Adhyaya 12

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ रूपतीर्थमनुत्तमम् । सर्वपापहरं नॄणां रूपसौभण्यदायकम्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ અનુત્તમ રૂપતીર્થમાં જવું જોઈએ; તે મનુષ્યોના સર્વ પાપ હરે છે અને રૂપ તથા સૌભાગ્ય આપે છે.

Verse 2

तत्र पूर्वं वपुर्नाम्ना लोके ख्याता वराप्सराः । सिद्धिं गता महाराज यथा पूर्वं निगद्यते

ત્યાં પ્રાચીનકાળે ‘વપુ’ નામે લોકપ્રખ્યાત એક શ્રેષ્ઠ અપ્સરાએ, હે મહારાજ, સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી—જેમ પૂર્વવૃત્તાંતમાં કહેવાયું છે.

Verse 3

पुराऽसीत्काचिदाभीरी विरूपा विकृतानना । लम्बोदरी च कुग्रीवा स्थूलदंतशिरोरुहा

પ્રાચીનકાળે એક આભીરી સ્ત્રી હતી—અતિ વિરૂપ, વિકૃત મુખવાળી; લંબોદરી, કૂગ્રીવા, સ્થૂલ દાંત અને અસ્તવ્યસ્ત કેશવાળી.

Verse 4

एकदा फलमादातुं भ्रममाणाऽर्बुदाचले । माघशुक्लतृतीयायां पतिता गिरिनिर्झरे

એક વાર ફળ લેવા અર્બુદાચલ પર ભ્રમણ કરતી તે માઘ શુક્લ તૃતીયાના દિવસે પર્વતના ઝરણામાં પડી ગઈ.

Verse 5

दिव्यमाल्यांबरधरा दिव्यैरंगैः समन्विता । पद्मनेत्रा सुकेशांता सर्वलक्षणलक्षिता

તે દિવ્ય માળા અને દિવ્ય વસ્ત્રો ધારણ કરનાર હતી; તેના અંગો તેજસ્વી અને અલૌકિક હતા. કમલનેત્રા, સુકેશી અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી લક્ષિત હતી.

Verse 6

सा संजाता महाराज तीर्थस्यास्य प्रभावतः । एतस्मिन्नेव काले तु शक्रस्तत्र समागतः

હે મહારાજ! આ તીર્થના પ્રભાવથી તે એવી રીતે સંજાત થઈ; અને એ જ સમયે શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 7

क्रीडार्थं पर्वतश्रेष्ठे तां ददर्श शुभेक्षणाम् । ततः कामशरैर्विद्धस्तामुवाच सुमध्यमाम्

ક્રીડાર્થે તે શ્રેષ્ઠ પર્વત પર આવી તેણે શુભ દૃષ્ટિવાળી તેણીને જોઈ. પછી કામના બાણોથી વિદ્ધ થઈ તેણે તે સુમધ્યમાને કહ્યું.

Verse 8

इन्द्र उवाच । का त्वं वद वरारोहे किमर्थं त्वमिहागता । देवी वा नागकन्या वा सिद्धा विद्याधरी तु वा

ઇન્દ્ર બોલ્યો—હે વરારોહે! તું કોણ છે, કહો; કયા હેતુથી અહીં આવી છે? તું દેવી છે કે નાગકન્યા, અથવા સિદ્ધા કે વિદ્યાધરી?

Verse 9

मनो मेऽपहृतं सुभ्रूस्त्वया च पद्मनेत्रया । शक्रोऽहं सर्वदेवेशो भज मां चारुहासिनि

હે સુભ્રૂ, પદ્મનેત્રે! તું મારું મન હરી ગઈ છે. હું શક્ર, સર્વ દેવોના અધિષ્ઠાતા છું; હે મધુરહાસિની, મને સ્વીકાર અને મારી સાથે મિલન કર.

Verse 10

नार्युवाच । आभीरी त्रिदशाधीश तथाहं बहुभर्तृका । फलार्थं तु समायाता पतिता गिरिनिर्झरे

સ્ત્રીએ કહ્યું—હે ત્રિદશાધીશ! હું આભીરી છું અને મારા અનેક પતિઓ છે. ફળલાભ માટે આવી હતી, પરંતુ આ પર્વતના ઝરણામાં પડી ગઈ છું.

