Adhyaya 5
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે આગળ વધે છે. ઋષિઓ અર્બુદની મહિમા વધુ વિસ્તારે સાંભળવા ઇચ્છે છે; સૂત પૂર્વ પ્રસંગ કહે છે કે રાજા યયાતિએ મુનિ પુલસ્ત્યને અર્બુદ, ત્યાંના તીર્થક્રમ અને ફળ વિશે પૂછ્યું હતું. પુલસ્ત્ય અર્બુદને ધર્મસમૃદ્ધ મહાક્ષેત્ર કહી સંક્ષેપ વર્ણન શરૂ કરે છે અને પ્રથમ ‘નાગ-તીર્થ’નું માહાત્મ્ય કહે છે—તે અભિષ્ટ ફળ આપે છે, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓને સંતાન અને સૌભાગ્ય પ્રદાન કરે છે। પછી ગૌતમી નામની પતિવ્રતા બ્રાહ્મણવિધવા, તીર્થયાત્રામાં નિષ્ઠાવાન, અર્બુદ આવી નાગ-તીર્થમાં સ્નાન કરે છે. એક સ્ત્રીને પુત્ર સાથે જોઈ તેના મનમાં સંતાનકામના ઊઠે છે; પાણીમાંથી બહાર નીકળતાં જ તે સંયોગ વિના ગર્ભવતી બને છે. લાજથી આત્મહત્યાનો વિચાર કરે ત્યારે આકાશવાણી તેને રોકી કહે છે—આ તીર્થપ્રભાવ છે; જળમાં રહેલી વેળાએ કરેલી ઇચ્છા પૂર્ણ થાય છે। ગૌતમી ત્યાં જ રહી શુભલક્ષણવાળા પુત્રને જન્મ આપે છે। અંતે ફલશ્રુતિ—ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ વંશપરંપરાનું રક્ષણ કરે છે; નિષ્કામ સ્નાન અને શ્રાદ્ધથી ચિરંજીવી લોક મળે છે. સ્ત્રીઓ પુષ્પ-ફળ અર્પણ કરે તો સંતાન અને સૌભાગ્ય પામે છે; નિયમપૂર્વક તીર્થયાત્રા કરવાની ભલામણ છે।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । अर्बुदस्य च माहात्म्यं विस्तरेण वदस्व नः । कौतुकं सूत नो जातं कथयस्व यथा शुभम्
ઋષિઓ બોલ્યા: અર્બુદનું માહાત્મ્ય અમને વિસ્તારે કહો. હે સૂત, અમને કૌતુક જાગ્યું છે; તેને શુભ રીતે વર્ણવો.
Verse 2
सूत उवाच । पुरासीच्च ऋषिश्रेष्ठः पुलस्त्यो भगवान्मुनिः । ययातेश्च गृहे यातस्तं नत्वा चाब्रवीन्नृपः
સૂત બોલ્યા—પ્રાચીન કાળે ઋષિશ્રેષ્ઠ, પૂજ્ય મુનિ પુલસ્ત્ય હતા. તેઓ યયાતિના ગૃહે ગયા; તેમને પ્રણામ કરીને રાજાએ કહ્યું.
Verse 3
।ययातिरुवाच । स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सफलं मेऽद्यजीवितम् । कथयस्व प्रसादेन कथामर्बुदसंभवाम्
યયાતિ બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આપનું સ્વાગત છે; આજે મારું જીવન સફળ થયું. કૃપા કરીને અર્બુદના ઉદ્ભવની પવિત્ર કથા મને કહો.
Verse 4
अर्बुदाख्यो नगो नाम विख्यातो यो धरातले । तस्य यात्राक्रमं ब्रूहि तत्फलं द्विजसत्तम
‘અર્બુદ’ નામનો પર્વત ધરાતળે વિખ્યાત છે. હે દ્વિજસત્તમ, ત્યાંની યાત્રાનો ક્રમ અને તેનું પુણ્યફળ કહો.
Verse 5
सर्वं विस्तरतो ब्रूहि तीर्थयात्रापरायण । तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ येन यात्रां करोम्यहम्
હે તીર્થયાત્રાપરાયણ, સર્વ વાત વિસ્તારે કહો. તેથી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, એવું કહો કે હું વિધિપૂર્વક યાત્રા કરી શકું.
Verse 6
पुलस्त्य उवाच । बहुधर्ममयो राजन्नर्बुदः पर्वतोत्तमः । अशक्तो विस्तराद्वक्तुमपि वर्षशतैरपि
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજન, પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ અર્બુદ અનેક ધર્મોથી પરિપૂર્ણ છે. સૈકડો વર્ષોમાં પણ તેનું સંપૂર્ણ વર્ણન કરવા હું અસમર્થ છું.
