Adhyaya 38
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય અને રાજા યયાતિ વચ્ચે પ્રશ્નોત્તરરૂપે તત્ત્વચર્ચા થાય છે. અર્બુદ પર્વત પર શિવલિંગસંબંધિત એક કુંડનું માહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે, જ્યાં જાહ્નવી (ગંગા) ‘ગુપ્તા’ રૂપે નિવાસ કરે છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી સર્વ તીર્થફળ મળે છે અને જીવનભર સંચિત પાપસમૂહ નાશ પામે છે. દેવતાઓ શિવને પ્રસન્ન કરી અર્બુદમાં સ્થાપિત કરે પછી, પાર્વતી સમક્ષ ગોપનીયતા રાખીને શિવ ગંગાનું નિત્ય સાન્નિધ્ય ઇચ્છે છે. નંદી અને ભૃંગી નેતૃત્વમાં ગણો નિર્મળ જળવાળું ઉત્તમ કુંડ બનાવે છે; શિવ વ્રત-વ્યાજે તેમાં પ્રવેશ કરી મનથી ગંગાનું આવાહન કરે છે અને ગંગા તત્ક્ષણે પ્રગટ થાય છે. નારદ શિવની અસામાન્ય સ્થિતિ જોઈ ધ્યાનદૃષ્ટિથી રહસ્ય જાણી કહી દેતાં ક્રોધિત પાર્વતી ત્યાં આવે છે. પૂર્વસૂચિત ગંગા વિનયવચનોથી પાર્વતીને શાંત કરે છે, ભાગીરથ પ્રસંગ દ્વારા પૂર્વ સંબંધ (અવતરણ સમયે ‘ધારણ’) યાદ અપાવે છે, અને ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ શિવ સાથે ક્રીડાર્થે એક દિવસ માગી સ્થળનું નામ ‘શિવકુંડ/શિવગંગા’ રાખે છે. અંતે ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ એકાગ્રતાથી સ્નાન, અમંગલનાશ, તથા બ્રાહ્મણને વૃષદાન—સ્વર્ગફળદાયક—એવો વિધાન છે.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । कुंडं तु शिवलिंगाख्यं ततो गच्छेन्महीपते । यत्र सा जाह्नवी गुप्ता तिष्ठते भूपसत्तम
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે મહીપતે, ત્યારબાદ ‘શિવલિંગ’ નામના કુંડમાં જવું જોઈએ; જ્યાં જાહ્નવી (ગંગા) ગુપ્તરૂપે સ્થિત છે, હે ભૂપસત્તમ।
Verse 2
तस्यां स्नातो नरः सम्यक्सर्वतीर्थफलं लभेत् । मुच्यते पातकात्कृत्स्नादाजन्ममरणांतिकात्
જે મનુષ્ય ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે છે, તે સર્વ તીર્થોનું ફળ મેળવે છે અને જન્મ-મરણના અંત સુધી રહેલા સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 3
ययाति रुवाच । किमर्थं तत्र सा गुप्ता जाह्नवी तिष्ठते विभो । कस्मिन्काले समायाता परं कौतूहलं हि मे
યયાતિ બોલ્યા—હે વિભો! તે જાહ્નવી ત્યાં ગુપ્ત કેમ રહે છે? તે કયા કાળે ત્યાં આવી? મને પરમ કૌતૂહલ છે।
Verse 4
पुलस्त्य उवाच । यदा प्रसादितो देवैर्भगवान्वृषभध्वजः । अर्बुदेऽस्मिन्सदा स्थेयमचलेन त्वया विभो
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—જ્યારે દેવોએ વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવને પ્રસન્ન કર્યા, ત્યારે હે વિભો, આપને એવી પ્રાર્થના કરી—‘આ અર્બુદ પર્વત પર તમે સદા અચલ રહી નિવાસ કરો।’
Verse 5
तत्र संस्थापिते लिंगे स्वयं देवेन शंभुना । यत्पातितं पुरा लिंगं वालखिल्यैर्महर्षिभिः
ત્યાં સ્વયં દેવ શંભુએ લિંગ સ્થાપિત કર્યું; જે લિંગને પૂર્વે વાલખિલ્ય મહર્ષિઓએ પાતિત કર્યું હતું, એ જ લિંગ ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત થયું।
Verse 6
अतिकोपसमायुक्तैः कस्मिंश्चित्कारणांतरे । तदा देवेन प्रतिज्ञातं सर्वेषां त्रिदिवौकसाम्
કોઈ કારણાંતરે અતિ ક્રોધથી યુક્ત થઈ, ત્યારે દેવે ત્રિદિવવાસી સર્વ દેવતાઓની સામે પ્રતિજ્ઞા કરી।
Verse 7
अचले तु मयात्रैव स्थातव्यं नात्र संशयः । ततः कालेन महता वसतस्तस्य तत्र च
‘આ અચલ પર્વત પર મને અહીં જ નિશ્ચિત રહેવું છે—એમાં શંકા નથી।’ પછી ઘણો સમય વીતી ગયો છતાં તે ત્યાં જ વસતો રહ્યો।
Verse 8
अचलेश्वररूपस्य गंगा चित्ते व्यजायत । कथं नित्यं तया सार्द्धं भविष्यति समागमः
અચલેશ્વરરૂપ ધારણ કરેલા તેના ચિત્તમાં ગંગા ઉદિત થઈ—“તેની સાથે મારો નિત્ય સમાગમ કેવી રીતે થશે?”
