Adhyaya 37

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । नागह्रदं ततो गच्छेत्तीर्थं पापप्रणाशनम् । यत्र नागैस्तपस्तप्तं रम्ये पर्वतरोधसि

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—ત્યારબાદ પાપનાશક તીર્થ નાગહ્રદે જવું જોઈએ; જ્યાં રમ્ય પર્વતઢાળ પર નાગોએ તપ કર્યું હતું।

Verse 2

कद्रूशापं पुरा श्रुत्वा नागाः सर्वे भयातुराः । पप्रच्छुर्नागराजानं शेषं प्रणतकन्धराः

કદ્રૂના પ્રાચીન શાપને સાંભળી સર્વ નાગો ભયથી વ્યાકુળ થયા. ગળું નમાવી શરણાગત બની તેઓ નાગરાજ શેષને પૂછવા લાગ્યા.

Verse 3

मातृशापेन संतप्ता वयं पन्नगसत्तम । किं कुर्मः क्व च गच्छामः शापमोक्षो भवेत्कथम्

હે પન્નગશ્રેષ્ઠ! માતૃશાપથી અમે સંતપ્ત છીએ. અમે શું કરીએ, ક્યાં જઈએ, અને શાપમોક્ષ કેવી રીતે થાય?

Verse 4

शेष उवाच । प्रसादिता मया माता शापमुक्तिकृते पुरा । तयोक्तं ये तपोयुक्ता धर्मात्मानः सुसंयताः

શેષ બોલ્યા—શાપમોક્ષ માટે મેં પૂર્વે માતાને પ્રસન્ન કરી હતી. તેણે કહ્યું—જે તપોયુક્ત, ધર્માત્મા અને સુસંયત હશે, તેમને (ઇચ્છિત) મુક્તિ મળશે.

Verse 5

न दहिष्यति तान्वह्निर्यज्ञे पारिक्षितस्य हि । तस्माद्गत्वार्बुदंनाम पर्वतं धरणीतले

રાજા પરિક્ષિતના યજ્ઞમાં અગ્નિ તેમને દહન નહીં કરે. તેથી ધરતી પર ‘અર્બુદ’ નામના પર્વત પર જાઓ.

Verse 6

तत्र यूयं तपोयुक्ता भवध्वं सुसमाहिताः । यत्रास्ते सा स्वयं देवी चंडिका कामरूपिणी

ત્યાં તમે તપમાં યુક્ત બની મનને સુસમાહિત રાખો; કારણ કે ત્યાં જ સ્વયં દેવી ચંડિકા—કામરૂપિણી—વિરાજે છે.

Verse 7

यस्याः संकीर्त्तनेनापि नश्यंति विपदो ध्रुवम् । आराधयध्वमनिशं तां देवीं मम वाक्यतः

જેનાં નામ-સંકીર્તનમાત્રથી પણ આપત્તિઓ નિશ્ચિત રીતે નાશ પામે છે, તેથી મારા વચન અનુસાર તે દેવીની અવિરત આરાધના કરો।

Verse 8

तस्याः प्रसादतः सर्वे भविष्यथ गतज्वराः । एतमेवात्र पश्यामि उपायं नागसत्तमाः । दैवो वा मानुषो वाऽपि नान्यो वो मुक्तिकारकः

તેણીના પ્રસાદથી તમે બધા જ્વરસમાન સંતાપથી મુક્ત થશો. હે નાગશ્રેષ્ઠો, અહીં હું આ જ ઉપાય જોઈ રહ્યો છું; દૈવી હોય કે માનુષ—તમને મુક્તિ આપનાર બીજો કોઈ નથી।

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्तास्ततो नागा नागराजेन पार्थिव । प्रणम्य तं ततो जग्मुरर्बुदं पर्वतं प्रति

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજન, નાગરાજે એમ કહ્યા પછી તે નાગો તેને પ્રણામ કરીને પછી અર્બુદ પર્વત તરફ ગયા।

Verse 10

ते भित्त्वा धरणीपृष्ठं पर्वते तदनन्तरम् । निजग्मुर्बिलमार्गेण कृत्वा श्वभ्रे सुविस्तरम्