Verse 11

स्नात्वा रूपमिदं प्राप्ता सुरूपं च शुभं मया । दुर्ल्लभस्त्वं हि देवानां किं पुनर्मर्त्यजन्मनाम्

સ્નાન કરીને મેં આ રૂપ મેળવ્યું છે—સુંદર અને શુભ. તું દેવોને પણ દુર્લભ છે; તો પછી મર્ત્યજન્મ ધરાવનારાઓ માટે તો શું કહેવું!

Verse 12

वशगास्ते सुराः सर्वे मयि किं क्रियते स्पृहा । भज मां त्रिदशाधीश यथाकामं सुराधिप

બધા દેવો તારા વશમાં છે; તો પછી મારા માટે શા માટે લાલસા? હે ત્રિદશાધીશ, હે સુરાધિપ! મને સ્વીકાર અને તારી ઇચ્છા મુજબ વિહાર કર.

Verse 13

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्तस्तया शक्रः कामयामास तां तदा । निवृत्तमदनो भूत्वा तामुवाच सुमध्यमाम्

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—તેણે એમ કહ્યે પછી શક્રે તેને ત્યારે ઇચ્છી. પરંતુ કામને સંયમી, તે સુમધ્યા સ્ત્રીને ફરી કહ્યું.

Verse 14

इन्द्र उवाच । वरं वरय कल्याणि यत्ते मनसि वर्त्तते । विनयात्तव तुष्टोऽहं दास्यामि वरमुत्तमम्

ઇન્દ્રએ કહ્યું—હે કલ્યાણી, તારા મનમાં જે છે તે જ વર માગ. તારી વિનયથી હું પ્રસન્ન છું; હું તને ઉત્તમ વર આપિશ.

Verse 15

नार्युवाच । माघशुक्लतृतीयायां नरो वा वनिता तथा । स्नानं यः कुरुते भक्त्या प्रीताः स्युः सर्वदेवताः

સ્ત્રીએ કહ્યું—માઘ શુક્લ તૃતીયાએ પુરુષ હોય કે સ્ત્રી, જે ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરે છે, તેનાથી સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 16

सुरूपं जायतां तेषां दुर्ल्लभं त्रिदशैरपि । मां नय त्वं सहस्राक्ष सुरावासं सुराधिप

તેમને દિવ્ય સુંદર રૂપ પ્રાપ્ત થાઓ—જે ત્રિદશોને પણ દુર્લભ છે. હે સહસ્રાક્ષ દેવાધિપ, મને દેવલોકના નિવાસે લઈ જાઓ.

Verse 17

पुलस्त्य उवाच । एवमस्त्विति तामुक्त्वा गृहीत्वा तां सुराधिपः । विमाने च तया सार्द्धं जगाम त्रिदिवं प्रति

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—“એવમસ્તુ” એમ કહી દેવાધિપે તેણીને ગ્રહણ કરી; અને તેણી સાથે વિમાનમાં બેસી ત્રિદિવ તરફ ગયો.

Verse 18

वपुः प्राप्तं तया यस्मात्तस्मात्पा र्थिवसत्तम । नाम्ना वपुरिति ख्याता सा बभूव वराप्सराः

તેણે દિવ્ય વપુઃ (દેહ) પ્રાપ્ત કર્યો તેથી, હે રાજશ્રેષ્ઠ, તે ‘વપુર’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ અને ઉત્તમ અપ્સરા બની.

Verse 19

माघशुक्लतृतीयायां देवास्तस्मिञ्जलाशये । स्नानं सर्वे प्रकुर्वंति प्रभाते भक्तिसंयुताः

માઘ શુક્લ તૃતીયાએ તે જ સરોવરમાં દેવગણ પ્રભાતે ભક્તિયુક્ત થઈ સર્વે સ્નાન કરે છે।

Verse 20

तत्रान्या देवकन्याश्च सिद्धयक्षांगनास्तथा । यस्तत्र कुरुते स्नानं तस्मिन्काले नराधिप

ત્યાં અન્ય દેવકન્યાઓ તથા સિદ્ધો અને યક્ષોની સ્ત્રીઓ પણ હાજર રહે છે. હે નરાધિપ! જે તે સમયે ત્યાં સ્નાન કરે—

Verse 21

रूपं च लभते तादृग्यादृग्लब्धं तया पुरा । सर्वे तत्र भविष्यंति सिद्धविद्याधरोरगाः

તેને પૂર્વે તેણીએ જેવું રૂપલાવણ્ય મેળવ્યું હતું, તેવું જ સૌંદર્ય પ્રાપ્ત થાય છે. અને ત્યાં સિદ્ધ, વિદ્યાધર તથા નાગ સર્વે હાજર રહેશે.

