Adhyaya 1
પ્રથમ અધ્યાયમાં સૂત શિવને અર્પિત મંગલાચરણ કરે છે—શિવ સૂક્ષ્મ, જ્ઞાનથી ગ્રહ્ય, શુદ્ધ અને વિશ્વરૂપ છે. સોમ‑સૂર્ય વંશાવળીઓ, મન્વંતરો અને સૃષ્ટિભેદની કથાઓ સાંભળ્યા પછી ઋષિઓ ‘ઉત્તમ તીર્થ‑માહાત્મ્ય’ તથા પૃથ્વી પર સર્વોત્તમ પવિત્ર સ્થાનો કયા તે પૂછે છે. સૂત કહે છે કે તીર્થો અસંખ્ય છે; પરંપરામાં તેમની વિશાળ ગણના મળે છે, અને ક્ષેત્ર‑નદીઓ‑પર્વતો‑સરિતાઓ ઋષિઓના તપોબળથી પરમ મહિમા પામે છે. આ પવિત્ર ભૂદૃશ્યમાં અર્બુદ પર્વત વિશેષ પાપનાશક તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે—વસિષ્ઠના તેજથી તે કલિ‑દોષથી અસ્પર્શિત છે; માત્ર દર્શનથી પણ પવિત્ર કરે છે અને સામાન્ય સ્નાન‑દાનાદિ કર્મોથી પણ શ્રેષ્ઠ ફળ આપે છે. પછી ઋષિઓ તેના પ્રમાણ, સ્થાન, વસિષ્ઠ‑માહાત્મ્યથી તેની ખ્યાતિ કેવી રીતે થઈ અને ત્યાંના મુખ્ય તીર્થો કયા તે પૂછે છે. સૂત શ્રુત પાવન કથા આરંભે છે—બ્રહ્મવંશીય દેવર્ષિ વસિષ્ઠ નિયમિત આહાર અને ઋતુચર્યાથી કઠોર તપ કરે છે. તેમની પ્રસિદ્ધ કામધેનુસમાન ગાય નંદિની ચરતી વખતે ઊંડા અંધકારમય ખાડામાં પડી જાય છે; દૈનિક હોમમાં તેની જરૂર હોવાથી વસિષ્ઠ ચિંતિત થઈ શોધે છે, ખાડો શોધી તેની કરુણ પોકાર સાંભળે છે. નંદિનીની પ્રાર્થનાથી તેઓ ત્રિલોક‑પાવની સરસ્વતીનું ધ્યાન કરે છે; સરસ્વતી પ્રગટ થઈ ખાડો નિર્મળ જળથી ભરી દે છે અને નંદિની બહાર નીકળી આવે છે. ખાડાની અતિ ઊંડાઈ જોઈ વસિષ્ઠ તેને પર્વત લાવી ભરવાનો ઉપાય વિચારે છે; હિમવાન પાસે જઈ યોગ્ય પર્વતખંડ માગે છે. હિમવાન સત્કાર કરી ખાડાનું માપ પૂછે છે, વસિષ્ઠ માપ જણાવે છે; અને એટલો વિશાળ વિવર કેવી રીતે બન્યો તે જાણવા હિમવાન ઉત્સુક બને છે—અહીંથી આગળની કથા ખુલશે.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ओंनमोनंताय सूक्ष्माय ज्ञानगम्याय वेधसे । शुद्धाय विश्वरूपाय देवदेवाय शंभवे
વ્યાસે કહ્યું—ઓં, અનંત, સૂક્ષ્મ, જ્ઞાનથી ગમ્ય, વેધસ (સ્રષ્ટા), શુદ્ધ, વિશ્વરૂપ, દેવોના દેવ શંભુને નમસ્કાર।
Verse 2
ऋषय ऊचुः । कथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययोः । मन्वंतराणि सर्वाणि सृष्टिश्चैव पृथग्विधा
ઋષિઓએ કહ્યું—આપે ચંદ્ર અને સૂર્યના વંશનો વિસ્તાર, તેમજ સર્વ મન્વંતરો અને સૃષ્ટિના વિવિધ પ્રકારો પણ વર્ણવ્યા છે।
Verse 3
अधुना श्रोतुमिच्छामस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कानि तीर्थानि पुण्यानि भूतलेऽस्मिन्महामते
હવે અમે ઉત્તમ તીર્થમાહાત્મ્ય સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ. હે મહામતે, આ ભૂતલ પર કયા કયા તીર્થો વિશેષ પુણ્યપ્રદ છે?
