Adhyaya 53

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेद्ब्रह्मपदं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । यत्र पूर्वं पदं न्यस्तं ब्रह्मणा लोककारिणा

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—ત્યારબાદ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ બ્રહ્મપદ તીર્થમાં જવું જોઈએ, જ્યાં લોકકર્તા બ્રહ્માએ પૂર્વે પોતાનું પદચિહ્ન સ્થાપ્યું હતું.

Verse 2

पुरा ब्रह्मादयो देवास्तत्र सर्वे समाहिताः । अर्बुदे पर्वते रम्य ऋषयश्च सुनिर्मलाः

પ્રાચીન કાળમાં બ્રહ્મા આદિ સર્વ દેવતાઓ ત્યાં એકાગ્રતાથી સમવેત હતા; અને રમ્ય અર્બુદ પર્વત પર ઋષિઓ પણ પરમ નિર્મળ હતા.

Verse 3

अचलेश्वरयात्रायां सुभक्त्या भाविता नृप । अथ ते मुनयः सर्वे प्रोचुर्देवं पितामहम्

હે નૃપ! અચલેશ્વર યાત્રામાં ઉત્તમ ભક્તિથી ભાવિત થઈ, તે સર્વ મુનિઓએ ત્યારે દેવ પિતામહ (બ્રહ્મા)ને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 4

ऋषय ऊचुः । प्रभूतनियमैर्होमैर्व्रतस्नानैश्च नित्यशः । उपवासैश्च निर्विण्णा वयं सर्वे पितामह

ઋષિઓએ કહ્યું—હે પિતામહ! અનેક નિયમો, હોમો, નિત્ય વ્રત-સ્નાનો અને ઉપવાસોથી અમે સર્વે કંટાળી ગયા છીએ.

Verse 5

तस्मात्सदुपदेशं त्वं किंचिद्दातुमिहार्हसि । तरामो येन देवेश दुर्गं संसारसागरम्

અતએવ, હે દેવેશ! અહીં અમને થોડો સદુપદેશ આપો, જેના દ્વારા અમે આ દુર્ગમ સંસાર-સાગરને પાર કરી શકીએ.

Verse 6

अयाचितोपचारैश्च जपहोमैः सुदुष्करैः । मन्त्रैर्व्रतैस्तथा दानैः स्वर्गप्राप्तिं वदस्व नः

અયાચિત ઉપચારોથી, અતિ દુષ્કર જપ-હોમોથી, તેમજ મંત્રો, વ્રતો અને દાનોથી સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કેવી રીતે થાય તે અમને કહો.

Verse 7

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा तदा देवः कृपान्वितः । चिंतयामास सुचिरमिह किंचित्प्रहस्य च

તેમનું વચન સાંભળી કરુણામય દેવ ત્યારે ઘણો સમય વિચારમાં પડ્યા અને વચ્ચે વચ્ચે થોડું સ્મિત કર્યું.

Verse 8

ततः स्वकं पदं त्यक्त्वा रम्ये पर्वतरोधसि । अथोवाच मुनीन्सर्वान्ब्रह्मा संश्लक्ष्णया गिरा

પછી બ્રહ્માજીએ પોતાનું આસન ત્યજી, તે રમ્ય પર્વતપ્રદેશમાં સર્વ મુનિઓને કોમળ અને સુમાપિત વાણીથી સંબોધ્યા।

Verse 9

ब्रह्मोवाच । एतन्महापदं रम्यं सर्वपातकनाशनम् । स्पृशंतु ऋषयः सर्वे ततो यास्यथ सद्गतिम्

બ્રહ્માજીએ કહ્યું—આ રમ્ય મહાપદ સર્વ પાપોનો નાશ કરનાર છે. સર્વ ઋષિઓ તેને સ્પર્શ કરો; ત્યારબાદ તમે સદ્ગતિને પામશો।

Verse 10

विना स्नानेन दानेन व्रतहोमजपादिभिः । हितार्थं सर्वलोकानां मया न्यस्तं पदं शुभम्

સ્નાન, દાન, વ્રત, હોમ, જપ વગેરે વિના પણ, સર્વ લોકના હિતાર્થે મેં આ શુભ પદચિહ્ન સ્થાપિત કર્યું છે।

Verse 11

अस्मिन्पदे मया न्यस्ते यांति लोकाः सहस्रशः । स्पृशंतु ऋषयः सर्वे देवाश्चापि पदं मम