Verse 7
संक्षेपादेव वक्ष्यामि तीर्थमुख्यानि ते तथा । नागतीर्थं तु तत्राद्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्
હું સંક્ષેપમાં ત્યાંનાં મુખ્ય તીર્થો કહું છું. તેમાં પ્રથમ નાગતીર્થ છે, જે મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓ ફળ આપે છે.
Verse 8
नारीणां च विशेषेण पुत्रसौभाग्यदायकम् । शृणु राजन्पुरावृत्तं यतोऽत्याश्चर्यमुत्तमम्
આ ખાસ કરીને સ્ત્રીઓને પુત્ર-સૌભાગ્ય આપે છે. હે રાજન, એક પ્રાચીન વૃત્તાંત સાંભળો; જેના દ્વારા આ પરમ આશ્ચર્ય જાણીતું થાય છે.
Verse 9
गौतमी ब्राह्मणी नाम्ना सती साध्वी पतिव्रता । बालवैधव्यसंप्राप्ता तीर्थयात्रापरायणा
ગૌતમી નામની એક બ્રાહ્મણી હતી—સતી, સાધ્વી અને પતિવ્રતા. બાળવયે વૈધવ્ય પામી તે તીર્થયાત્રામાં જ સંપૂર્ણ પરાયણ બની.
Verse 10
अर्बुदं सा च संप्राप्ता नागतीर्थं विवेश ह । तस्मिञ्जले निमग्ना सा स्नातुमभ्याययौ पुरा
તે અર્બુદમાં પહોંચી નાગતીર્થમાં પ્રવેશી. એક વખત તે જળમાં ડૂબકી મારી, પવિત્ર સ્નાન કરવા માટે ત્યાં આવી.
Verse 11
नायका पुत्रसंयुक्ता तत्तीर्थं समुपागता । शुश्रूषां सा तस्तस्याश्चक्रे नानाविधां नृप
હે નૃપ, નાયકા નામની એક સ્ત્રી પુત્રসহ તે તીર્થ પર આવી. ગૌતમી એ તેની નાનાવિધ સેવા-શુશ્રૂષા કરી.
Verse 12
सर्वोपकरणैर्दर्भैः सुमनोभिः पृथग्विधैः । अथ सा चिंतयामास गौतमी पुत्रदुःखिता
સમસ્ત જરૂરી ઉપકરણો—દર્ભકુશ અને નાનાવિધ પુષ્પો—સાથે લઈને, પુત્રદુઃખથી પીડિત ગૌતમી ત્યારે ગાઢ ચિંતનમાં લીન થઈ।
Verse 13
धन्योऽयं तनयो ह्यस्याः शुश्रूषां कुरुते सदा । पुत्रयुक्ता त्वियं धन्या धिगहं पुत्रवर्जिता
ધન્ય છે તેનો આ પુત્ર, જે સદા માતાની સેવા-શુશ્રૂષા કરે છે. પુત્રવતી તે સ્ત્રી ધન્ય; ધિક્કાર છે મને, હું પુત્રવર્જિતા!
Verse 14
अहं भर्त्रा वियुक्ता च पुत्रहीना सुदुःखिता । अथ सा निर्गता तस्मात्सलिलान्नृपसत्तम
હું પતિથી વિયોગમાં છું અને પુત્રહીન છું—અતિ દુઃખિતા. ત્યારબાદ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તે તે જળમાંથી બહાર નીકળી આવી।
Verse 15
विनाऽपि भर्तृसंयोगात्सद्यो गर्भवती ह्यभूत् । सा गर्भलक्षणैर्युक्ता सुजनव्रीडयाऽन्विता
પતિ-સંયોગ વિના પણ તે તરત જ ગર્ભવતી બની. ગર્ભલક્ષણોથી યુક્ત થઈ, સજ્જનો સામે તેને લાજ પણ આવવા લાગી।
Verse 16
चकार मरणे बुद्धिं ज्वालयामास पावकम् एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी
તેણે મરણનો નિશ્ચય કર્યો અને અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી. એ જ ક્ષણે એક અશરીરી વાણી બોલી।
Verse 17
वागुवाच । नो त्वं गौतमि चित्याग्नौ प्रवेशं कर्तुमर्हसि । दोषो नास्ति तवात्रार्थे तीर्थस्यास्य प्रभावतः
આકાશવાણી બોલી—હે ગૌતમિ, તું ચિતાગ્નિમાં પ્રવેશ કરવા યોગ્ય નથી. આ વિષયમાં તારો કોઈ દોષ નથી; આ તીર્થના પ્રભાવથી આ બન્યું છે.