Verse 9
अथ जानाति नो गौरी मानिनी परमेश्वरी । तस्यैवं चिन्तयानस्य बहुशो नृपसत्तम
ત્યારે માનિની પરમેશ્વરી ગૌરીએ તેનો તે વિચાર જાણી લીધો. હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તે આમ વારંવાર ચિંતન કરતો રહ્યો.
Verse 10
उपायं सुमहद्ध्यात्वा जाह्नवीसंगसंभवम् । तेनादिष्टा गणाः सर्वे नंदिभृङ्गिपुरःसराः
જાહ્નવી (ગંગા) સાથે સંગમ થાય એવો અતિમહાન ઉપાય વિચારી, નંદી અને ભૃંગીને અગ્રેસર રાખી તેણે સર્વ ગણોને આદેશ આપ્યો.
Verse 11
अभिप्रायोऽस्ति मे कश्चिज्जलाश्रयव्रतोद्भवः । क्रियतामुत्तमं कुण्डमस्मिन्पर्वतरोधसि
“મને એક અભિપ્રાય છે, જે જલાશ્રય વ્રતથી ઉત્પન્ન થયો છે. આ પર્વતના ઢાળ પર એક ઉત્તમ કુંડ બનાવો.”
Verse 12
तत्राहं जलमध्यस्थः स्थास्यामि जलतत्परः । तच्छ्रुत्वा त्वरितं चक्रुर्गणाः कुण्डमनेकशः
“ત્યાં હું જળના મધ્યમાં સ્થિત રહી, જળમાં જ તત્પર રહીશ.” એમ સાંભળીને ગણોએ ત્વરિત અનેક રીતે કુંડ બનાવી દીધું.
Verse 13
स्वच्छोदकसमाकीर्णं सुतीर्थं सुसुखावहम् । ततो गौरीमनुज्ञाप्य जाह्नवीसंगलालसः
સ્વચ્છ જળથી પરિપૂર્ણ તે ઉત્તમ તીર્થ મહાસુખદાયક હતું. પછી ગૌરીની અનુમતિ લઈને તે જાહ્નવી (ગંગા)ના સંગ માટે આતુર થયો.
Verse 14
व्रतव्याजेन देवेशो विवेश तदनन्तरम् । चिन्तयामास तत्रस्थो गंगां त्रैलोक्यपाविनीम्
વ્રતના બહાને દેવેશ્વરે તરત જ જળમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં રહીને તેણે ત્રૈલોક્યપાવની ગંગાનું ધ્યાન કર્યું.
Verse 15
सा ध्याता तत्क्षणात्तत्र शिवेन सह संगता । एवं स भगवांस्तत्र जाह्नवीं भजते सदा
તેણીનું ધ્યાન કરતાં જ તે ક્ષણે જ ત્યાં પ્રગટ થઈ શિવ સાથે સંગત થઈ. આમ તે સ્થાને ભગવાન સદા જાહ્નવી (ગંગા)નું ભજન કરે છે.
Verse 16
व्रतव्याजेन राजेन्द्र न तु गौरी व्यजानत । कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो भगवान्मुनिः । कैवल्यज्ञानसंपन्नस्तत्रायातः परिभ्रमन्
હે રાજેન્દ્ર! વ્રતના આ બહાને ગૌરીએ સાચી વાત ઓળખી નહીં. થોડા સમય પછી કૈવલ્યજ્ઞાનથી સંપન્ન ભગવાન મુનિ નારદ ભ્રમણ કરતાં ત્યાં આવ્યા.
Verse 17
स तु दृष्ट्वा महादेवं जलस्थं व्रतधारिणम् । कामजैरिंगितैर्युक्तं तत्राऽसौ विस्मयान्वितः
તેણે જળમાં સ્થિત, વ્રતધારી મહાદેવને જોયા; પરંતુ કામજન્ય સંકેતોથી યુક્ત જોઈને તે ત્યાં આશ્ચર્યચકિત થયો.
