देव्युवाच । गच्छध्वं त्रिदशाः सर्वे स्वानि स्थानानि निर्वृताः
દેવીએ કહ્યું—હે ત્રિદશો, તમે સર્વે નિર્ભય અને પ્રસન્ન થઈ તમારા પોતાના સ્થાનોમાં જાઓ.
Verse 40
अहं तं सूदयिष्यामि समये पर्युपस्थिते । एवमुक्ता गताः सर्वे देवाः स्थानानि हर्षिताः
યોગ્ય સમય આવી પહોંચે ત્યારે હું તેને સંહાર કરીશ. એમ કહેવાતા સર્વ દેવો હર્ષિત થઈ પોતાના સ્થાનોમાં ગયા.
Verse 41
देवी तत्रैव संहृष्टा स्थिता पर्वतरोधसि । कस्यचित्त्वथकालस्य नारदो भगवान्मुनिः
દેવી ત્યાં જ પર્વતની ઢાળ પર હર્ષિત થઈ સ્થિત રહી. થોડા સમય પછી ભગવાન મુનિ નારદ ત્યાં આવ્યા.
Verse 42
तत्र देवीं च संदृष्ट्वा तीर्थयात्रापरायणः । त्रिविष्टपमनुप्राप्तो महिषो यत्र तिष्ठति
ત્યાં દેવીનાં દર્શન કરીને, તીર્થયાત્રામાં પરાયણ તે ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) પહોંચ્યો, જ્યાં મહિષ સ્થિત હતો.
Verse 43
तत्र दृष्ट्वा मुनिं प्राप्तं प्रणम्य महिषासुरः । विनयेन समायुक्तो ह्यभ्युत्थानमथाकरोत्
ત્યાં આવેલા મુનિને જોઈ મહિષાસુરે પ્રણામ કર્યો; વિનયથી યુક્ત થઈ તે આદરપૂર્વક ઊભો થયો.
Verse 44
ततस्तं पूजयामास मधुपर्कार्घविष्टरैः । सुखासीनं सुविश्रांतं ज्ञात्वा वाक्यमुवाच ह
પછી તેણે મધુપર્ક, અર્ઘ્ય અને આસન વગેરે દ્વારા તેમનું પૂજન કર્યું. મુનિ સુખથી બેઠા અને વિશ્રાંત થયા છે એમ જાણી તેણે આ વચન કહ્યાં.
Verse 45
कुतो भवानितः प्राप्तः किमर्थं मुनिसत्तम । अमी पुत्रास्तथा राज्यं कलत्राणि धनानि च
‘હે મુનિસત્તમ, તમે અહીં ક્યાંથી આવ્યા છો અને શા માટે? અહીં પુત્રો, રાજ્ય, પત્નીઓ અને ધન પણ હાજર છે.’
Verse 46
अहं भृत्यसमायुक्तः किमनेन द्विजोत्तम । सर्वं तेऽहं प्रदास्यामि ब्रूहि येन प्रयोजनम्
‘હું સેવકો સાથે હાજર છું; હે દ્વિજોત્તમ, તો આની શું જરૂર? હું તમને સર્વ કંઈ આપી દઈશ—તમારું પ્રયોજન શું છે તે કહો.’
Verse 47
नारद उवाच । अभिनंदामि ते सर्वमेतत्त्वय्युपपद्यते । निःस्पृहा हि वयं नित्यं मुनिधर्मं समाश्रिताः
નારદે કહ્યું—તમારા આ સર્વનું હું અભિનંદન કરું છું; આ બધું તમને જ યોગ્ય છે. પરંતુ અમે મુનિઓ સદા નિઃસ્પૃહ રહી મુનિધર્મમાં દૃઢપણે સ્થિત છીએ.
Verse 48
कौतूहलादिह प्राप्तश्चिरात्ते दर्शनं गतः । मर्त्त्यलोकात्समायातो यास्यामि ब्रह्मणः पदम्
કૌતૂહલથી હું અહીં આવ્યો છું; લાંબા સમય પછી તમારું દર્શન પ્રાપ્ત થયું. મર્ત્યલોકથી આવી હવે હું બ્રહ્માના પદ (ધામ) તરફ જઈશ.
Verse 49
महिषासुर उवाच । क्वचिद्दृष्टं त्वया किञ्चिदाश्चर्यं भूतले मुने । दैवं वा मानुषं वापि दानवा लंभिता विभो
મહિષાસુરે કહ્યું—હે મુને! ભૂતલ પર ક્યાંય કોઈ આશ્ચર્ય તું જોયું છે શું—દૈવી કે માનુષ—જેનાથી દાનવો પણ વટાવી દેવામાં આવ્યા હોય, હે વિભો?
Verse 50
नारद उवाच । अत्याश्चर्यं मया दृष्टं दानवेन्द्र धरातले । यत्र दृष्टं क्वचित्पूर्वं त्रैलोक्ये सचराचरे
નારદે કહ્યું—હે દાનવેન્દ્ર! મેં ધરાતલ પર અતિ આશ્ચર્યજનક દૃશ્ય જોયું છે, જે પહેલાં કદી ત્રૈલોક્યમાં—ચરાચર સહિત—ક્યાંય દેખાયું નથી.
Verse 51
सर्वर्तुपुष्पितैर्वृक्षैः शोभितः स्वर्गसन्निभः
તે સર્વ ઋતુઓમાં પુષ્પિત વૃક્ષોથી શોભિત થઈ સ્વર્ગસમાન દેખાતું હતું.
Verse 52
बकुलैश्चंपकैश्चाम्रैरशोकैः कर्णिकारकैः । शालैस्तालैश्च खर्जूरैर्वटैर्भल्लातकैर्धवैः
તે વન બકુલ અને ચંપક, આમ્ર અને અશોક, તથા કર્ણિકાર વૃક્ષોથી ભરેલું હતું; શાલ, તાડ, ખજુર, વડ, ભલ્લાતક અને ધવ વૃક્ષો પણ ત્યાં શોભતા હતા।
Verse 53
सरलैः पनसैर्वृक्षैस्तिंदुकैः करवीरकैः । मंदारैः पारिजातैश्च मलयैश्चंदनैस्तथा
તે પર્વત સરલ (ચિરસદૃશ) અને પનસ (કઠોળ) વૃક્ષો, તિંદુક વૃક્ષો તથા કરવીર ઝાડીઓથી અલંકૃત હતો; તેમજ દિવ્ય મંદાર-પારિજાત પુષ્પો અને મલય ચંદનની સુગંધથી પણ શોભિત હતો।
Verse 54
पुष्पजातिविशेषैश्च सुगंधैरप्यनेककैः । खाद्यैः सर्वेस्तथा लेह्यैश्चोष्यैः फलवरैर्वृतः
તે અનેક પ્રકારના વિશેષ પુષ્પો અને અસંખ્ય સુગંધોથી ઘેરાયેલું હતું; તેમજ સર્વ પ્રકારના આહાર—ભોજ્ય, લેહ્ય, ચોષ્ય—અને શ્રેષ્ઠ ફળોથી પણ પરિપૂર્ણ રીતે આવૃત હતું।
Verse 55
न स वृक्षो न सा वल्ली नौषधी सा धरातले । न तत्र याऽसुरज्येष्ठ पर्वते वीक्षिता मया
હે અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ! ધરતી પર એવો કોઈ વૃક્ષ, કોઈ વલ્લી કે કોઈ ઔષધી નથી, જેને મેં તે પર્વત પર ન જોઈ હોય।
Verse 56
पक्षिणो मधुरारावाश्चकोरशिखिचातकाः । कोकिला धार्तराष्ट्राश्च भ्रमराः श्वेतपत्रकाः
ત્યાં મધુર કલરવ કરનારા પક્ષીઓ હતા—ચકોર, શિખી (મોર) અને ચાતક; કોયલ પણ હતી, તેમજ ધાર્તરાષ્ટ્ર પક્ષી, ભ્રમર અને શ્વેતપત્રક (શ્વેતપંખી) પક્ષીઓ પણ હતા।
Verse 57
येषां शब्दं समाकर्ण्य मुनयोऽपि समाहिताः । क्षोभं यांति त्रिकालज्ञाः कंदर्पशरपीडिताः
તેમનો શબ્દ સાંભળતાં ધ્યાનમાં લીન મુનિઓ પણ—ત્રિકાળજ્ઞ હોવા છતાં—કંદર્પના બાણોથી પીડિત સમા ક્ષોભ પામે છે.