Verse 4
सूत उवाच । नाना तीर्थानि लोकेऽस्मिन्येषां संख्या न विद्यते । तिस्रः कोट्योऽर्द्धकोटिश्च तेषां संख्या कृता पुरा
સૂતજીએ કહ્યું—આ લોકમાં અનેક તીર્થો છે, જેમની સંખ્યા નિશ્ચિત રીતે જાણી શકાતી નથી; છતાં પ્રાચીનકાળે તેમની ગણના ત્રણ કરોડ અને વધુ અડધો કરોડ એમ કહેવાઈ હતી।
Verse 5
क्षेत्राणि सरितश्चैव पर्वताश्च नदा स्तथा । ऋषीणां तपसो वीर्यान्माहात्म्यं परमं गताः
પવિત્ર ક્ષેત્રો, નદીઓ, પર્વતો અને સરિતાઓ—ઋષિઓના તપના તેજસ્વી બળથી પરમ મહાત્મ્ય અને ખ્યાતિને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 6
तेषां मध्येऽर्बुदोनाम सर्वपापहरोऽनघः । अस्पृष्टः कलिदोषेण वसिष्ठस्य प्रभावतः
તેમામાં ‘અર્બુદ’ નામનો પર્વત છે—નિર્મળ અને સર્વપાપહર; વસિષ્ઠના પ્રભાવથી તે કલિદોષના સ્પર્શથી અસ્પૃશ્ય છે।
Verse 7
पुनंति सर्वतीर्थानि स्नानदानादिकैर्यथा । अर्बुदो दर्शनादेव सर्वपापहरो नृणाम्
જેમ સ્નાન, દાન વગેરે દ્વારા સર્વ તીર્થો પવિત્ર કરે છે, તેમ અર્બુદ—માત્ર દર્શનથી જ—મનુષ્યોના સર્વ પાપ હરી લે છે।
Verse 8
ऋषय ऊचुः । किं प्रमाणोऽर्बुदो नाम कस्मिन्देशे व्यवस्थितः । कथं वासिष्ठमाहात्म्यात्प्रथितो धरणीतले
ઋષિઓએ કહ્યું—‘અર્બુદ’ નામના સ્થાનનું પ્રમાણ અને વિસ્તાર કેટલું છે? તે કયા દેશમાં સ્થિત છે? અને વસિષ્ઠના મહાત્મ્યથી તે ધરતી પર કેવી રીતે પ્રસિદ્ધ થયું?
Verse 9
कानि तीर्थानि मुख्यानि ह्यर्बुदे संति पर्वते । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः
અર્બુદ પર્વત પર કયા કયા મુખ્ય તીર્થો છે? અમારી ઉત્કંઠા બહુ મોટી છે; તેથી બધું વિસ્તારે કહો।
Verse 10
सूत उवाच । अहं च संप्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । अर्बुदस्य द्विजश्रेष्ठा माहात्म्यं च यथा श्रुतम्
સૂત બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! હું હવે પાપનાશિની કથા, એટલે અર્બુદનું માહાત્મ્ય, જેમ સાંભળ્યું છે તેમ જ કહું છું।
Verse 11
वसिष्ठो नाम देवर्षिः पितामहसमुद्भवः । स पूर्वं भूतलं प्राप्तस्तपस्तेपे सुदारुणम्
વસિષ્ઠ નામના એક દેવર્ષિ હતા, જે પિતામહ બ્રહ્માથી ઉત્પન્ન થયા હતા. તેઓ પૂર્વકાળે પૃથ્વી પર આવી અત્યંત કઠોર તપ કર્યું।
Verse 12
नियतो नियताहारः सर्वभूतहिते रतः । वर्षास्वाकाशवासी च हेमंते सलिलाशयः
તેઓ નિયમશીલ અને નિયત આહારવાળા હતા, સર્વ ભૂતોના હિતમાં રત રહેતા. વર્ષાકાળે ખુલ્લા આકાશ નીચે રહેતા અને હેમંતમાં જળમાં નિવાસ કરતા।
Verse 13
पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे जपहोमपरायणः । केनचित्त्वथ कालेन तस्य धेनुः पयस्विनी । नंदिनीति सुविख्याता सा वै कामदुघा शुभा
ગ્રીષ્મકાળે તેઓ પંચાગ્નિ-સાધના કરતા અને જપ-હોમમાં પરાયણ રહેતા. થોડા સમયમાં તેમની પાસે દૂધથી ભરપૂર એક ધેનુ આવી; ‘નંદિની’ નામે પ્રસિદ્ધ તે શુભ કામધેનુ ઇચ્છિત ફળ આપનારી હતી।
Verse 14
सा कदाचिद्धरापृष्ठे भ्रममाणा तृणाशया । पतिता दारुणे श्वभ्रे अगाधे तिमिरावृते