તેઓ પર્વત પર ધરતીનું પૃષ્ઠ ભેદીને, બહુ વિશાળ ગુફામુખ બનાવી, પછી બિલ્લા-માર્ગે અંદર ગયા।

Verse 11

ततो धृतव्रताः सर्वे देवी भक्तिपरायणाः । वसंति भक्तिसंयुक्ताश्चण्डिकाराधनाय ते

પછી તેઓ બધા દૃઢવ્રતી, દેવીભક્તિમાં પરાયણ, ભક્તિસંયુક્ત થઈ ચંડિકાની આરાધના માટે ત્યાં વસવા લાગ્યા।

Verse 12

तस्थुस्तत्र सदा होमं कुर्वन्तो जाप्यमुत्तमम् । एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथा परे

તેઓ ત્યાં સદા હોમ કરતા અને ઉત્તમ જપમાં લીન રહેતા. કેટલાંક એકાહારી હતા, કેટલાંક નિરાહારી, અને કેટલાક તો માત્ર વાયુને જ આહાર માનતા.

Verse 13

दन्तोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे । पञ्चाग्निसाधकाश्चान्ये सद्यः प्रक्षालकास्तथा

કેટલાંક દાંતને જ ઉખળી સમાન કરીને (દાંતથી) પીસવાની તપશ્ચર્યા કરતા, અને કેટલાક પથ્થર કૂટતા. કેટલાક પંચાગ્નિ-સાધના કરતા, અને કેટલાક તત્કાળ શુદ્ધિ-સ્નાન પ્રક્ષાલનમાં રત રહેતા—આ રીતે તેઓ ઘોર તપમાં લીન હતા.

Verse 14

गीतं वाद्यं तथा चक्रुरन्ये देवाः पुरस्तदा । अनन्यश्रदयोपेतांस्तान्दृष्ट्वा पन्नगोत्तमान्

ત્યારે તેમની સામે અન્ય દેવોએ ગાન અને વાદ્ય શરૂ કર્યું. એકનિષ્ઠ શ્રદ્ધાથી યુક્ત એવા શ્રેષ્ઠ નાગોને જોઈ દેવતાઓ આનંદિત થયા અને તેમનો ઉત્સવ ઉજવવા લાગ્યા.

Verse 15

ततो देवी सुसन्तुष्टा वाक्यमेतदुवाच ह

ત્યારબાદ દેવી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ આ વચન બોલ્યાં.

Verse 16

देव्युवाच । परितुष्टास्मि वो वत्साः किमर्थं तप्यते तपः । वरयध्वं वरं मत्तो यः स्थितो भवतां हृदि

દેવીએ કહ્યું—હે વત્સો, હું તમારાથી પ્રસન્ન છું. આ તપ શા હેતુથી કરવામાં આવે છે? તમારા હૃદયમાં જે વર સ્થિત છે, તે મારી પાસેથી માગો.

Verse 17

नागा ऊचुः । मातृशापेन संतप्ता वयं देवि निराश्रयाः । नागराजसमादेशाच्छरणं त्वां समागताः

નાગોએ કહ્યું—હે દેવી! માતાના શાપથી દગ્ધ થઈ અમે નિરાશ્રય બન્યા છીએ. નાગરાજની આજ્ઞાથી અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.

Verse 18

सा त्वं रक्ष भयात्तस्माच्छापवह्निसमुद्भवात् । वयं मात्रा पुरा शप्ताः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । पारिक्षितस्य यज्ञे वः पावको भक्षयिष्यति

અતએવ શાપાગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા તે ભયથી અમારી રક્ષા કરો. કોઈ કારણસર પૂર્વે અમારી માતાએ અમને શાપ આપ્યો હતો—પરિક્ષિતના યજ્ઞમાં અગ્નિ તમને (સર્પોને) ભક્ષી જશે.

Verse 19

देव्युवाच । यावत्तस्य भवेद्यज्ञ स्तावद्यूयं ममान्तिके । संतिष्ठत विना भीत्या भोगान्भुङ्ध्वं सुपुष्कलान्

દેવીએ કહ્યું—જ્યાં સુધી તેનો યજ્ઞ ચાલે, ત્યાં સુધી તમે મારા નજીક રહો. ભય વિના સ્થિર રહો અને અતિપ્રચુર ભોગસુખો ભોગવો.