Verse 58
निर्झराणि सुरम्याणि नद्यश्च विमलोदकाः । पद्मिनीखंडसंयुक्ता ह्रदाः शतसहस्रशः
ત્યાં અતિ રમ્ય ઝરણાં અને નિર્મળ જળવાળી નદીઓ હતી; તેમજ કમળવાટિકાના ખંડોથી શોભિત શતસહસ્ર સરોવરો હતાં.
Verse 59
पद्मपत्रविशालाक्षा मध्यक्षामाः शुचिस्मिताः । विवेकिनो नरास्तत्र शास्त्रव्रतसमन्विताः
ત્યાં વિવેકી પુરુષો વસતા—પદ્મપત્ર સમ વિશાળ નેત્રો, સુકુમાર કમર, શુદ્ધ સ્મિતવાળા—શાસ્ત્રજ્ઞાન અને વ્રત-નિયમોથી યુક્ત હતા.
Verse 60
किं चात्र बहुनोक्तेन यत्किंचित्तत्र पर्वते । स्वेदजांडजसंज्ञेया उद्भिज्जाश्च जरायुजाः । सर्वलोकोत्तरास्तत्र दृश्यंते पर्वतोत्तमे
અહીં વધુ શું કહીએ? તે પર્વત પર જે કંઈ છે—સ્વેદજ, અંડજ, ઉદ્ભિજ્જ અને જરાયુજ—તે બધું જ તે પર્વતોત્તમ પર સર્વ લોકોથી પણ ઉત્તમ, અલૌકિક રૂપે દેખાય છે.
Verse 61
दशयोजनविस्तारो द्वाभ्यां संहितपर्वतः । उच्चैः पंच च स श्रीमान्मर्त्ये स्वर्गो व्यजायत
તે શ્રીમાન પર્વત દસ યોજન વિસ્તૃત હતો અને પાંચ યોજન ઊંચો ઊભો હતો; મર્ત્યલોકમાં જાણે સ્વર્ગ જ પ્રગટ થયો હોય તેમ લાગતું હતું.
Verse 62
तत्राऽहं कौतुकाविष्ट इतश्चेतश्च वीक्षयन् । सर्वाश्चर्यमयीं नारीमपश्यं लोकसुंदरीम्
ત્યાં હું કૌતુકથી વ્યાપ્ત થઈ ઇધર-ઉધર નજર ફેરવતો હતો; ત્યારે સર્વ આશ્ચર્યમયી એવી લોકસુંદરી નારીને મેં જોઈ।
Verse 63
न देवी नापि गंधर्वी नासुरी न च मानुषी । तादृग्रूपा मया दृष्टा न श्रुता च वरांगना
તે ન દેવી હતી, ન ગંધર્વી, ન અસુરી, ન માનુષી પણ. હે સુશોભિત અંગવાળી! એવો રૂપ મેં ન કદી જોયો, ન સાંભળ્યો.
Verse 64
रतिः प्रीतिरुमा लक्ष्मीः सावित्री च सरस्वती । तस्या रूपस्य लेशेन नैतास्तुल्याः स्त्रियोऽखिलाः
રતિ, પ્રીતિ, ઉમા, લક્ષ્મી, સાવિત્રી અને સરસ્વતી—તેના રૂપના લેશમાત્રથી પણ આ સર્વ સ્ત્રીઓ સમાન નથી.
Verse 65
अहं दृष्ट्वा तथा रूपां नारीं कामेन पीडितः । तदा दानवशार्दूल वैक्लव्यं परमं गतः
એવી રૂપવતી નારીને જોઈને હું કામથી પીડિત થયો; ત્યારે, હે દાનવશાર્દૂલ! હું પરમ વ્યાકુલતા અને અશક્તિમાં પડ્યો.
Verse 66
ततो धैर्यमवष्टभ्य मया मनसि चिंतितम् । न करिष्ये समालापं तया सह च कर्हिचित्
પછી ધૈર્ય ધારણ કરીને મેં મનમાં વિચાર્યું—‘હું તેની સાથે ક્યારેય સંવાદ કરિશ નહીં.’
Verse 67
यस्या दर्शनमात्रेण कामो मे हृदि वर्द्धितः । तस्याः संभाषणेनेव किं भविष्यति मे पुनः
જેણી માત્ર દર્શનથી જ મારા હૃદયમાં કામ વધ્યો છે, તેની સાથે સંભાષણ કરું તો પછી મારું શું થશે?
Verse 68
चिरकालं तपस्तप्तं ब्रह्मचर्येण वै मया । नाशं यास्यति तत्सर्वं विषयैर्निर्जितस्य च । तस्माद्गच्छामि चान्यत्र यावन्न विकृतिर्भवेत्
મેં લાંબા સમયથી બ્રહ્મચર્ય વડે તપ કર્યું છે; વિષયો દ્વારા પરાજિત થાઉં તો તે બધું નાશ પામશે. તેથી મનમાં વિકૃતિ ઊભી થાય તે પહેલાં હું અન્યત્ર જાઉં છું.
Verse 69
नारीनाम तपोविघ्नं पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा । अर्गला स्वर्गमार्गस्य सोपानं नरकस्य च
સ્ત્રીને તપના વિઘ્નરૂપે પ્રાચીનકાળે સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)એ સર્જી—સ્વર્ગમાર્ગની અર્ગળા અને નરકની સોપાનશ્રેણી.
Verse 70
तावद्धैर्यं तपः सत्यं तावत्स्थैर्यं कुलत्रपा । यावत्पश्यति नो नारीमैकांते च विशेषतः
ધૈર્ય, તપ, સત્ય, સ્થિરતા અને કુલમર્યાદા—આ બધું તેટલું જ ટકે, જેટલું સુધી સ્ત્રીનું દર્શન ન થાય, ખાસ કરીને એકાંતમાં.
Verse 71
एतत्संचिंत्य बहुधा निमील्य नयने ततः । अप्रजल्प्य वरारोहां तामहं चात्र संस्थितः
આ રીતે વારંવાર વિચારીને મેં પછી આંખો મીંચી લીધી. તે સુશોભિત જાંઘવાળી સુન્દરી સાથે બોલ્યા વિના હું ત્યાં જ ઊભો રહ્યો.
Verse 72
पुलस्त्य उवाच । नारदस्य वचः श्रुत्वा महिषः कामपीडितः । श्रवणादपि राजेंद्र पुनः पप्रच्छ तं मुनिम्
પુલસ્ત્યે કહ્યું—નારદના વચન સાંભળી કામથી પીડિત મહિષે, હે રાજેન્દ્ર, માત્ર સાંભળતાં જ તે મુનિને ફરી પૂછ્યું।
Verse 73
महिषासुर उवाच । काऽसौ ब्राह्मणशार्दूल तादृग्रूपा वरांगना । यस्याः संदर्शनादेव भवानेव स्मरान्वितः
મહિષાસુર બોલ્યો—હે બ્રાહ્મણશાર્દૂલ, એવી રૂપવાળી શ્રેષ્ઠા સ્ત્રી કોણ છે, જેના દર્શનમાત્રથી આપ પણ કામથી વ્યાકુલ થયા?
Verse 74
देवी वा मानुषी वापि यक्षिणी पन्नगी मुने । कुमारी वा सकांता वा ब्रूहि सर्वं सविस्तरम्
હે મુને, બધું વિસ્તારે કહો—તે દેવી છે કે માનુષી, યક્ષિણી છે કે નાગકન્યા? તે કુમારી છે કે કાંત/પતિથી યુક્ત?
Verse 76
नारद उवाच । न सा पृष्टा मया किंचिन्न जानामि तदन्वयम् । एतन्मे वर्त्तते वित्ते सा कुमारी यशस्विनी
નારદે કહ્યું—મેં તેને કશું પૂછ્યું નથી, તેથી તેનો વૃત્તાંત મને જાણીતો નથી. એટલું જ મનમાં છે કે તે યશસ્વિની કુમારી છે।
Verse 77
सोऽहं यास्यामि दैत्येश ब्रह्मलोकं सनातनम् । नोत्सहे तत्कथां कर्तुं कामबाणभयातुरः
અતએવ, હે દૈત્યેશ, હું સનાતન બ્રહ્મલોકમાં જઈશ. કામબાણના ભયથી વ્યાકુલ થઈ તેની કથા આગળ કહેવાની હિંમત મને નથી।
Verse 78
एवमुक्त्वा ततो राजन्ब्रह्मलोकं गतो मुनिः । महिषोऽपि स्मराविष्टश्चरं तस्याः समादिशत्
આમ કહીને, હે રાજન, મુનિ બ્રહ્મલોકમાં ગયા. મહિષ પણ કામાવેશમાં આવી, તેણી પર નજર રાખવા એક ચર નિયુક્ત કર્યો.
