Adhyaya 48

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । कुलसंतारणं गच्छेत्तत्र तीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः सम्यक्कुलं तारयतेऽखिलम्

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—કુલસંતારણ નામના તે અનુત્તમ તીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય ખરેખર પોતાના સમગ્ર કુળનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 2

दश पूर्वान्भविष्यांश्च तथात्मानं नृपोत्तम । उद्धरेच्छ्रद्धयायुक्तस्तत्र दानेन मानवः

હે નૃપોત્તમ! શ્રદ્ધાયુક્ત મનુષ્ય ત્યાં દાન કરીને દસ પૂર્વજો, દસ ભાવિ વંશજો અને પોતાને પણ ઉદ્ધારે છે।

Verse 3

आसीदप्रस्तुतो नाम राजा पूर्वं स पापकृत् । नापि दानं तथा ज्ञानं न ध्यानं न च सत्क्रिया

પૂર્વે ‘આસીદપ્રસ્તુત’ નામનો એક રાજા હતો; તે પાપકર્તા હતો. તે ન દાન કરતો, ન ધર્મજ્ઞાન, ન ધ્યાન, ન સત્ક્રિયા।

Verse 4

तस्मिञ्छासति लोकानां नासीत्सौख्यं कदाचन । परदार रुचिर्नित्यं महादण्डपरश्च सः

તે શાસન કરતો ત્યારે પ્રજાને કદી સુખ મળ્યું નહીં. તે સદા પરસ્ત્રીમાં આસક્ત અને કઠોર દંડમાં પરાયણ હતો।

Verse 5

न्यायतोऽन्यायतो वापि करोति धनसंग्रहम् । स घातयति लोकांश्च निर्दोषान्पापकृत्तमः

ન્યાયથી હોય કે અન્યાયથી, તે ધનસંગ્રહ કરતો; અને પાપકૃત્તમ એવો તે નિર્દોષ લોકોને પણ મરાવી નાખતો।

Verse 6

ततो वार्धक्यमापन्नस्तथापि न शमं गतः । कस्यचित्त्वथ कालस्य पितृभिः प्रतिबोधितः । तं प्रसुप्तं समासाद्य नारकेयैः सुदुःखितैः

પછી તે વૃદ્ધાવસ્થાને પહોંચ્યો, તથાપિ શમ-સંયમને ન પામ્યો. થોડા સમય પછી નરકમાં અતિ દુઃખિત તેના પિતૃઓએ, તે સૂતો હતો ત્યારે નજીક આવી તેને જગાડી બોધ આપ્યો।

Verse 7

पितर ऊचुः । वयं शुद्धसमाचारा नित्यं धर्मपरायणाः । दानयज्ञतपःशीलाः स्वदारनिरतास्तथा

પિતૃઓએ કહ્યું—અમે શુદ્ધ આચરણવાળા અને સદા ધર્મપરાયણ હતા. દાન, યજ્ઞ અને તપમાં રત, તથા પોતાના જ પત્નીમાં નિષ્ઠાવાન હતા.

Verse 8

स्वकर्मभिः कुलांगार दिवं प्राप्ता यथार्हतः । कुपुत्रं त्वां समासाद्य नरकं समुपस्थिताः । तस्मादुद्धर नः सर्वान्कृत्वा किंचिच्छुभार्चनम्

હે કુલના અંગાર! પોતાના કર્મોથી અમે યથાર્થ રીતે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયા હતા; પરંતુ તને કુપુત્ર રૂપે પામી હવે નરકમાં આવી પડ્યા છીએ. તેથી થોડું પણ શુભ આરાધન કરીને અમને સૌને ઉદ્ધાર કર.

Verse 9

कर्मभिस्तव पापात्मन्वयं नरकमाश्रिताः । नरकं दश यास्यंति भविष्याश्च तथा भवान्

હે પાપમનવાળા! તારા કર્મોથી અમે નરકમાં આશ્રય લીધું છે. હજી દસ નરકો ભોગવવાના બાકી છે—અને ભવિષ્યમાં તું પણ તે ભોગવશે.

Verse 10

एवमुक्त्वा च ते सर्वे पितरस्तु सुदुःखिताः । याताश्च नरकं भूयः प्रबुद्धः सोऽपि पार्थिवः

આ રીતે કહી તે બધા પિતૃઓ અત્યંત દુઃખિત થઈ ફરી નરકમાં ગયા; અને તે રાજા પણ જાગી ઊઠ્યો.

Verse 11

ततो दुःखमनुप्राप्तः पितृवाक्यानि संस्मरन् । रुरोद प्रातरुत्थाय तं भार्या प्रत्यभाषत

પછી પિતૃવચનો સ્મરીને તે દુઃખથી વ્યાકુળ થયો. પ્રાતઃકાળે ઊઠીને તે રડી પડ્યો; ત્યારે તેની પત્નીએ તેને કહ્યું.