Verse 22

तस्यैव पूर्वदिग्भागे बिलमस्ति सुशोभनम् । यत्रागत्य प्रकुर्वंति स्नानं पातालकन्यकाः

તેના પૂર્વ દિશાભાગમાં એક અતિ શોભન ગુફા છે, જ્યાં પાતાળકન્યાઓ આવીને સ્નાન કરે છે.

Verse 23

तत्र स्नात्वा गृहीत्वापो बिले तस्मिन्व्रजंति ताः । तत्र वैनायके पीठे महत्पाषाणजं जलम्

ત્યાં સ્નાન કરીને તેઓ જળ લઈને તે ગુફામાં પ્રવેશ કરે છે. ત્યાં વૈનાયક પીઠે મહાન શિલામાંથી ઉદ્ભવતું પ્રચુર જળ છે.

Verse 24

तेनोदकेन संयुक्तः सिद्धो भवति मानवः । गृहीत्वा तज्जलं यस्तु यत्र यत्राभिगच्छति

તે પવિત્ર જળ સાથે સંયુક્ત થયેલો મનુષ્ય સિદ્ધ બને છે. અને જે તે જળ લઈને જ્યાં જ્યાં જાય છે—

Verse 25

स्वर्गे वा भूतले वापि न केनापि प्रधृष्यते । तत्रास्ति विवरद्वारे तिलकोनाम पादपः

સ્વર્ગમાં હોય કે પૃથ્વી પર, તેને કોઈ પણ ભંગ કરી શકતું નથી. ત્યાં તે વિવર-માર્ગના દ્વારે ‘તિલક’ નામનું વૃક્ષ ઊભું છે.

Verse 26

तस्य पुष्पैः फलैश्चैव सर्वं कार्यं प्रसिद्ध्यति । भक्षणाद्धारणाद्वापि सिद्धो भवति मानवः

તેના પુષ્પો અને ફળોથી સર્વ કાર્ય સિદ્ધ થાય છે. તેને ભક્ષણ કરવાથી અથવા ધારણ/સંગ્રહ કરવાથી પણ મનુષ્ય સિદ્ધિ પામે છે.

Verse 27

तस्मिन्बिले तु पाषाणाः समन्ताच्छंखसन्निभाः । तेनोदकेन संस्पृष्टा भवंति च हिरण्मयाः

તે ગુફામાં ચારે તરફ શંખસમાન પથ્થરો છે. તે જળના સ્પર્શથી તેઓ સુવર્ણમય બની જાય છે.

Verse 28

वन्ध्या नारी जलं तत्र या पिबेत्तिलकान्वितम् । अपि वर्षशताब्दा च सद्यो गर्भवती भवेत्

જે વંધ્યા નારી ત્યાં તિલક-યુક્ત જળ પીવે, તે સો વર્ષથી નિઃસંતાન હોય તોય તરત ગર્ભવતી બને છે.

Verse 29

व्याधिग्रस्तोऽपि यो मर्त्त्यः स्नानं तत्र समाचरेत् । नीरोगो जायते सद्यो ग्रहग्रस्तो विमुच्यते

રોગગ્રસ્ત મનુષ્ય પણ જો ત્યાં સ્નાન કરે તો તે તરત નિરોગી બને છે; અને ગ્રહપીડિત પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 30

भूतप्रेतपिशाचानां दोषः सद्यः प्रणश्यति । तेनोदकेन संस्पृष्टे सर्वं नश्यति दुष्कृतम्

ભૂત-પ્રેત-પિશાચજન્ય દોષ તરત નાશ પામે છે; તે જળના સ્પર્શથી સર્વ દુષ્કર્મ પણ મટી જાય છે.