Verse 79
गत्वा भवान्द्रुतं तत्र दृष्ट्वा तां च वरांगनाम् । किमर्थं सा तपस्तेपे को वै तस्याः परिग्रहः
તું તરત ત્યાં જા; તે શ્રેષ્ઠ સુન્દરીને જોઈને જાણ—તેણે કયા હેતુથી તપ કર્યું છે અને તેનો પરિગ્રહ/પતિ કોણ છે?
Verse 80
अथाऽसौ महिषादेशाद्दूतो गत्वार्बुदाचलम् । दृष्ट्वा तां पद्मगर्भाभां ज्ञात्वा सर्व विचेष्टितम्
પછી મહિષના આદેશથી દૂત અર્બુદાચલ ગયો. કમળના ગર્ભ સમી તેજસ્વી તેણીને જોઈ અને તેની સર્વ ચેષ્ટાઓ જાણી,
Verse 81
तस्मै निवेदयामास महिषाय सविस्मयः । दृष्टा दैत्यवर स्त्री च सर्वलक्षणलक्षिता
તે આશ્ચર્યથી મહિષ પાસે જઈને નિવેદન કર્યું—“હે દૈત્યશ્રેષ્ઠ! મેં તે સ્ત્રીને જોઈ છે; તે સર્વ શુભલક્ષણોથી યુક્ત છે.”
Verse 82
देवतेजोभवा कन्या साऽद्यापि वरवर्णिनी । त्वद्वधार्थं तपस्तेपे कौमारव्रतमाश्रिता
તે દેવતેજમાંથી જન્મેલી કન્યા છે અને આજે પણ ઉત્તમ વર્ણવાળી છે. તારા વધ માટે તેણે કૌમારવ્રત ધારણ કરીને તપ કર્યું છે.”
Verse 83
एवं तत्र भवंती स्म पृष्टाः सर्वे तपस्विनः । सत्यमेतन्महाभाग कुरुष्व यदनंतरम्
આ રીતે ત્યાંના સર્વ તપસ્વીઓને પૂછતાં તેમણે યથાર્થ ઉત્તર આપ્યો. હે મહાભાગ, આ જ સત્ય છે—હવે પછી જે કરવું યોગ્ય હોય તે કરો.
Verse 84
तस्या रूपं वयः कांतिर्वर्णितुं नैव शक्यते । नालापं कुरुते बाला सा केनापि समं विभौ
તેનું રૂપ, યૌવન અને કાંતિ વર્ણવવી શક્ય નથી. હે પ્રભુ, તે કન્યા કોઈની સાથે પણ સમાન રીતે વાત કરતી નથી.
Verse 85
पुलस्त्य उवाच । तच्छ्रुत्वा महिषो वाक्यं भूयः कामनिपीडितः । दूतं संप्रेषयामास दानवं च विचक्षणम्
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ વચન સાંભળી મહિષ ફરી કામથી પીડિત થયો અને ‘વિચક્ષણ’ નામના દાનવને દૂત તરીકે મોકલ્યો.
Verse 86
विचक्षण द्रुतं गत्वा मदर्थे तां तपस्विनीम् । सामभेदप्रदानेन दंडेनापि समानय
‘વિચક્ષણ, ત્વરિત જઈ મારા માટે તે તપસ્વિનીને લઈ આવ—સામથી, ભેદથી, દાનથી, અને જરૂર પડે તો દંડથી પણ.’
Verse 87
अथाऽसौ प्रययौ शीघ्रं प्रणिपत्य विचक्षणः । अर्बुदे पर्वतश्रेष्ठे यत्र सा परमेश्वरी । प्रणम्य विनयोपेतो वाक्यमेतदुवाच ताम्
પછી વિચક્ષણ ઝડપથી નીકળ્યો; પ્રણામ કરીને અર્બુદ નામના પર્વતશ્રેષ્ઠ પર પહોંચ્યો, જ્યાં તે પરમેશ્વરી હતાં. તેમને નમસ્કાર કરીને વિનયપૂર્વક તેણે આ વચન કહ્યાં.
Verse 88
महिषो नाम विख्यातस्त्रैलोक्याधिपतिर्बली । दनुवंशसमुद्भूतः कामरूपसमन्वितः
મહિષ નામે પ્રસિદ્ધ એક બળવાન છે, જે ત્રિલોકનો અધિપતિ હોવાનો અભિમાન રાખે છે; તે દનુ-વંશમાંથી ઉત્પન્ન છે અને ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરવાની શક્તિથી યુક્ત છે.
Verse 89
स त्वां वांछति कल्याणि धर्मपत्नीं स्वधर्मतः । तस्माद्वरय भद्रं ते सर्वकामप्रदं पतिम्
હે કલ્યાણી, તે પોતાના કહેવાતા ધર્મ અનુસાર તને ધર્મપત્ની તરીકે ઇચ્છે છે. તેથી તારો કલ્યાણ થાઓ—સર્વકામપ્રદ એવા તેને પતિ રૂપે વર।
Verse 90
यदि स्यात्तव कांतोऽसौ त्वं च तस्य तथा प्रिया । तत्कृतार्थं द्वयोरेव यौवनं नात्र संशयः
જો તે તારો કાંત બને અને તું પણ તેની તેવી જ પ્રિયા બને, તો તમ બંનેનું યૌવન નિશ્ચયે કૃતાર્થ થશે—એમાં સંશય નથી.
Verse 91
एवमुक्ता ततस्तेन देवी वचनमब्रवीत् । किञ्चित्कोपसमायुक्ता मुहुः प्रस्फुरिताधरा
તેના આવા વચન પછી દેવીએ ઉત્તર આપ્યો. તે થોડા ક્રોધથી યુક્ત હતી અને તેના અધર વારંવાર કંપતા હતા.
Verse 92
देव्युवाच । अवध्यः सर्वथा दूतः सर्वत्र परिकीर्तितः । अवस्थासु ततो न त्वं सहसा भस्मसात्कृतः
દેવીએ કહ્યું—દૂત સર્વત્ર સર્વથા અવધ્ય તરીકે કીર્તિત છે. તેથી જ કોઈપણ સ્થિતિમાં તને સહસા ભસ્મ કરવામાં આવ્યો નથી.
Verse 93
गत्वा ब्रूहि दुराचारं महिषं दानवाधमम् । नाहं शक्या त्वया पाप लब्धुं नान्येन केनचित्
જઈને તે દુર્વર્તન, દાનવોમાં અધમ મહિષને કહેજે— ‘હે પાપી! મને તું પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી; અને બીજો કોઈ પણ કદી નહીં।’
Verse 94
वधार्थं ते समुद्योग एष सर्वो मया कृतः । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महिषं स पुनर्ययौ
તારા વધ માટે જ આ સર્વ પ્રયત્ન મેં કર્યો છે. તેણીના વચન સાંભળી તે ફરી મહિષ પાસે ગયો.
Verse 95
भयेन महताविष्टस्तस्या रूपेण विस्मितः । सर्वं निवेदयामास महिषाय विचेष्टितम् । तस्याश्चैव तथाऽलापानस्पृहत्वं च कृत्स्नशः
મહાભયથી વ્યાકુળ અને તેના રૂપથી વિસ્મિત થઈ તેણે મહિષને બધું જ કહી સંભળાવ્યું—તેની ચેષ્ટાઓ, તેની વાણી, અને સંપૂર્ણ રીતે તેની નિસ્પૃહતા.
Verse 96
तच्छुत्वा महिषो राजन्कामबाणप्रपीडितः । सेनापतिं समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह
હે રાજન! તે સાંભળી કામબાણોથી પીડિત મહિષે સેનાપતિને બોલાવી આ વચન કહ્યાં.
Verse 97
अर्बुदे पर्वते सेनां कल्पयस्व सुदुर्धराम् । हस्त्यश्वकल्पितां भीमां रथपत्तिसमाकुलाम्
અર્બુદ પર્વત પર મારા માટે અતિ દુર્ધર એવી સેના તૈયાર કર—ભયંકર, હાથી-ઘોડાથી સજ્જ, રથો અને પદાતિથી છલકતી.