Verse 12

इन्दुमत्युवाच । किमर्थं राजशार्दूल त्वं रोदिषि महास्वनम् । कथं ते कुशलं राज्ये शरीरे वा पुरेऽथवा

ઇન્દુમતીએ કહ્યું— હે રાજશાર્દૂલ! તું એટલા મહાસ્વરે કેમ રડે છે? રાજ્યમાં, શરીરમાં કે નગરમાં સર્વ કুশળ છે ને?

Verse 13

राजोवाच । मया दृष्टोऽद्य स्वप्नांते पिता ह्यथ पितामहः । अपश्यं दुःखितान्देवि ताभ्यामथाग्रजान्पितॄन्

રાજાએ કહ્યું— આજે સ્વપ્નના અંતે મેં મારા પિતાને અને પછી પિતામહને જોયા. હે દેવી! મેં તેમને દુઃખિત જોયા અને તેમની સાથે પૂર્વજ પિતૃઓને પણ.

Verse 14

उपालब्धोऽस्मि तैः सर्वैस्तव कर्मभिरीदृशैः । दारुणे नरके प्राप्ता अधर्मादिविचेष्टितैः

તારા આવા કર્મોના કારણે તેમણે સૌએ મને ઠપકો આપ્યો. અધર્મજન્ય દુરાચરણથી તેઓ ભયંકર નરકમાં પહોંચી ગયા છે.

Verse 15

अथान्ये दश यास्यन्ति भविष्याश्च भवानपि । तस्मात्कृत्वा शुभं कर्म दुर्गतेश्चोद्धरस्व नः

હજી દસ (નરક) ભોગવવાના બાકી છે—અને સમય આવે ત્યારે તું પણ તેને ભોગવશે. તેથી શુભ કર્મ કર અને અમને દુર્ગતિમાંથી ઉદ્ધર કર.

Verse 16

एवमुक्तः प्रबुद्धोऽहं पितृभिर्वरवर्णिनि । तेनाहं दुःखमापन्नस्तद्वाक्यं हृदि संस्मरन्

હે વરવર્ણિની! પિતૃઓએ આમ કહ્યા પછી હું જાગી ઊઠ્યો. તેથી તેમના વચનો હૃદયમાં સ્મરીને હું દુઃખમાં પડી ગયો છું.

Verse 17

इन्दुमत्युवाच । सत्यमेतन्महाराज यदुक्तोऽसि पितामहैः । न त्वया सुकृतं कर्म संस्मरेऽहं कृतं पुरा

ઇન્દુમતી બોલી—હે મહારાજ, પિતામહોએ તમને જેમ કહ્યું છે તે સત્ય છે. પરંતુ તમે પૂર્વે કોઈ વિશેષ પુણ્યકર્મ કર્યું હોય એવું મને સ્મરણ નથી.

Verse 18

यथा सुपुत्रमासाद्य तरंति पितरो नृप । कुपुत्रेण तथा यांति नरकं नात्र संशयः

હે નૃપ, જેમ સદ્પુત્રને પામીને પિતૃઓ તરિ જાય છે, તેમ કુપુત્રના કારણે તેઓ નરકને પામે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 19

स त्वमाहूय विप्रेंद्रान्धर्मशास्त्रविचक्षणान् । पृष्ट्वा तान्कुरु यच्छ्रेयः पितॄणामात्मना सह

અતએવ ધર્મશાસ્ત્રમાં નિપુણ એવા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને બોલાવી, તેમની પાસે પૂછપરછ કરીને, પોતાના કલ્યાણ સાથે પિતૃઓનું જે પરમ શ્રેય હોય તે કર.

Verse 20

आनयामास राजाऽसौ ततो विप्राननेकशः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञान्धर्मशास्त्रविचक्षणान् । उवाच विनयोपेतो भार्यया सहितो हितान्

પછી તે રાજાએ અનેક બ્રાહ્મણોને બોલાવ્યા—વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વજ્ઞ તથા ધર્મશાસ્ત્રમાં નિપુણ. તે વિનયપૂર્વક, રાણી સાથે, તે હિતેચ્છુઓને સંબોધ્યો.

Verse 21

राजोवाच । कर्मणा केन पितरो निरयस्था द्विजोत्तमाः । स्वर्गं यांति सुपुत्रेण तारिताः प्रोच्यतां स्फुटम्

રાજાએ કહ્યું—હે દ્વિજોત્તમો, કયા કર્મવિધિથી નરકસ્થ પિતૃઓ સદ્પુત્ર દ્વારા તારાઈ સ્વર્ગને પામે છે? તે સ્પષ્ટ કહો.