Verse 20

समाप्ते च क्रतौ भूयो गंतारः स्वं निकेतनम् । युष्माभिर्भेदितं यस्मादेतत्पर्वतकन्दरम्

અને જ્યારે તે ક્રતુ (યજ્ઞ) પૂર્ણ થશે, ત્યારે તમે ફરી તમારા નિવાસે જશો; કારણ કે આ પર્વત-ગુફાને તમે જ ભેદીને માર્ગયોગ્ય બનાવી છે.

Verse 21

नागह्रदं तु तत्तीर्थमेतद्भावि धरातले । अत्र यः श्रावणे मासि पञ्चम्यां भक्तितत्परः

આ તીર્થ ભૂમિ પર આગળ ચાલીને ‘નાગહ્રદ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે. શ્રાવણ માસની પંચમીએ અહીં ભક્તિપૂર્વક (આવનાર) જે કોઈ…

Verse 22

करिष्यति नरः स्नानं तस्य नाहिकृतं भयम् । भविष्यति पुनः श्राद्धात्पितॄन्संतारयिष्यति

જે મનુષ્ય અહીં સ્નાન કરે છે, તેને સર્પજન્ય ભય રહેતો નથી. વધુમાં શ્રાદ્ધ કરવાથી તે પોતાના પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 23

ये भोगा भूतले ख्याता ये दिव्या ये च मानुषाः । नरो नित्यं लभिष्यति न संशयः

ભૂતલ પર પ્રસિદ્ધ જે ભોગો—દિવ્ય હોય કે માનુષ—તે નર સદા પ્રાપ્ત કરશે; તેમાં સંશય નથી.

Verse 24

पुलस्त्य उवाच । ततो हृष्टा बभूवुस्ते मुक्त्वा तद्दारुणं भयम् । देव्याः शरणमापन्नास्तस्थुस्तत्र नगोत्तमे

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પછી તેઓ તે દારુણ ભય છોડીને હર્ષિત થયા. દેવીની શરણ લઈ તેઓ તે ઉત્તમ પર્વત પર ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા.

Verse 25

ततः कालेन महता सत्रे पारिक्षितस्य च । निर्वृत्ते ते तदा जग्मुः सुनिर्वृत्ता रसातलम्

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, રાજા પરીક્ષિતનું સત્રયજ્ઞ પૂર્ણ થતાં, તેઓ સંપૂર્ણ તૃપ્ત થઈ ત્યારે રસાતલમાં ગયા.

Verse 26

देव्या चैवाभ्यनुज्ञाताः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः । कृच्छ्रात्पार्थिवशार्दूल तद्भक्त्या निश्चलीकृताः

દેવીની અનુજ્ઞા મેળવી, વારંવાર પ્રણામ કરીને, હે રાજશાર્દૂલ! તેઓ કષ્ટ પછી તે ભક્તિથી સ્થિર થયા.

Verse 27

अद्यापि कृष्णपंचम्यां श्रावणे मासि पार्थिव । सान्निध्यं तत्र कुर्वंति देवीदर्शनलालसाः

હે રાજન, આજેય શ્રાવણ માસની કૃષ્ણપક્ષ પંચમીએ દેવીદર્શનની લાલસા ધરાવતા ભક્તો ત્યાં જાગરણ કરીને પવિત્ર સાન્નિધ્ય જાળવે છે।

Verse 28

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं तत्र समाचरेत् । स्नानं च पार्थिवश्रेष्ठ य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः

અતએવ, હે રાજશ્રેષ્ઠ, જે પોતાનું પરમ કલ્યાણ ઇચ્છે તે સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં શ્રાદ્ધ અને સ્નાન અવશ્ય આચરે।

Verse 37

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे नागोद्भवतीर्थमाहात्म्य वर्णनंनाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતી-સાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ત્રીજા અર્બુદખંડમાં ‘નાગોદ્ભવ તીર્થમાહાત્મ્ય વર્ણન’ નામનો સડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।