Verse 98
ततोऽसौ कल्पयामास चतुरंगां वरूथिनीम् । पताकाच्छत्रशबलां वादित्रारावभूषिताम्
ત્યારે તેણે ચતુરંગિણી સેના ગોઠવી—ધ્વજ અને છત્રોથી શોભિત, તથા નગારાં-વાદ્યોના નાદથી અલંકૃત।
Verse 99
ततो द्विपाश्च संनद्धा दृश्यंतेऽधिष्ठिता भटैः । इतश्चेतश्च धावन्तः सपक्षाः पर्वता इव
પછી કવચધારી હાથીઓ યોદ્ધાઓ દ્વારા આરૂઢ દેખાયા; તેઓ અહીં-ત્યાં ધાવતાં—જાણે પાંખવાળા પર્વતો હોય।
Verse 100
अश्वाश्चैवाप्यकल्माषा वायुवेगाः सुवर्चसः । अंगत्राणसमायुक्ताः शतशोऽथ सहस्रशः
અને ઘોડાઓ પણ—નિર્મળ, પવનવેગે દોડનારા, તેજસ્વી—અંગરક્ષા કવચોથી યુક્ત, સૈંકડો અને પછી હજારો।
Verse 101
विमानप्रतिमाकारा रथास्तेन प्रकल्पिताः । किंकिणीजालसद्घंटापताकाभिरलंकृताः
તેણે વિમાનસમાન આકારવાળા રથો તૈયાર કરાવ્યા—ઝણકારતા કિંકિણીજાળ, ઘંટો અને ફરફરતી પતાકાઓથી અલંકૃત।
Verse 102
पत्तयश्च महाकाया महेष्वासा महाबलाः । असिचर्मधराश्चान्ये प्रासपट्टिशपाणयः
પદાતિઓ મહાકાય, મહાધનુર્ધર અને મહાબળવાન હતા; અન્યોએ તલવાર-ઢાલ ધારણ કરી, હાથમાં ભાલા અને પટ્ટિશ પકડી રાખ્યા।
Verse 103
लक्षमेकं मतंगानां रथानां त्रिगुणं ततः । अश्वा दशगुणा राजन्नसंख्याताः पदातयः
હાથીઓ એક લાખ હતા; રથો તેના ત્રણગણા; ઘોડા દસગણા, હે રાજન—અને પદાતિ સૈન્ય તો અગણિત હતું.
Verse 104
ततश्चार्बुदमासाद्य वेष्टयित्वा स दूरतः । संमितैः सचिवैः सार्धं तदंतिकमुपाद्रवत्
પછી તે અર્બુદને પહોંચી દુરથી તે સ્થાનને ઘેરી લીધું; અને પસંદગીના મંત્રીઓ સાથે મળીને તેની નજીક તરફ ધસી ગયો.
Verse 105
ध्यानस्थां वीक्ष्य तां देवीं कन्दर्पशरपीडितः । ततोऽब्रवीत्स तां वाक्यं विनयेन समन्वितः
ધ્યાનસ્થ તે દેવીને જોઈ, કામદેવના બાણોથી પીડિત થઈ, તેણે વિનયયુક્ત વચનો વડે તેણીને સંબોધી.
Verse 106
श्रुत्वा तवेदृशं रूपमहं प्राप्तो वरानने । गांधर्वेण विवाहेन तस्माद्वरय मां द्रुतम्
તારા આવા રૂપનું શ્રવણ કરીને, હે સુમુખી, હું અહીં આવ્યો છું; તેથી ગાંધર્વ વિવાહથી તું તરત મને વર।
Verse 107
षष्टिभार्यासहस्राणि मम संति शुचिस्मिते । कृत्वा मां दर्पितं कांतं तासां त्वं स्वामिनी भव
હે શુચિસ્મિતે! મારી સાઠ હજાર પત્નીઓ છે; મને ગર્વિત અને કાંત પ્રિય બનાવી, તું તેમની સૌની સ્વામિની થા.
Verse 108
अनर्हं ते तपो बाले भुंक्ष्व भोगान्यथेप्सितान् । त्रैलोक्यस्वामिनी भूत्वा मया सार्धमहर्निशम्
હે બાલે, તને તપ કરવું શોભતું નથી. જેમ ઇચ્છે તેમ ભોગો ભોગવ; ત્રિલોકની સ્વામિની બની મારી સાથે દિવસ-રાત રહેજે.
Verse 109
एवमुक्ताऽपि सा तेन नोत्तरं प्रत्यभाषत । ततः कामसमाविष्टस्तदंतिकमुपाययौ
તે એમ બોલ્યો છતાં તેણીએ કોઈ ઉત્તર આપ્યો નહીં. પછી કામથી આવિષ્ટ થઈ તે તેની નજીક આવ્યો.
Verse 110
ततस्तं लोलुपं दृष्ट्वा सा देवी कोपसंयुता । अस्मरद्वाहनं सिंहं समायातः स साऽरुहत्
પછી તે લોભીને જોઈ દેવી ક્રોધથી ભરાઈ ગઈ. તેણે પોતાના વાહન સિંહનું સ્મરણ કર્યું; તે આવતા જ તે તેના પર આરોહણ કરી.
Verse 111
अब्रवीत्परुषं वाक्यं गच्छगच्छेति चासकृत् । नो चेत्त्वां च वधिष्यामि स्थानेऽस्मिन्दानवाधम
તેણીએ કઠોર વચન કહ્યાં અને વારંવાર બોલી—‘જા, જા!’ ‘નહીં તો આ જ સ્થળે તને મારી નાખીશ, હે દાનવાધમ!’
Verse 112
अथाऽसौ सचिवैः सार्द्धं समंतात्पर्यवेष्टयत् । प्रग्रहार्थं तु तां देवीं कामबाणप्रपीडितः
પછી તે પોતાના મંત્રીઓ સાથે ચારેય તરફથી તેને ઘેરી વળ્યો—કામબાણોથી પીડિત થઈ દેવીને પકડી લેવા ઇચ્છે છે.
Verse 113
ततो जहास सा देवी सशब्दं परमेश्वरी । तस्मादहर्निशं सार्द्धं निष्क्रांता पुरुषा घनाः
ત્યારે તે પરમેશ્વરી દેવીએ ઉંચા શબ્દ સાથે હાસ્ય કર્યું. તે હાસ્યમાંથી દિવસ-રાત એકસાથે ઘન પુરુષસમૂહો બહાર નીકળ્યા.
Verse 114
सुसन्नद्धाः सशस्त्राश्च रोषेण महताऽन्विताः । ततस्तानब्रवीद्देवी पापोऽयं वध्यतामिति
તેઓ સંપૂર્ણ કવચધારી, શસ્ત્રધારી અને મહા ક્રોધથી પ્રજ્વલિત હતા. ત્યારે દેવીએ કહ્યું—“આ પાપી છે; તેનો વધ કરો.”
Verse 115
ततस्ते सहिताः सर्वे महिषं समुपाद्रवन् । तिष्ठतिष्ठेति जल्पन्तो मुंचन्तोऽस्त्रणि भूरिशः
પછી તેઓ બધા મળીને મહિષ પર તૂટી પડ્યા. “ઊભો રહો, ઊભો રહો” એમ બોલતા તેઓ વારંવાર અનેક અસ્ત્રો છોડવા લાગ્યા.
Verse 116
ततः समभवद्युद्धं गणानां दानवैः सह । ततस्ते सचिवाः सर्वे वैवस्वतगृहं गताः
ત્યારે ગણો અને દાનવો વચ્ચે યુદ્ધ ઊભું થયું. ત્યારબાદ તેના બધા મંત્રીઓ વૈવસ્વત (યમ)ના ગૃહે ગયા.
Verse 117
अथाऽसौ महिषो रुष्टः सचिवैर्विंनिपातितैः । स्वसैन्यमानयामास तस्मिन्पर्वतरोधसि
સચિવો નિપાતિત થતાં મહિષ ક્રોધિત થયો. તે પર્વતના અવરોધ/ઘાટમાં તેણે પોતાની સેના ત્યાં બોલાવી લીધી.
