Adhyaya 19
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને હરિપ્રિય, પાપનાશક વારાહતીર્થનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. વારાહ અવતારમાં ભગવાન વિષ્ણુ પૃથ્વીને ઉદ્ધરી આશ્વાસન આપે છે; પછી વરપ્રસંગમાં ભૂમિદેવી એ જ તીર્થે વારાહરૂપે સ્થિર રહેવા વિનંતી કરે છે. સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે ભગવાન આર્બુદ પર્વત પર તે જ રૂપે નિવાસ કરવાની સંમતિ આપે છે. દેવના સમક્ષ આવેલા શુદ્ધ સરોવરમાં માઘ માસ, શુક્લ પક્ષ, એકાદશીએ ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરવું પરમ પાવન કહેવાયું છે; બ્રહ્મહત્યાસમાન મહાપાપમાંથી પણ મુક્તિ આપે એમ વર્ણન છે. ત્યાં શ્રદ્ધાથી શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓને દીર્ઘકાળ સંતોષ મળે છે. અંતે દાનધર્મ—વિશેષ કરીને ગોદાન—અત્યંત પ્રશંસનીય અને દીર્ઘ સ્વર્ગવાસ આપનાર જણાવાયું છે. સ્નાન, વ્રત, તર્પણ, પિંડદાન અને દાનનો સંયુક્ત આચાર કરવાથી પિતૃઓ સહિત વિષ્ણુ-સાલોક્ય પ્રાપ્ત થાય છે, એવો ઉપદેશ છે.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं पापप्रणाशनम् । वाराहस्य हरेरिष्टं सदा वाससुखप्रदम्
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ તે તીર્થમાં જવું જોઈએ, જે પાપનો નાશ કરે છે, વરાહરૂપ હરિને પ્રિય છે અને સદા નિવાસસુખ આપે છે.
Verse 2
वाराहेणावतारेण पृथ्वी तत्र समुद्धृता । हरिणोक्ता स्थिरा तिष्ठ न भेतव्यं कदाचन
વરાહ અવતાર દ્વારા ત્યાં પૃથ્વી ઉદ્ધરાઈ હતી. ત્યારે હરિએ તેણીને કહ્યું—‘સ્થિર રહો; ક્યારેય ભય ન કરશો.’
Verse 3
अहं चेतो गमिष्यामि वैकुण्ठे च पुनः शुभे । वरं वरय कल्याणि यद्यदिष्टं सुदुर्लभम्
‘હવે હું ફરી શુભ વૈકુંઠમાં જઈશ. હે કલ્યાણી! વર માગો—તમને જે ઇષ્ટ હોય, તે અતિ દુર્લભ હોય તોય.’
Verse 4
पृथिव्युवाच । यदि देयो वरो मह्यं शंखचक्रगदाधर । अनेन वपुषा तिष्ठ ह्यस्मिंस्तीर्थे सदा हरे
પૃથ્વી બોલી—‘જો મને વર આપવો હોય, હે શંખ-ચક્ર-ગદાધર! તો હે હરિ, આ જ સ્વરૂપે આ તીર્થમાં સદા નિવાસ કરો.’
Verse 5
हरिरुवाच । अनेन वपुषा देवि पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके । अहं स्थास्यामि ते वाक्यात्सदा लोक हिते रतः
હરિએ કહ્યું—હે દેવી! આ જ સ્વરૂપે ‘અર્બુદ’ નામના પર્વત પર તારા વચન અનુસાર હું સદા લોકહિતમાં રત રહી નિવાસ કરીશ।
Verse 6
ममाग्रे यो ह्रदः पुण्यः सुनिर्मलजलान्वितः । माघमासे सिते पक्ष एकादश्यां समाहितः
મારા આગળ એક પુણ્ય હ્રદ છે, અતિ નિર્મળ જળથી યુક્ત. માઘ માસના શુક્લ પક્ષની એકાદશીએ જે એકાગ્ર મનથી ત્યાં સ્નાન કરે—
Verse 7
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या मुच्यते ब्रह्महत्यया । तत्र श्राद्धं करिष्यंति मनुष्याः श्रद्धयान्विताः
ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરનાર મનુષ્ય બ્રહ્મહત્યાના પાપથી પણ મુક્ત થાય છે. ત્યાં જ શ્રદ્ધાયુક્ત લોકો શ્રાદ્ધકર્મ કરશે।
Verse 8
पितॄणां जायते तृप्तिर्यावदाभूतसंप्लवम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत्
ત્યાં પિતૃઓની તૃપ્તિ મહાપ્રલય સુધી રહે છે. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી તે સ્થાને વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ।
Verse 9
पुलस्त्य उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे राजन्गोविंदो गरुडध्वजः । तस्मिन्दिने नृपश्रेष्ठ स्नात्वा व्रतं समाचरेत्
પુલસ્ત્યએ કહ્યું—હે રાજન! એમ કહી ગરુડધ્વજ ગોવિંદ અંતર્ધાન થયા. હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તે જ દિવસે સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક વ્રતનું આચરણ કરવું જોઈએ।
Verse 10
तर्पणं पिंडदानं च यः कुर्याद्भक्तितत्परः । स याति विष्णुसालोक्यं पूर्वजैः सह पार्थिव
જે ભક્તિપૂર્વક તર્પણ અને પિંડદાન કરે છે, હે રાજન, તે પોતાના પિતૃઓ સાથે વિષ્ણુલોકમાં નિવાસ પામે છે।
Verse 11
तत्र दानं प्रशंसंति गत्वा ब्राह्मणसत्तमे । अस्मिंस्तीर्थे नृपश्रेष्ठ गोदानं च करोति यः
ત્યાં, હે બ્રાહ્મણસત્તમ, દાનની બહુ પ્રશંસા થાય છે; અને હે નૃપશ્રેષ્ઠ, જે આ તીર્થમાં ગોદાન કરે છે—
Verse 12
रोमसंख्यानि वर्षाणि स्वर्गे तिष्ठति मानवः । तस्मात्सर्वात्मना राजन्गोदानं च समाचरेत्
શરીરના રોમોની સંખ્યાજેટલા વર્ષો સુધી મનુષ્ય સ્વર્ગમાં રહે છે; તેથી હે રાજન, સર્વાત્મભાવથી ગોદાન વિધિપૂર્વક કરવું જોઈએ।
Verse 13
एकादश्यां विशेषेण कर्त्तव्यं स्नानमुत्तमम् । दानं कुर्याद्यथाशक्त्या स याति परमां गतिम्
વિશેષ કરીને એકાદશીએ ઉત્તમ સ્નાન કરવું જોઈએ; અને યથાશક્તિ દાન કરવું—તેના દ્વારા પરમ ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 19
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे तृतीयेऽर्बुदखंडे वाराहतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनविंशोध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના તૃતીય અર્બુદખંડમાં ‘વારાહતીર્થ-માહાત્મ્ય-વર્ણન’ નામનો ઓગણીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।