Verse 31

अपि कीटपतंगा ये पिशाचाः पक्षिणो मृगाः । तेनोदकेन ये स्पृष्टाः सद्यो यास्यंति सद्गतिम्

કીટ-પતંગ, પક્ષી, મૃગ—અહીં સુધી કે પિશાચ પણ—જે તે જળથી સ્પર્શિત થાય, તે તરત સદ્ગતિ પામે છે.

Verse 32

ययातिरुवाच । अप्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्माहात्म्यं भवता मम । कथितं रूपतीर्थस्य न भूतं न भविष्यति

યયાતિ બોલ્યા—હે બ્રાહ્મણ! તમે મને રૂપતીર્થનું જે માહાત્મ્ય કહ્યું છે તે અતિ અદ્ભુત છે; આવું ન ભૂતકાળમાં થયું, ન ભવિષ્યમાં થશે.

Verse 33

किमत्र कारणं ब्रह्मन्सर्वेभ्योऽप्यधिकं स्मृतम् । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि परं कौतूहलं हि मे

હે બ્રાહ્મણ! આને સર્વથી અધિક શ્રેષ્ઠ કેમ માનવામાં આવ્યું છે? મારી કૌતૂહલતા બહુ છે—બધું વિસ્તારે કહો.

Verse 34

पुलस्त्य उवाच । तत्र पूर्वं तपस्तप्तमदित्या नृपसत्तम । इन्द्रे राज्यपरिभ्रष्टे बलौ त्रैलोक्यनायके । अवतीर्णश्चतुर्बाहुरदित्यां नृपसत्तम

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યાં પ્રાચીનકાળે અદિતીએ મહાતપ કર્યું. જ્યારે ઇન્દ્ર રાજ્યથી ભ્રષ્ટ થયો અને ત્રિલોકનો નાયક બલિ થયો, ત્યારે ચતુર્ભુજ ભગવાન અદિતીના ગર્ભમાં અવતર્યા, હે રાજશ્રેષ્ઠ।

Verse 35

तस्मिञ्जाते महाविष्णावदित्या चासुरान्तके । गुप्तया विवरद्वारे भयाद्दानवसंभवात्

અદિતીના પુત્ર, અસુરાંતક મહાવિષ્ણુ જન્મ્યા ત્યારે દાનવજ શત્રુઓના ભયથી અદિતીએ તેમને ગુપ્ત વિવર-દ્વારે છુપાવી રાખ્યા।

Verse 36

जातमात्रो हरिस्तस्मिन्स्थापितो निर्झरे तया । तस्मात्पवित्रतां प्राप्तं तीर्थं नॄणामभीष्टदम्

જન્મતાં જ હરિને તેણે તે નિર્ઝરમાં (પર્વતીય ઝરણામાં) સ્થાપિત કર્યા. તેથી તે સ્થાન પવિત્ર તીર્થ બન્યું અને મનુષ્યોને ઇચ્છિત ફળ આપનારું થયું।

Verse 37

न चान्यत्कारणं राजन्सत्यमेतन्मयोदितम् । माघशुक्लतृतीयायां तत्र जातस्त्रिविक्रमः

હે રાજન! આ સિવાય બીજું કોઈ કારણ નથી—મેં કહેલું સત્ય છે. માઘ શુક્લ તૃતીયાએ ત્યાં જ ત્રિવિક્રમનો જન્મ થયો।

Verse 38

तिलकः सर्व वृक्षाग्र्यः पुत्रवत्परिपालितः । अदित्या सेवितो नित्यं स्वहस्तेन जलैः शुभैः

તિલક વૃક્ષ—સર્વ વૃક્ષોમાં અગ્ર્ય—પુત્ર સમાન પાળવામાં આવ્યું. અદિતી નિત્ય પોતાના હાથે શુભ જળથી તેને સિંચન કરી સેવા કરતી હતી।

Verse 39

एतत्ते सर्वमाख्यातं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । सर्वकामप्रदं नॄणामिह लोके परत्र च

આ રીતે મેં તને તે તીર્થનું પરમ ઉત્તમ માહાત્મ્ય સંપૂર્ણ રીતે કહ્યુ̀. તેથી સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ. તે તીર્થ મનુષ્યોને ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં—સર્વ કામનાઓ આપે છે.