Verse 118
रथप्रवरमारुह्य सारथिं समभाषत । नय मां सारथे तूर्णं यत्र साऽस्ते व्यवस्थिता
ઉત્તમ રથ પર આરુઢ થઈ તેણે સારથીને કહ્યું— “હે સારથી, જ્યાં તે સ્થિર ઊભી છે ત્યાં મને ત્વરિત લઈ જા।”
Verse 119
हत्वैनामद्य यास्यामि पारं रोषस्य दुस्तरम् । एवमुक्तस्ततो राजन्प्रेरयामास सारथिः
“આજે એને મારીને હું ક્રોધના દુસ્તર પારને પાર કરી જઈશ.” એમ કહ્યા પછી, હે રાજન, ત્યારબાદ સારથીએ રથને આગળ ધપાવ્યો।
Verse 120
रथं तेनैव मार्गेण यत्र सा तिष्ठते ध्रुवम् । एतस्मिन्नेव काले तु तत्रोत्पाताः सुदारुणाः
એ જ માર્ગે તેણે રથને ત્યાં લઈ ગયો જ્યાં તે અચળ ઊભી હતી. એ જ સમયે ત્યાં અત્યંત ભયંકર અપશકુનો ઊભા થયા।
Verse 121
बहवस्तेन मार्गेण येनासौ प्रस्थितो नृप । सम्मुखः प्रववौ वातो रूक्षः कर्करसंयुतः
હે નૃપ, જે માર્ગે તે પ્રસ્થાન કર્યો તે જ માર્ગે અનેક અપશકુનો દેખાયા. સામે તરફથી રૂક્ષ, કંકર-ધૂળિયુક્ત કઠોર પવન ફૂંકાયો।
Verse 122
पपात महती चोल्का निहत्य रविमंडलम् । अपसव्यं मृगाश्चक्रुस्तस्य मार्गे नृपोत्तम
એક મહાન ઉલ્કા જાણે સૂર્યમંડળને આઘાત કરીને પડી ગઈ. અને હે નૃપોત્તમ, તેના માર્ગમાં મૃગો અપસવ્ય—ડાબી તરફ—ચાલ્યા।
Verse 123
उपविष्टास्तथा वांता बहुमूत्रं प्रसुस्रुवुः । रथध्वजे समाविष्टो गृध्रः शब्दमथाकरोत्
ત્યાં બેઠેલા તેઓ વાંતિ કરીને ઘણું મૂત્ર પણ વહાવી બેઠા. રથના ધ્વજ પર બેસેલા ગિધડે ત્યારે ઊંચો કર્કશ નાદ કર્યો.
Verse 124
स तान्सर्वाननादृत्य महोत्पातान्सुदारुणान् । प्रययौ सम्मुखस्तस्या देव्याः कोपपरायणः
તે ભયંકર મહોત્પાતોને અવગણીને, ક્રોધમાં તત્પર થઈ, તે સીધો દેવીના સમક્ષ આગળ વધ્યો.
Verse 125
विमुंचंश्च शरान्नादांस्तिष्ठतिष्ठेति च ब्रुवन् । न कश्चिद्दृश्यते तत्र तेषां मध्ये नृपोत्तम
ઉંચા નાદ સાથે બાણો છોડતો અને ‘થાંભો, થાંભો’ એમ બોલતો તે શ્રેષ્ઠ રાજા ત્યાં તેમની વચ્ચે કોઈને પણ જોઈ શક્યો નહીં.
Verse 126
महिषं रोषसंयुक्तं यो वारयति संगरे । तेन हत्वा गणगणान्कृतं रुधिरकर्दमम्
યુદ્ધમાં ક્રોધથી સંયુક્ત એવા મહિષાસુરને કોણ રોકી શકે? તેણે ગણોના ગણોનો સંહાર કરી ધરતીને રક્તકાદવ બનાવી દીધી.
Verse 127
ततो देवी समासाद्य प्रोक्ता गर्वेण पार्थिव । न त्वया संगरो भीरु नूनं कर्तुं ममोचितः
પછી દેવી નજીક આવી ગર્વથી બોલી—‘હે રાજા, તું ભીરુ છે; મારી સાથે યુદ્ધ કરવું નિશ્ચયે તને યોગ્ય નથી.’
Verse 128
न च बालिशि मे वीर्यं न सौभाग्यं न वा धनम् । न करोषि हि तेन त्वं मम वाक्यं कथञ्चन
હે મૂર્ખ! તું મારા પરાક્રમને, મારા સૌભાગ્યને કે મારા ધનને માનતો નથી; તેથી તું કોઈ રીતે પણ મારી આજ્ઞાનું પાલન કરતો નથી।
Verse 129
नूनं तत्त्वेन जानामि अवलिप्तासि भामिनि । कुरुष्वाद्यापि मे वाक्यं भार्या भव मम प्रिया
હવે હું સાચે જ જાણ્યો—હે ભામિની, તું અહંકારી છે. છતાં હજી પણ મારી વાત માન; મારી પ્રિય પત્ની બન।
Verse 130
स्त्रियं त्वां नोत्सहे हंतुं पौरुषे च व्यवस्थितः । असकृन्निर्जितः संख्ये मया शक्रः सुरैः सह
તું સ્ત્રી છે તેથી હું તને મારવા ઇચ્છતો નથી, છતાં હું પૌરુષમાં સ્થિર છું. યુદ્ધમાં મેં દેવો સહિત શક્ર (ઇન્દ્ર)ને અનેક વાર પરાજિત કર્યો છે।
Verse 131
त्रैलोक्ये नास्ति मत्तुल्यः पुमान्कश्चिच्च बालिशि । एवमुक्ता ततो देवी कोपेन महताऽन्विता
હે મૂર્ખ! ત્રિલોકમાં મારા સમાન કોઈ પુરુષ નથી. આમ કહેતાં જ દેવી મહાન ક્રોધથી ભરાઈ ગઈ।
Verse 132
प्रगृह्य सशरं चापं वाक्यमेतदुवाच ह । नालापो युज्यते पाप कर्तुं सह मम त्वया
તેણીએ બાણો સહિત ધનુષ્ય ધારણ કરીને કહ્યું—હે પાપી! મારી સાથે વાતચીત તને શોભતી નથી; મારી સાથે યોગ્ય તો માત્ર કર્મ, એટલે યુદ્ધકર્મ જ છે।
Verse 133
कुमार्याः कामयुक्तेन तथापि शृणु मे वचः । न त्वया निर्जितः शक्रः स्ववीर्येण रणाजिरे
કુમારી પ્રત્યે કામવશ થયાં હો તોય મારું વચન સાંભળ. તું પોતાના પરાક્રમે રણભૂમિમાં શક્ર (ઇન્દ્ર)ને જીત્યો નથી.
Verse 134
पितामह वरं देवा मन्यंते दानवाधम । गौरवात्तस्य तेन त्वमात्मानं मन्यसेऽधिकम्
હે દાનવાધમ! દેવો પિતામહ (બ્રહ્મા)ને પરમ માને છે; તેના ગૌરવથી જ તું પોતાને વધુ શ્રેષ્ઠ માને છે.
Verse 135
मुक्त्वैकां कामिनीं पाप त्वं कृतः पद्मयोनिना । अवध्यः सर्वसत्त्वानां पुंसः जातौ धरातले
હે પાપી! એક સ્ત્રીને છોડીને, પદ્મયોનિ (બ્રહ્મા)એ તને એવો રચ્યો કે ધરાતળે મનુષ્યજાતિમાં તું સર્વ સત્તાઓ માટે અવધ્ય રહે.
Verse 136
पितामहवरः सोऽत्र जयशीलोऽसि दानव । यदि ते पौरुषं चास्ति तच्छीघ्रं संप्रदर्शय
અહીં પિતામહનો વર સ્થિત છે; હે દાનવ, તું વિજયનો ગર્વ કરે છે. જો તારી પાસે પૌરુષ હોય તો તરત દર્શાવ.
Verse 137
एषा त्वामिषुभिस्तीक्ष्णैर्नयामि यमसादनम् । एवमुक्त्वा ततो देवी शरानष्टौ मुमोच ह
“આ તીક્ષ્ણ બાણોથી હું તને યમસદન પહોંચાડું છું.” એમ કહી દેવીએ પછી આઠ શર છોડ્યા.
Verse 138
चतुर्भिश्चतुरो वाहाननयद्यमसादनम् । सारथेश्च शिरः कायाच्छरेणैकेन चाक्षिपत्
ચાર બાણો વડે તેણે ચારેય ઘોડાઓને યમલોક મોકલી દીધા અને એક જ બાણથી સારથિનું મસ્તક ધડથી અલગ કરી નાખ્યું.
Verse 139
ध्वजं चिच्छेद चैकेन ततोऽन्येन हृदि क्षतः । स गात्रविद्धो व्यथितो ध्वजयष्टिं समाश्रितः
એક બાણથી તેણે તેની ધ્વજા કાપી નાખી અને બીજાથી તેના હૃદયમાં ઘા કર્યો. અંગોમાં વીંધાયેલો અને પીડાથી વ્યથિત તે ધ્વજદંડનો સહારો લઈ રહ્યો.
Verse 140
मूर्छया सहितो राजन्किंचित्कालमधोमुखः । ततः स चेतनो भूत्वा मुमोच निशिताञ्छरान्
હે રાજન! મૂર્છાને કારણે તે થોડા સમય સુધી નીચું મુખ કરીને રહ્યો. પછી ભાનમાં આવીને તેણે તીક્ષ્ણ બાણો છોડ્યા.