Verse 18
यो यद्वांछति चित्ते च जलमध्ये स्थितो नरः । चिन्तितं च तदाप्नोति नारी वा नात्र संशयः
જે મનુષ્ય આ જળના મધ્યમાં ઊભો રહી હૃદયમાં જે ઇચ્છે છે, તે જ મનગમતું ફળ પામે છે; સાધક પુરુષ હોય કે સ્ત્રી—એમાં સંશય નથી.
Verse 19
त्वया तस्याः सुतं दृष्ट्वा पुत्रवांछा कृता हृदि । तव गर्भगतो नूनं पुत्रः पुत्रि भविष्यति
તમે તેણીના પુત્રને જોઈ હૃદયમાં પુત્રપ્રાપ્તિની ઇચ્છા કરી. તેથી તમારા ગર્ભમાં રહેલો બાળક નિશ્ચયે તમારો પુત્ર થશે, હે પુત્રી.
Verse 20
तस्माद्विरम भद्रं ते निर्दोषासि पतिव्रते । विरराम ततः साध्वी गौतमी मरणान्नृप
અતએવ વિરમ—તારું મંગળ થાઓ; હે પતિવ્રતા, તું નિર્દોષ છે. ત્યારબાદ સાધ્વી ગૌતમિ, હે રાજન, મૃત્યુથી વિરત થઈ ગઈ.
Verse 21
श्रुत्वाऽकाशगतां वाणीं देवदूतेन भाषिताम् । दृष्ट्वा पतिं विना गर्भं वाक्यमेत दुवाच ह
આકાશમાં ગુંજતી, દેવદૂત દ્વારા બોલાયેલી વાણી સાંભળી, અને પતિસંયોગ વિના ગર્ભ ધારણ થયેલું જોઈ, તેણીએ આ વચનો કહ્યા.
Verse 22
अहो तीर्थप्रभावोऽयमपूर्वः प्रतिभाति मे । यत्र संजायते गर्भः स्त्रीणां शुक्ररजोविना
અહો! આ તીર્થનો પ્રભાવ મને અપૂર્વ જણાય છે; જ્યાં સ્ત્રીઓમાં શુક્ર અને રજ વિના પણ ગર્ભ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 23
नाहं कुत्रापि यास्यामि मुक्त्वेदं तीर्थमुत्तमम् । एवमुक्त्वा ततः साध्वी तत्रैव न्यवसत्सदा
આ ઉત્તમ તીર્થને છોડીને હું ક્યાંય જઈશ નહીં. એમ કહી તે સાધ્વી ત્યારબાદ સદા ત્યાં જ નિવાસ કરવા લાગી.
Verse 24
पुत्रं वै जनयामास सर्वलक्षणलक्षितम् । तत्र पार्थिवशार्दूल कृष्णपक्षे ऽश्विनस्य च
તેણે ત્યાં સર્વ શુભ લક્ષણોથી યુક્ત પુત્રને જન્મ આપ્યો. હે પાર્થિવશાર્દૂલ! આ આશ્વિન માસના કૃષ્ણપક્ષમાં થયું.
Verse 25
यः पुनः कुरुते श्राद्धं तस्य वंशो न नश्यति । न प्रेतो जायते राजन्वंशे तस्य कदाचन
અને જે કોઈ શ્રાદ્ધ કરે છે, તેનો વંશ નાશ પામતો નથી. હે રાજન! તેના કુળમાં કદી ‘પ્રેત’ ઉત્પન્ન થતો નથી.
Verse 26
यः पुमान्कामरहितः स्नानं तत्र समाचरेत् । श्राद्धं च पार्थिवश्रेष्ठ तस्य लोकाः सनातनाः
કામરહિત પુરુષ જો ત્યાં સ્નાન કરે અને શ્રાદ્ધ પણ કરે, હે પાર્થિવશ્રેષ્ઠ! તેને સનાતન લોક પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 27
या स्त्री पुष्पफलान्येव तीर्थे चास्मिन्विसर्जयेत् । सा स्यात्पुत्रवती धन्या सौभाग्यं च प्रपद्यते
જે સ્ત્રી આ તીર્થમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક પુષ્પ અને ફળ અર્પે છે, તે પુત્રવતી, ધન્ય બને છે અને સૌભાગ્ય તથા મંગળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 28
निष्कामा स्वर्गमाप्नोति दुष्प्राप्यं त्रिदशैरपि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन यात्रां तस्य समाचरेत्
નિષ્કામ પુરુષ દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવો સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરે છે; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી તે તીર્થની યાત્રા કરવી જોઈએ।