મારા દ્વારા આ પદચિહ્ન સ્થાપિત થતાં હજારો હજારો જીવો ઉચ્ચ લોકોને પામે છે. સર્વ ઋષિઓ—અને દેવતાઓ પણ—મારા આ પદને સ્પર્શ કરો।

Verse 12

एकैवात्र प्रकर्त्तव्या श्रद्धा वाऽव्यभिचारिणी । यश्च श्रद्धान्वितः सम्यक्पदमेतन्मुनीश्वराः

અહીં કરવાનું એક જ છે—અવ્યભિચારિણી, અડગ શ્રદ્ધા. અને જે શ્રદ્ધાસહિત યથાવિધી આ પદને આશ્રયે આવે છે, હે મુનીશ્વરો…

Verse 13

पूजयिष्यति संप्राप्ते कार्तिके पूर्णिमादिने । तोयैः फलैश्च विविधैर्गंधमाल्यानुलेपनैः

કાર્તિક પૂર્ણિમા આવતાં તે આ પવિત્ર પદચિહ્નની જળથી, વિવિધ ફળોથી તથા સુગંધ, માળા અને ચંદનાદિ લેપનથી શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજા કરે।

Verse 14

ब्राह्मणान्भोजयित्वा तु मिष्टान्नेन स्वशक्तितः । स यास्यति न सन्देहो मम लोकं सुदुर्लभम्

પોતાની શક્તિ મુજબ બ્રાહ્મણોને મીઠા અને શુદ્ધ અન્નથી ભોજન કરાવી તે—નિઃસંદેહ—મારો અતિ દુર્લભ લોક પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 15

पुलस्त्य उवाच । ततो मुनिगणाः सर्वे सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः । पूजयित्वा पदं तत्र ब्रह्मलोकं समागताः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—ત્યારબાદ સમ્યક શ્રદ્ધાથી યુક્ત સર્વ મુનિગણોએ ત્યાં તે પદચિહ્નની પૂજા કરી અને પછી બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયા।

Verse 16

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पदं पूज्यं नरोत्तम । पितामहपदं सम्यक्छ्रद्धया स्वर्गदायकम्

અતએવ, હે નરોત્તમ! સર્વ પ્રયત્નથી પિતામહ બ્રહ્માના આ પદચિહ્નની સમ્યક શ્રદ્ધાથી પૂજા કરવી જોઈએ; તે સ્વર્ગદાયક છે।

Verse 17

अन्यत्कौतूहलं राजन्महद्दृष्टं महाद्भुतम् । पदस्य तस्य यच्छ्रुत्वा जायते विस्मयो महान्

અને હે રાજન! એક બીજું કૌતૂહલ છે—અતિ મહાન અને મહા અદ્ભુત દૃશ્ય જોવામાં આવ્યું છે; તે પદચિહ્ન વિશે સાંભળતાં જ મહાન વિસ્મય થાય છે।

Verse 18

आयामविस्तरेणाऽपि प्राप्ते कृतयुगे नृप । न संख्या जायते राजञ्छुक्लवर्णस्य मानवैः

હે નૃપ! કૃતયુગ પ્રાપ્ત થતાં, આયામ-વિસ્તારથી માપ્યું તોય તે શ્વેતવર્ણ સ્વરૂપની સંખ્યા મનુષ્યો દ્વારા નક્કી થતી નથી, રાજન।

Verse 19

ततस्त्रेतायुगे प्राप्ते रक्तवर्णं प्रदृश्यते । सुव्यक्तं संख्यया युक्तं सर्वलोकनमस्कृतम्

પછી ત્રેતાયુગ પ્રાપ્ત થતાં તે રક્તવર્ણ રૂપે દેખાય છે—સુસ્પષ્ટ, સંખ્યાથી પરિમેય અને સર્વ લોકોથી નમસ્કૃત।

Verse 20

द्वापरे कपिलं तच्च लघुमात्रं प्रदृश्यते । कलौ कृष्णं सुसूक्ष्मं च रम्ये पर्वतरोधसि

દ્વાપરયુગમાં તે કપિલવર્ણ અને લઘુમાત્ર દેખાય છે; અને કલિયુગમાં તે કૃષ્ણવર્ણ તથા અત્યંત સૂક્ષ્મ બની તે રમ્ય પર્વત-ઘાટમાં દેખાય છે।

Verse 53

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे तृतीयेऽर्बुदखंडे ब्रह्मपदोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રી સ્કંદમહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ત્રીજા અર્બુદખંડમાં ‘બ્રહ્મપદોત્પત્તિ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ત્રિપંચાશત્તમ અધ્યાય સમાપ્ત થયો।