Verse 141
देवी सखीसमायुक्ता सर्वदेशेष्वताडयत् । ततः क्षुरप्रबाणेन धनुस्तस्य द्विधाऽकरोत्
સખીઓ સાથે દેવીએ તેના બધા અંગો પર પ્રહાર કર્યા. પછી ક્ષુરપ્ર બાણ વડે તેના ધનુષ્યના બે ટુકડા કરી નાખ્યા.
Verse 142
छिन्नधन्वा ततो दैत्यश्चर्मखङ्गसमन्वितः । विद्राव्य सहसा देवीं तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत्
ત્યારે ધનુષ્ય કપાઈ જતાં તે દૈત્ય ઢાલ અને તલવાર લઈને એકાએક દેવી તરફ દોડ્યો અને બોલ્યો, "ઊભી રહે! ઊભી રહે!"
Verse 143
तस्य चापततस्तूर्णं खड्गं द्वाभ्यां ह्यकृन्तयत् । शराभ्यामर्धबाणेन प्रहस्य प्रासमेव च
તે ઝડપથી ધસી આવ્યો ત્યારે દેવીએ બે બાણોથી તેની ખડ્ગ કાપી નાખી; હસતાં હસતાં બાણો અને અર્ધબાણથી તેની પ્રાસ પણ પાડી દીધી।
Verse 144
विशस्त्रो विरथो राजन्स तदा दानवाधमः । ततोऽस्मरच्छरान्भूप शस्त्राणि विविधानि च
હે રાજન, તે સમયે તે દાનવાધમ નિઃશસ્ત્ર અને વિરથ બની ગયો. પછી, હે ભૂપ, તેણે બાણો અને નાનાવિધ શસ્ત્રોનું સ્મરણ કર્યું।
Verse 145
ब्रह्मास्त्रं मनसि ध्यायंस्तृणं तस्यै मुमोच सः । मुक्तेनास्त्रेण तस्मिंस्तु धूमवर्तिर्व्यजायत
તે મનમાં બ્રહ્માસ્ત્રનું ધ્યાન કરીને તૃણ સમાન તેને દેવીએ તરફ છોડ્યું; પરંતુ અસ્ત્ર છૂટતાં જ ધુમાડાની ઘૂમતી વળયાકાર વરતી ઊભી થઈ।
Verse 146
एतस्मिन्नेव काले तु स ब्रह्मास्ते दिवौकसः । परं भयमनुप्राप्ता दृष्ट्वा तस्य पराक्रमम्
એ જ સમયે સ્વર્ગવાસી દેવગણ બ્રહ્માસહિત તેની પરાક્રમતા જોઈ મહાભયથી ગ્રસ્ત થયા।
Verse 147
ततो देवी क्षणं ध्यात्वा तदस्त्रं पार्थिवोत्तम । ब्रह्मास्त्रेणाहनत्तूर्णं ततो व्यर्थं व्यजायत
પછી દેવીએ ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરીને, હે રાજશ્રેષ્ઠ, બ્રહ્માસ્ત્રથી તે અસ્ત્રને તુરંત નિષ્ફળ કરી દીધું; તેથી તે વ્યર્થ બન્યું।
Verse 148
ब्रह्मास्त्रे विफले जाते ह्याग्नेयं दानवोत्तमः । प्रेषयामास तां क्रुद्धो ह्यहनद्वारुणेन सा
બ્રહ્માસ્ત્ર નિષ્ફળ થતાં ક્રોધિત દાનવોત્તમે અગ્નેયાસ્ત્ર પ્રક્ષેપ્યું; દેવી વારુણાસ્ત્રથી તેને પ્રતિહત કરી પાડી દીધું।
Verse 149
एवं नानाप्रकाराणि तेन मुक्तानि सा तदा । अस्त्राणि विफलान्येव चक्रे देवी सहस्रशः
આ રીતે તેણે તે સમયે છોડેલા નાનાપ્રકારના અસ્ત્રોને દેવી સહસ્રશઃ નિષ્ફળ બનાવી દીધાં।
Verse 150
एवं निःशेषितास्त्रोऽसौ दानवो बलवत्तरः । चकार परमां मायां दिव्यैरस्त्रैः सुरेश्वरी
આ રીતે તે બલવાન દાનવના બધાં અસ્ત્રો ખૂટી ગયા; ત્યારે સુરેશ્વરી દેવીએ દિવ્યાસ્ત્રોના આધારથી પરમ માયાનો પ્રયોગ કર્યો।
Verse 151
व्यक्षिपच्च महाकायं महिषं पर्वताकृतिम् । दीर्घतीक्ष्णविषाणाभ्यां युक्तमंजनसंनिभम्
પછી દેવીએ પર્વતાકૃતિ મહાકાય મહિષને પ્રગટ કરી નિક્ષેપ્યો—અંજન સમ કાળો, દીર્ઘ તીક્ષ્ણ શિંગોથી યુક્ત।
Verse 152
सिंहस्कंधं च सा देवी ततस्तमध्यरोहत । खड्गेन तीक्ष्णेन शिरो देवी तस्य न्यकृंतत
પછી સિંહસ્કંધા દેવી તેના પર આરોહણ કરી, તીક્ષ્ણ ખડ્ગથી તેનું શિર કાપી નાખ્યું।
Verse 153
शूलेन भेदयामास पृष्ठदेशे सुरेश्वरी । ततः कलेवरात्तस्मान्निश्चक्राम महान्पुमान्
સુરેશ્વરી દેવીએ ત્રિશૂલથી તેની પીઠમાં ભેદ કર્યો. ત્યારબાદ તે દેહમાંથી એક મહાન પુરુષ પ્રગટ થયો.
Verse 154
चर्मखड्गधरो रौद्रस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् । तमप्येवं गृहीत्वा तत्केशपाशे सुरेश्वरी
ચર્મઢાલ અને ખડ્ગ ધારણ કરેલો તે રૌદ્ર “ઊભા રહો, ઊભા રહો!” એમ બોલ્યો. પરંતુ સુરેશ્વરી દેવીએ તેને પણ એ જ રીતે વાળની લટથી પકડી લીધો.
Verse 155
निस्त्रिंशेनाहनत्प्रोच्चैः स च प्राणैर्व्ययुज्यत । दानवः पार्थिवश्रेष्ठ पार्श्वे सिंहविदारिते
દેવીએ ખડ્ગથી તેને પ્રચંડ પ્રહાર કર્યો અને તે પ્રાણોથી વિયોગ પામ્યો. હે રાજશ્રેષ્ઠ, સિંહે ફાડ્યું હોય તેમ તેની બાજુ ફાટી તે દાનવ પડી ગયો.
Verse 156
ततो जघान भूयोऽपि दानवान्सा रुषान्विता । हतशेषाश्च ये दैत्या निर्भिद्य धरणीतलम्
પછી ક્રોધથી યુક્ત થઈ તેણે ફરી દાનવોનો સંહાર કર્યો. અને જે દૈત્યો બચ્યા હતા તેઓ ધરાતળ ભેદીને નીચે ભાગી ગયા.
Verse 157
प्रविष्टा भयसंत्रस्ताः पातालं जीवितैषिणः । ततो देव गणाः सर्वे वसवो मरुतोऽश्विनौ
ભયથી કંપતા, માત્ર જીવ બચાવવાની ઇચ્છાથી તેઓ પાતાળમાં પ્રવેશ્યા. ત્યારબાદ વસુઓ, મરુતો અને બંને અશ્વિની સહિત સર્વ દેવગણ (એકત્ર થયા).