Verse 22

ब्राह्मणा ऊचुः । पितृमेधेन राजेंद्र कृतेन विधिपूर्वकम् । निरयस्था दिवं यांति यद्यपि स्युः सुपापिनः

બ્રાહ્મણોએ કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! વિધિપૂર્વક કરાયેલા પિતૃમેધના પ્રભાવથી નરકસ્થ પિતૃઓ પણ સ્વર્ગે જાય છે, ભલે તેઓ મહાપાપી હોય।

Verse 23

राजोवाच । दीक्षयंतु द्विजाः सर्वे तदर्थं मां धृतव्रतम् । यत्किंचिदत्र कर्त्तव्यं प्रोच्यतामखिलं हि तत्

રાજાએ કહ્યું—તે હેતુ માટે સર્વ દ્વિજોએ મને દીક્ષા આપો; હું દૃઢવ્રત છું. આ વિષયમાં જે કંઈ કર્તવ્ય હોય તે સર્વ સંપૂર્ણ રીતે કહો।

Verse 24

तथोक्तास्ते नृपेंद्रेण ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । समग्राः पार्थिवं प्रोचुर्यदुक्तं यज्ञकर्मणि

નૃપેન્દ્રના વચન સાંભળી સત્યવાદી બ્રાહ્મણોએ યજ્ઞકર્મ વિષે શાસ્ત્રમાં જે કહ્યું છે તે સર્વ સમગ્ર રીતે રાજાને સમજાવ્યું।

Verse 25

दीक्षा ग्राह्या नृपश्रेष्ठ पुरश्चरणमादितः । कृत्वा कायविशुद्ध्यर्थं ततः श्रेयस्करी भवेत्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! પ્રથમ દીક્ષા ગ્રહણ કરવી, પછી આરંભે પુરશ્ચરણ દેહશુદ્ધિ માટે કરવું. એમ કરવાથી તે સાધના પરમ શ્રેય આપનારી બને છે।

Verse 26

स त्वं पापसमाचारो बाल्यात्प्रभृति पार्थिव । असंख्यं पातकं तस्मात्तीर्थयात्रां समाचर

હે પાર્થિવ! તું બાળપણથી પાપાચાર માં પ્રવૃત્ત રહ્યો છે; તારા પાતક અસંખ્ય છે. તેથી તું તીર્થયાત્રા કર।

Verse 27

सर्वतीर्थाभिषिक्तस्त्वं यदा स्यान्नृपसत्तम । प्रायश्चित्तेन योग्यः स्यास्ततो यज्ञस्य नान्यथा

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જ્યારે તું સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન-અભિષેકથી શુદ્ધ થશે, ત્યારે જ પ્રાયશ્ચિત્ત દ્વારા યજ્ઞ માટે યોગ્ય બનશે; અન્યથા કદી નહિ.

Verse 28

प्रभासादीनि तीर्थानि यानि संति धरातले । गंतव्यं तेषु सर्वेषु स्नानं कुरु समाहितः

ધરાતલ પર પ્રભાસ વગેરે જેટલાં તીર્થો છે, તે સર્વેમાં જવું જોઈએ; અને સમાહિત ચિત્તે દરેકમાં સ્નાન કર.

Verse 29

मनसा गच्छ दुर्गाणि ददद्दानमनुत्तमम् । नश्येत्तेनाशुभं किंचिदपि ब्रह्मवधोद्भवम् । यन्न याति नृणां राजंस्तीर्थस्नानादिना भुवि

હે રાજન! મનોબળથી પણ દુર્ગમ તીર્થોમાં ગમન કર અને અનુત્તમ દાન આપતો રહેજે. તેથી બ્રહ્મવધથી ઉત્પન્ન અશુભ પણ લેશમાત્ર નાશ પામે; એવી શુદ્ધિ જે માત્ર તીર્થસ્નાન વગેરેથી લોકો પામતા નથી.

Verse 30

पुलस्त्य उवाच । विप्राणां वचनं श्रुत्वा स राजा श्रद्धयाऽन्वितः । तीर्थयात्रापरो भूत्वा परिबभ्राम मेदिनीम्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—વિપ્રોના વચન સાંભળી તે રાજા શ્રદ્ધાથી યુક્ત થયો; તીર્થયાત્રામાં તત્પર બની પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કરવા લાગ્યો.