એક વખત તે ધરતી પર ઘાસની શોધમાં ભટકતી હતી ત્યારે, અત્યંત ભયંકર, અતિ ઊંડા અને અંધકારથી ઢંકાયેલા ખાડામાં પડી ગઈ।
Verse 15
एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः । अस्तं गतो न संप्राप्ता नंदिनी मुनिसत्तमाः
એ જ સમયે તીક્ષ્ણ કિરણોવાળા ભગવાન સૂર્ય અસ્ત ગયા; પરંતુ હે મુનિશ્રેષ્ઠ, નંદિની હજી સુધી પરત આવી નહોતી।
Verse 16
तस्याः क्षीरेण नित्यं स सायं प्रातर्द्विजो मुनिः । करोति होममग्नौ हि सुसमिद्धे जितव्रतः
તેના દૂધથી તે દ્વિજ મુનિ દરરોજ પ્રાતઃ અને સાયં, સારી રીતે પ્રજ્વલિત પવિત્ર અગ્નિમાં, વ્રતનિષ્ઠ રહી હોમ કરતો હતો।
Verse 17
अथ चिंतापरो विप्रः प्रायश्चित्तभयाद्ध्रुवम् । वीक्षांचक्रे वने तस्मिन्समेषु विषमेषु च
પછી તે બ્રાહ્મણ ચિંતામાં ડૂબી ગયો; નિશ્ચિત જ પ્રાયશ્ચિત્તના ભયથી તેણે તે વનમાં સમતલ અને કઠિન—બધા સ્થળે શોધ કરી।
Verse 18
स तच्छ्वभ्रमथासाद्य भूंभारावमथाशृणोत् । तां प्रोवाच मुनिश्रेष्ठः कथं त्वं पतिता शुभे
તે ખાડા પાસે પહોંચ્યો અને ત્યાંથી ઊંચો રંભાવાનો અવાજ સાંભળ્યો. મુનિશ્રેષ્ઠે કહ્યું—“હે શુભે, તું અહીં કેવી રીતે પડી ગઈ?”
Verse 19
अहं होमस्य चोद्वेगान्निःसृतस्त्वामवेक्षितुम् । साऽब्रवीद्भक्षमाणाहं विप्रर्षे तृणवांछया
મુનિ બોલ્યા—“હોમની ચિંતા થવાથી હું બહાર નીકળીને તને જોવા આવ્યો.” તેણી બોલી—“હે વિપ્રઋષિ, હું ચરતી ચરતી તૃણની ઇચ્છાથી ઘાસ ભક્ષી રહી હતી…”
Verse 20
पतितात्र विभो त्राहि कृच्छ्रादस्मात्सुदुःसहात् । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिर्ध्यान मास्थितः
“હું અહીં પડી ગઈ છું; હે વિભો, આ અતિ અસહ્ય કષ્ટમાંથી મને બચાવો!” તેનું વચન સાંભળી મુનિ ધ્યાનમાં સ્થિત થયા।
Verse 21
सरस्वतीं समादध्यौ नदीं त्रैलोक्यपावनीम् । सा ध्याता मनसा तेन मुनिना तत्र तत्क्षणात्
મુનિએ ત્રિલોકને પાવન કરનારી સરસ્વતી નદીનું ધ્યાન કર્યું. તેમના મનમાં ધ્યાન થતાં જ તે ક્ષણમાં જ તે ત્યાં ઉપસ્થિત થઈ।
Verse 22
श्वभ्रं तत्पूरयामास समंताद्विमलैर्जलैः । परिपूर्णं ततः श्वभ्रे निष्क्रांता नंदिनी तदा
તેણે તે ખાડાને ચારે તરફથી નિર્મળ જળથી ભરી દીધો. ખાડો ભરાતાં જ નંદિની ત્યારે તેમાંથી બહાર નીકળી આવી।
Verse 23
संहृष्टा मुनिना सार्द्धं ययावाश्रमसम्मुखम्
તે હર્ષિત થઈ મુનિ સાથે આશ્રમ તરફ ગઈ।
Verse 24
स दृष्ट्वा श्वभ्रमध्यं तं गंभीरं च महामुनिः । चिंतयामास मेधावी श्वभ्रस्यैव प्रपूरणे
તે ઊંડા ખાડાને જોઈ મહામુનિ, મેધાવી અને વિવેકી, મનમાં વિચારવા લાગ્યા કે આ ખાઈ કેવી રીતે ભરાઈ હશે।
Verse 25
तस्य चिंतयतो विप्रा बुद्धिरेषोदपद्यत । आनीय पर्वतं मुक्त्वा श्वभ्रमेतत्प्रपूर्यते । तस्माद्गच्छाम्यहं शीघ्रं हिमवन्तं नगोत्तमम्
હે વિપ્રો! વિચાર કરતાં કરતાં તેમના મનમાં આ નિશ્ચય ઊભો થયો—“એક પર્વત લાવી અહીં મૂકી દઈએ તો આ ભયંકર ખાઈ ભરાઈ જશે. તેથી હું ત્વરિત પર્વતરાજ હિમવાન પાસે જાઉં છું.”