Verse 158
विश्वेदेवास्तथा साध्या रुद्रा गुह्यककिन्नराः । आदित्याः शक्रसंयुक्ताः समेत्य परमेश्वरीम्
વિશ્વેદેવો, સાધ્યો, રુદ્રો, ગુહ્યકો અને કિન્નરો તથા શક્રસહિત આદિત્યો—સર્વે મળીને પરમેશ્વરી દેવી સમક્ષ એકત્ર થયા।
Verse 159
समंताद्दिव्यपुष्पैश्च तां देवीं समवाकिरन् । स्तुवंतो विविधैः स्तोत्रैर्नमंतो भक्तितत्पराः
ચારેય તરફથી દિવ્ય પુષ્પવર્ષા કરીને તેમણે તે દેવીને પુષ્પોથી ઢાંકી દીધી; વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરતાં અને ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરતાં રહ્યા।
Verse 160
युक्तं कृतं महेशानि यद्धतः पापकृत्तमः । त्रैलोक्यं सकलं ध्वस्तं पापेनानेन सुंदरि
હે મહેશાની! આ મહાપાપીનો વધ થવો યોગ્ય જ થયો. હે સુંદરિ! તેના પાપથી સમગ્ર ત્રૈલોક્ય વિનાશ પામતું હતું।
Verse 161
त्वया दत्तं पुना राज्यं वासवस्य त्रिविष्टपे । तस्माद्वरय भद्रं ते वरं यन्मनसीप्सितम् । सर्वे देवाः प्रसन्नास्ते प्रदास्यंति न संशयः
તમે ત્રિવિષ્ટપમાં વાસવને ફરી રાજ્ય સોંપ્યું છે. તેથી તમારું કલ્યાણ થાઓ—મનગમતો વર પસંદ કરો. સર્વ દેવો તમારાથી પ્રસન્ન છે; નિઃસંદેહ તે આપશે।
Verse 162
देव्युवाच । यदि देवाः प्रसन्ना मे यदि देयो वरो मम । आश्रमोऽत्रैव मे पुण्यो जायतां ख्यातिसंयुतः
દેવીએ કહ્યું—જો દેવો મારા પર પ્રસન્ન હોય અને જો મને વર આપવાનો હોય, તો અહીં જ મારો પુણ્ય આશ્રમ ખ્યાતિસહિત પ્રગટ થાઓ।
Verse 163
अस्मिंश्चाहं सदा देवाः स्थास्यामि वरपर्वते
હે દેવો, આ ઉત્તમ વરપર્વત પર હું સદા સર્વદા નિવાસ કરીશ।
Verse 164
रूपेणानेन देवेशि ये त्वां द्रक्ष्यंति मानवाः । आश्रमेऽत्र महापुण्ये ते यास्यंति परां गतिम्
હે દેવેશી, આ મહાપુણ્ય આશ્રમમાં જે મનુષ્યો તને આ જ રૂપે દર્શન કરશે, તેઓ પરમ ગતિને પામશે।
Verse 165
ब्रह्मज्ञानसमायुक्तास्ते भविष्यंति मानवाः
તે મનુષ્યો બ્રહ્મજ્ઞાનથી યુક્ત બનશે।
Verse 166
यस्माच्चंडं कृतं कर्म त्वया दानवसूदनात् । तस्मात्त्वं चंडिकानाम लोके ख्यातिं गमिष्यसि
દાનવનો સંહાર કરીને તું ઉગ્ર કર્મ કર્યું છે; તેથી તું લોકમાં ‘ચંડિકા’ નામે પ્રસિદ્ધ થશ।
Verse 167
तव नाम्ना तथा ख्यात आश्रमोऽयं भविष्यति
તારા નામથી જ આ આશ્રમ પણ તેવી જ રીતે પ્રસિદ્ધ થશે।
Verse 168
येऽत्र कृष्ण चतुर्द्दश्यामाश्विने मासि शोभने पिंडदानं करिष्यंति स्नानं कृत्वा समाहिताः
જે અહીં શુભ આશ્વિન માસની કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ સ્નાન કરીને એકાગ્રચિત્તે પિંડદાન કરશે,
Verse 169
गयाश्राद्धफलं कृत्यं तेषां देवि भविष्यति त्वद्दर्शनात्तथा मुक्तिः पातकस्य भविष्यति
હે દેવી, તેમના માટે આ કૃત્ય ગયા-શ્રાદ્ધનું જ ફળ આપશે; અને તમારા દર્શનથી પાપમુક્તિ પણ થશે.
Verse 170
कृष्ण उवाच । एकरात्रिं भविष्यंति येऽत्र श्रद्धासमन्विताः । उपवासपरास्तेषां पापं यास्यति संक्षयम्
કૃષ્ણે કહ્યું: જે અહીં શ્રદ્ધાસહિત એક રાત રહે છે અને ઉપવાસમાં તત્પર રહે છે, તેમનું પાપ ક્ષય પામે છે.
Verse 171
पुत्रहीनश्च यो मर्त्यो नारी वापि समाहिता । तन्मनाः पिंडदानं वै तथा स्नानं करिष्यति । अपुत्रो लभते शीघ्रं सुपुत्रं नात्र संशयः
પુત્રહીન પુરુષ—અથવા સમાહિત સ્ત્રી પણ—મન એકાગ્ર કરીને અહીં પિંડદાન તથા સ્નાન કરે તો, નિઃસંતાન વ્યક્તિ શીઘ્રે સુપુત્ર પામે છે; તેમાં સંશય નથી.
Verse 172
इन्द्र उवाच । भ्रष्टराज्यो नृपो योऽत्र स्नानं दानं करिष्यति । सर्वशत्रुक्षयस्तस्य राज्यावाप्तिर्भविष्यति
ઇન્દ્રે કહ્યું: જે રાજા રાજ્યથી ચ્યૂત થયો હોય, તે અહીં સ્નાન અને દાન કરે તો તેના સર્વ શત્રુઓનો ક્ષય થશે અને તેને ફરી રાજ્યપ્રાપ્તિ થશે.
Verse 173
अग्निरुवाच । अत्रागत्य शुचिः श्राद्धं यः करिष्यति मानवः । आत्मवित्तानुसारेण तस्य यज्ञफलं भवेत्
અગ્નિએ કહ્યું—જે મનુષ્ય અહીં આવી શુદ્ધ થઈ પોતાની શક્તિ અનુસાર શ્રાદ્ધ કરશે, તેને યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થશે.
Verse 174
यम उवाच । अत्र स्नात्वा तिलान्यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यति । अल्पमृत्युभयं तस्य न कदाचिद्भविष्यति
યમે કહ્યું—જે અહીં સ્નાન કરીને બ્રાહ્મણોને તિલ દાન કરશે, તેને અકાળ મૃત્યુનો ભય ક્યારેય નહીં થાય.
Verse 175
राक्षसा ऊचुः । पिंडदानं नरा येऽत्र करिष्यंति तवाऽश्रमे । प्रेतोत्थं न भयं तस्य देवि क्वापि भविष्यति
રાક્ષસોએ કહ્યું—હે દેવી! જે પુરુષો અહીં તમારા આશ્રમમાં પિંડદાન કરશે, તેમને ક્યાંય પ્રેતજન્ય ભય નહીં થાય.
Verse 176
वरुण उवाच । स्नानार्थं ब्राह्मणेंद्राणां योऽत्र तोयं प्रदास्यति । विमलस्तु सदा भावि इह लोके परत्र च
વરুণે કહ્યું—જે અહીં બ્રાહ્મણેન્દ્રોના સ્નાન માટે જળ આપશે, તે ઇહલોક અને પરલોકમાં સદા નિર્મળ રહેશે.
Verse 177
वायुरुवाच । विलेपनानि शुभ्राणि सुगंधानि विशेषतः । योत्र दास्यति विप्रेभ्यो नीरोगः स भविष्यति
વાયુએ કહ્યું—જે અહીં વિપ્રોને સ્વચ્છ અને વિશેષ કરીને સુગંધિત લેપનદ્રવ્યો દાન કરશે, તે નિરોગી થશે.