Verse 31

नियतो नियताहारो ददद्दानानि भूरिशः । राज्ये पुत्रं प्रतिष्ठाप्य वसुं सत्यपराक्रमम्

તે સંયમી અને મિતાહારી હતો, અને બહુ દાન આપતો રહ્યો. સત્યપરાક્રમી પુત્ર વસુને રાજ્યમાં સ્થાપિત કરીને તે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 32

कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्रानुषंगतः । यातोऽसौ नृपतिश्चैव ह्यर्बुदे निर्मलोदकम्

થોડા સમય પછી તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે તે રાજા અર્બુદમાં ‘નિર્મલોદક’ નામના શુદ્ધ જળવાળા તીર્થમાં પહોંચ્યો।

Verse 33

स स्नानमकरोत्तत्र श्रद्धापूतेन चेतसा । स्नातमात्रस्य तस्याथ तस्मिन्नेव जलाशये

ત્યાં તેણે શ્રદ્ધાથી શુદ્ધ થયેલા ચિત્તથી પવિત્ર સ્નાન કર્યું; અને સ્નાનમાત્ર થતાં જ, એ જ જળાશયમાં…

Verse 34

विमुक्ताः पितरो रौद्रान्नरकात्सुप्रहर्षिताः । ततो दिव्यविमानस्था दिव्यमाल्यांबरान्विताः

તેના પિતૃઓ ભયંકર નરકોથી મુક્ત થઈ અત્યંત હર્ષિત થયા; પછી દિવ્ય વિમાનોમાં સ્થિત થઈ, દિવ્ય માળા અને વસ્ત્રોથી શોભિત થઈ પ્રગટ થયા।

Verse 35

तमूचुस्तारिताः सर्वे वयं पुत्र त्वयाऽधुना । तीर्थस्यास्य प्रभावेण भविष्याश्च तथा दश

ઉદ્ધાર પામેલા તેઓ સૌએ તેને કહ્યું— “પુત્ર, હવે તારા દ્વારા અમે બધા તારાયા. આ તીર્થના પ્રભાવથી એ જ રીતે વધુ દસ પેઢીઓ પણ (તારાશે).”

Verse 36

आत्मा च पार्थिवश्रेष्ठ स्नानाच्च जलतर्पणात् । यस्मात्कुलं त्वया पुत्र तीर्थेऽस्मिंस्तारितं ततः

હે રાજશ્રેષ્ઠ, આ સ્નાન અને જલ-તર્પણથી તારો પોતાનો આત્મા પણ શુદ્ધ થાય છે; કારણ કે, હે પુત્ર, આ જ તીર્થમાં તારા દ્વારા આ કુળ તારાયું છે।

Verse 37

कुलसंतारणंनाम तीर्थमेतद्भविष्यति । तस्मात्त्वमपि राजेंद्र सहाऽस्माभिर्दिवं प्रति । आगच्छानेन देहेन तीर्थस्यास्य प्रभावतः

આ તીર્થ ‘કુલસંતારણ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે—વંશનો ઉદ્ધાર કરનાર. તેથી, હે રાજેન્દ્ર, આ તીર્થના પ્રભાવથી તું પણ આ જ દેહ સાથે અમારાં સહ સ્વર્ગે આવ।

Verse 38

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्तः स राजेंद्रो दिव्यकांतिवपुस्तदा । तं विमानमथारुह्य गतः स्वर्गं च तैः सह

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે ઉપદેશ પામીને તે રાજશ્રેષ્ઠ ત્યારે દિવ્ય કાંતિથી તેજસ્વી થયો. પછી તે તે વિમાનમાં આરોહણ કરીને તેમના સહ સ્વર્ગે ગયો।

Verse 39

एष प्रभावो राजर्षे कुलसंतारणस्य च । मया ते वर्णितः सम्यग्भूयः किं परिपृच्छसि

હે રાજર્ષિ, કુલસંતારણ તીર્થનો આ જ પ્રભાવ છે. મેં તને યોગ્ય રીતે વર્ણવી દીધો; હવે વધુ શું પૂછવા ઇચ્છે છે?

Verse 40

ययातिरुवाच । स किंप्रभावो राजा स तथा पापसमन्वितः । स्वदेहेन गतः स्वर्गमेतन्मे कौतुकं महत्

યયાતિ બોલ્યા—તે રાજામાં એવો કયો અદભુત પ્રભાવ હતો કે પાપથી યુક્ત હોવા છતાં પણ પોતાના દેહ સાથે સ્વર્ગે ગયો? આ મને મહાન આશ્ચર્ય છે।

Verse 41

पुलस्त्य उवाच । राकासोमव्यतीपात समकाले नृपोत्तम । स स्नातो यत्र भूपालस्तन्महच्छ्रेयसे परम्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નૃપોત્તમ, રાકા (પૂનમ), સોમ અને વ્યતીપાતના શુભ સંયોગકાળે જ્યાં તે ભૂપાલે સ્નાન કર્યું, તે સ્થાન મહાન કલ્યાણનું પરમ સાધન બન્યું।

Verse 48

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभास खण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे कुलसंतारणतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ત્રીજા અર્બુદખંડમાં ‘કુલસંતારણ તીર્થ-માહાત્મ્ય વર્ણન’ નામનો અષ્ટચત્વારિંશ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।