Verse 26
स एव पर्वतं चात्र प्रेषयिष्यति भूधरः । येन स्यात्परिपूर्णं च श्वभ्रमेतन्महात्मना
એ જ પર્વતધારી હિમવાન અહીં એક પર્વત મોકલશે; તે મહાત્માની શક્તિથી આ ખાઈ સંપૂર્ણ રીતે ભરાઈ જશે।
Verse 27
ततो जगाम स मुनिर्हिमवन्तं नगोत्तमम् । दृष्ट्वा वसिष्ठमायांतं हिम वान्हृष्टमानसः । अर्घ्यपाद्यादिसंस्कारैः संपूज्य इदमब्रवीत्
પછી તે મુનિ પર્વતશ્રેષ્ઠ હિમવાન પાસે ગયા. આવતા વસિષ્ઠને જોઈ હિમવાન હર્ષિત થયો અને અર્ઘ્ય-પાદ્ય વગેરે ઉપચારોથી પૂજા કરીને આ રીતે બોલ્યો.
Verse 28
स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्य जीवितम् । यद्भवान्मे गृहे प्राप्तः पूज्यः सर्वदिवौकसाम्
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આપનું સ્વાગત છે. આજે મારું જીવન સફળ થયું, કારણ કે સર્વ દેવલોકવાસીઓ દ્વારા પૂજ્ય એવા આપ મારા ગૃહે પધાર્યા છો.
Verse 29
ब्रूहि कार्यं मुनिश्रेष्ठ अपि जीवितमात्मनः । नूनं तुभ्यं प्रदास्यामि नियोगो दीयतां मम
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તમારું કાર્ય કહો, ભલે તે મારા પ્રાણ વિષયક હોય. નિશ્ચયે હું તે તમને અર્પી દઈશ; મારી ઉપર તમારો નિયોગ મૂકો.
Verse 30
वसिष्ठ उवाच । ममाश्रमस्य सांनिध्ये श्वभ्रमस्ति सुदारुणम् । अगाधं नन्दिनी तत्र पतिता धेनुरुत्तमा
વસિષ્ઠ બોલ્યા— મારા આશ્રમની નજીક એક અતિ ભયંકર ખાઈ છે. તે અગાધ ગર્તમાં ઉત્તમ ધેનુ નંદિની પડી ગઈ છે.
Verse 31
यत्नादाकर्षिता तस्माद्भूयः पतनजाद्भयात् । तवांतिकमनुप्राप्तो नान्यो योग्यो महीपतिः
મહાન પ્રયત્નથી તેને ત્યાંથી ખેંચી કાઢી છે; પરંતુ ફરી પડી જશે એ ભયથી હું તમારી પાસે આવ્યો છું. આ કાર્ય માટે યોગ્ય એવો બીજો પર્વતરાજ નથી.
Verse 32
तस्मात्कञ्चिन्नगश्रेष्ठं तत्र प्रेषय भूधरम् । येन तत्पूर्यते श्वभ्रं भृशं प्रेषय तादृशम्
અતએવ હે નગશ્રેષ્ઠ! ત્યાં કોઈ પર્વતખંડ મોકલો, જેથી તે ખાઈ ભરાઈ જાય. એવો જ એક બળવાન ભૂધર તત્કાળ પ્રેષિત કરો.
Verse 33
हिमवानुवाच । किंप्रमाणं मुने श्वभ्रं विस्तारायामतो वद । तत्प्रमाणं नगं कंचित्प्रेषयामि विचिंत्य च
હિમવાન બોલ્યા— હે મુને! તે ખાઈનું પ્રમાણ કહો— તેની પહોળાઈ અને લંબાઈ. વિચાર કરીને એ જ પ્રમાણનો કોઈ પર્વતખંડ હું મોકલીશ.
Verse 34
वसिष्ठ उवाच । द्विसहस्रं तु दैर्घ्येण विस्तरेण त्रिसहस्रकम् । न संख्या विद्यतेऽधस्तात्तस्य पर्वतसत्तम
વસિષ્ઠે કહ્યું— તેની લંબાઈ બે સહસ્ર અને પહોળાઈ ત્રણ સહસ્ર છે; પરંતુ નીચે તેની ઊંડાઈનું કોઈ ગણિત નથી, હે પર્વતશ્રેષ્ઠ।
Verse 35
हिमवानुवाच । कथं तेन प्रमाणेन सञ्जातो विवरो महान् । अभूत्कौतूहलं तेन सर्वं विस्तरतो वद
હિમવાને કહ્યું— તે પ્રમાણથી તે મહાન્ વિવર કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો? તેથી મને કૌતૂહલ થયું છે; સર્વ વાત વિસ્તારે કહો।