Verse 178
धनद उवाच । योऽत्र वित्तं यथाशक्त्या ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यति । न भविष्यति लोके स वित्तहीनः कथंचन
ધનદ બોલ્યા—જે અહીં પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને ધનદાન કરશે, તે આ લોકમાં ક્યારેય નિર્ધન નહીં બને।
Verse 179
ईश्वर उवाच । योऽत्र व्रतपरो भूत्वा चातुर्मास्यं वसिष्यति । इह लोके परे चैव तस्य भावि सदा सुखम्
ઈશ્વર બોલ્યા—જે અહીં વ્રતપરાયણ બની ચાતુર્માસ્ય સમય સુધી વસશે, તેને ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં સદા સુખ મળશે।
Verse 180
वसव ऊचुः । त्रिरात्रं यो नरः सम्यगुपवासं करिष्यति । आजन्ममरणात्पापान्मुक्तः स च भविष्यति
વસુઓએ કહ્યું—જે પુરુષ વિધિપૂર્વક ત્રણ રાત્રી ઉપવાસ કરશે, તે જન્મથી મૃત્યુ સુધી સંગ્રહિત પાપોથી મુક્ત થશે।
Verse 181
आदित्य उवाच । अत्राश्रमपदे पुण्ये ये नरा भक्तिसंयुताः । छत्रोपानत्प्रदातारस्तेषां लोकाः सनातनाः
આદિત્ય બોલ્યા—આ પુણ્ય આશ્રમસ્થાને જે ભક્તિયુક્ત લોકો છત્ર અને પાદુકા દાન કરે છે, તેમને સનાતન લોક પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 182
अश्विनावूचतुः । मिष्टान्नं श्रद्धयोपेतो ब्राह्मणाय प्रदास्यति । योऽत्र तस्य परा प्रीतिर्भविष्यत्यविनाशिनी १
અશ્વિનીકુમારો બોલ્યા—જે અહીં શ્રદ્ધાપૂર્વક બ્રાહ્મણને મિષ્ટાન્ન દાન કરશે, તેને અવિનાશી પરમ પ્રીતિ પ્રાપ્ત થશે।
Verse 183
तीर्थान्यूचुः । अद्यप्रभृति सर्वेषां तीर्थानामिह संस्थितिः । भविष्यति विशेषेण ह्याश्रमे लोकविश्रुते
તીર્થોએ કહ્યું—આજથી સર્વ તીર્થોનું નિવાસ અહીં જ સ્થિર રહેશે, વિશેષ કરીને લોકવિખ્યાત આ આશ્રમમાં।
Verse 185
गंधर्वा ऊचुः । गीतवाद्यानि यश्चात्र प्रकरिष्यति मानवः । सप्तजन्मांतराण्येव रूपवान्स भविष्यति
ગંધર્વોએ કહ્યું—જે માનવ અહીં ગાન અને વાદ્યસેવા કરશે, તે સાત જન્મો સુધી રૂપવાન અને તેજસ્વી થશે।
Verse 186
ऋषय ऊचुः । आश्रमेऽस्मिंस्त्रिरात्रं य उपवासं करिष्यति । चांद्रायणसहस्रस्य फलं तस्य भविष्यति
ઋષિઓએ કહ્યું—જે આ આશ્રમમાં ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરશે, તેને સહસ્ર ચાંદ્રાયણ વ્રતનું ફળ મળશે।
Verse 187
पुलस्त्य उवाच । एवं सर्वे वरान्दत्त्वा देव्यै देवा नृपोत्तम । तदाज्ञया दिवं जग्मुर्देवी तत्रैव संस्थिता
પુલસ્ત્યે કહ્યું—હે નૃપોત્તમ! આ રીતે સર્વ દેવોએ દેવીએને વરદાન આપી, તેની આજ્ઞાથી સ્વર્ગે પ્રસ્થાન કર્યું; અને દેવી ત્યાં જ પ્રતિષ્ઠિત રહી।
Verse 188
अथ मर्त्त्या दिवं जग्मुर्दृष्ट्वा देवीं तदाश्रमे । अनायासेन संपूर्णास्ततो मर्त्यैस्त्रिविष्टपः
પછી તે આશ્રમમાં દેવીએના દર્શન કરીને મર્ત્યો સ્વર્ગે ગયા; અને આ રીતે અનાયાસે ત્રિવિષ્ટપ મનુષ્યોથી પરિપૂર્ણ થયો।
Verse 189
अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया नष्टा धरातले । धर्मक्रियास्तथा चान्या मुक्त्वा देव्याः प्रपूजनम्
અગ્નિષ્ટોમ વગેરે સર્વ યજ્ઞક્રિયાઓ ધરાતલ પરથી લુપ્ત થઈ ગઈ, તેમજ અન્ય ધર્મકર્મો પણ; માત્ર દેવીનું ભક્તિપૂર્વક પ્રપૂજન જ અવશેષ રહ્યું।
Verse 190
ततो भीतः सहस्राक्षः संमंत्र्य गुरुणा सह । आह्वयामास वेगेन कामं क्रोधं भयं मदम्
પછી ભયભીત સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) ગુરુ સાથે મંત્રણા કરીને, ઝડપથી કામ, ક્રોધ, ભય અને મદને આહ્વાન કરવા લાગ્યો।
Verse 191
व्यामोहं गृहपुत्रोत्थं तृष्णामायासमन्वितम् । गत्वा यूयं द्रुतं मर्त्ये स्थातुकामान्नरान्स्त्रियः
ઘર-પુત્રથી ઉત્પન્ન મોહ, તૃષ્ણા અને થાક સાથે—તમે ઝડપથી મર્ત્યલોકમાં જઈ ત્યાં જ રહેવા ઇચ્છતા નર-નારીને બંધનમાં બાંધો।
Verse 192
चंडिकायतने पुण्ये सेवध्वं हि ममाज्ञया । विशेषेणाश्विने मासि कृष्णपक्षेंऽत्यवासरे
મારી આજ્ઞાથી પુણ્ય ચંડિકા-મંદિરમાં જઈ સેવા-ઉપાસના કરો; ખાસ કરીને આશ્વિન માસના કૃષ્ણપક્ષના અંતિમ દિવસે।
Verse 193
एवमुक्तास्ततः सर्वे कामाद्यास्ते द्रुतं ययुः । मर्त्यलोके महाराज रक्षां चक्रुश्च सर्वशः
આ રીતે કહ્યા પછી કામ વગેરે બધા ઝડપથી નીકળી ગયા; હે મહારાજ, મર્ત્યલોકમાં તેમણે સર્વત્ર પોતાનો ‘પહેરો’ (પ્રભાવ) સ્થાપ્યો।
Verse 194
एवं ज्ञात्वा द्रुतं गच्छ तत्र पार्थिवसत्तम । यदीच्छसि परं श्रेय इह लोके परत्र च
આ જાણીને ત્વરિત ત્યાં જા, હે રાજશ્રેષ્ઠ. જો તું ઇહલોક અને પરલોકમાં પરમ કલ્યાણ ઇચ્છે છે તો.
Verse 195
यो याति चंडिकां द्रष्टुमबुर्दं प्रति पार्थिव । नृत्यंति पितरस्तस्य गर्जंति च पितामहाः
હે રાજન, જે અર્બુદમાં ચંડિકાના દર્શન કરવા જાય છે, તેના પિતૃઓ આનંદથી નૃત્ય કરે છે અને પિતામહો જયઘોષ કરે છે।
Verse 196
तारयिष्यति नः सर्वान्स पुत्रो य इहाश्रमे । चंडिकायाः प्रगत्वाऽथ कुर्याच्छ्राद्धं समाहितः
‘જે પુત્ર આ આશ્રમમાંથી ચંડિકાના દર્શનાર્થે જઈ, પછી એકાગ્ર મનથી શ્રાદ્ધ કરે, તે આપણાં સૌનો ઉદ્ધાર કરશે.’
Verse 197
एकया लभ्यते राज्यं स्वर्गश्चैव द्वितीयया । तृतीयया भवेन्मोक्षो यात्रया तत्र पार्थिव
હે રાજન, ત્યાં એક યાત્રાથી રાજ્ય મળે છે, બીજીથી સ્વર્ગ, અને ત્રીજી યાત્રાથી મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 198
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यात्रां तत्र समाचरेत् । अर्बुदे पर्वतश्रेष्ठे सर्वतीर्थमये शुभे
અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં યાત્રા કરવી જોઈએ—શુભ, સર્વતીર્થમય, પર્વતશ્રેષ્ઠ અર્બુદ પર।
Verse 200
पुनंत्येवान्यतीर्थानि स्नानदानैरसंशयम् । अर्बुदालोकनादेव विपाप्मा तत्र जायते
અન્ય તીર્થો સ્નાન અને દાનથી નિઃસંદેહ પવિત્ર કરે છે; પરંતુ અર્બુદનું માત્ર દર્શન કરતાં જ ત્યાં મનુષ્ય પાપરહિત બને છે।
Verse 201
यः शृणोति सदाख्यानमेत च्छ्रद्धासमन्वितः । स प्राप्नोति नरश्रेष्ठ कामान्मनसि वांछितान्
જે શ્રદ્ધાસહિત આ સદાખ્યાન સાંભળે છે, હે નરશ્રેષ્ઠ, તે મનમાં ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 202
यस्यैतत्तिष्ठते गेहे लिखितं पुस्तकं नृप । तस्यापि वांछिताः कामाः संपद्यते दिनेदिने
હે નૃપ, જેના ઘરમાં આ લખિત પુસ્તક રાખેલું હોય, તેના ઇચ્છિત મનોરથો પણ દિવસે દિવસે સિદ્ધ થાય છે।
Verse 203
पठति श्रद्धयोपेतो यो वा भूमिपते नरः । सोऽपि यात्राफलं राजंल्लभते पुरुषोत्तमः
હે ભૂમિપતિ, જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાસહિત આ વાંચે છે, તે પણ, હે રાજન, તીર્થયાત્રાનું ફળ મેળવે છે; તે પુરુષોત્તમ છે।