Verse 18
वक्त्रनेत्रविकारोऽयं किमस्य व्रतधारिणः । ईदृक्कामसमायुक्तस्ततो ध्यानस्थितो मुनिः
“વ્રતધારી આ મુનિના મુખ અને નેત્રોમાં એવો વિકાર કેમ? એ તો કામથી ભરેલો છે”—એવું વિચારી તે મુનિ ધ્યાનસ્થ થયો।
Verse 19
अथाऽपश्यद्ध्यानदृष्ट्या गंगासक्तं महेश्वरम् । गौर्या भयेन सव्याजं ततो विस्मयमागतः
પછી ધ્યાનદૃષ્ટિથી તેણે ગંગામાં આસક્ત મહેશ્વરને જોયા; અને ગૌરીના ભયથી આ બધું બહાનાથી થઈ રહ્યું છે એમ જાણી તે આશ્ચર્યચકિત થયો।
Verse 20
तदा स कथयामास सर्वं हरविचेष्टितम्
ત્યારે તેણે હર (શિવ) ના સર્વ વર્તનનું યથાવત્ વર્ણન કર્યું।
Verse 21
ततो देवी त्वरायुक्ता ययौ यत्र महेश्वरः । आताम्रनयना रोषाद्वेपमाना मुहुर्मुहुः
પછી દેવી ઉતાવળથી જ્યાં મહેશ્વર હતા ત્યાં ગઈ. ક્રોધથી તેની આંખો લાલ થઈ ગઈ અને તે વારંવાર કંપવા લાગી।
Verse 22
तां दृष्ट्वा कोपसंयुक्तां समायातां महेश्वरीम् । उवाच जाह्नवी भीता ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा
ક્રોધથી ભરેલી મહેશ્વરીને આવતી જોઈ, દિવ્ય દૃષ્ટિથી વાત જાણી, ભયભીત જાહ્નવીએ કહ્યું।
Verse 23
आवयोः संगमे देवी नारदेन निवेदिता । सेयं रुष्टा समायाति कुरुष्व यदनन्तरम्
દેવી, આપણા મિલનની વાત નારદે નિવેદી છે. તે રોષે ભરાઈ અહીં આવી છે; હવે આગળ જે કરવું યોગ્ય હોય તે કર.
Verse 24
श्रीमहादेव उवाच । कर्त्तव्यं जाह्नवि श्रेयः पुरो गत्वा नगात्मजाम् । अत्यर्थं मानिनी ह्येषा साम्ना च वशवर्तिनी
શ્રીમહાદેવ બોલ્યા—હે જાહ્નવી, તું પહેલાં આગળ જઈને પર્વતકન્યા (પાર્વતી)ને મળ; એ જ શ્રેયસ્કર છે. તે અત્યંત માનિની છે, પરંતુ મૃદુ સામથી વશ થાય છે.
Verse 25
तत्क्षणाज्जायते साध्वी तस्मात्सामपरा भव । नो चेच्छापं मया सार्धं तव दास्यत्यसंशयम्
એ જ ક્ષણે તે સાધ્વી બની પ્રસન્ન થશે; તેથી તું સામમાં પરાયણ થા. નહિતર હું નિઃસંદેહ તને શાપ આપીશ.
Verse 26
एवमुक्ता च रुद्रेण जाह्नवी नृपसत्तम । कुण्डान्निर्गत्य सा गंगा सम्मुखं प्रययौ तदा
રુદ્રે એમ કહ્યે પછી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, જાહ્નવી ગંગા તે પવિત્ર કુંડમાંથી બહાર નીકળી ત્યારે સામે તરફ આગળ વધી.
Verse 27
प्रत्युद्ययौ सलज्जा च कृतांजलिपुरःसरा । प्रणम्य शिरसा चेयं ततः प्राह स्वलंकृता
તે લજ્જિત થઈ આગળ આવી, હાથ જોડીને આગળ ધર્યા. શિર નમાવી પ્રણામ કરીને, સુશોભિત બની પછી બોલી.
Verse 28
पुराऽहं तव कांतेन निपतन्ती नभस्तलात् । धृता देवि तवा प्येतद्विदितं नृपतेः कृते
પૂર્વે હું આકાશમંડળમાંથી પડી રહી હતી ત્યારે તારા પ્રિયે મને ધારણ કરી. હે દેવી, આ વાત પણ તને વિદિત છે—રાજાના બોધ માટે.
Verse 29
भगीरथाभिधानस्य ततः स्नेहो व्यवर्धत । आवयोस्तव भीत्या च नाभूत्क्वापि समागमः
ત્યારબાદ ‘ભગીરથ’ નામના તેના પ્રત્યે સ્નેહ વધતો ગયો; પરંતુ તારા ભયથી અમારો ક્યાંય પણ સમાગમ થયો નહિ.
Verse 30
अधुना तव वाक्येन जानेऽहं न सुरेश्वरि । समाहूताऽस्मि रुद्रेण किं वा स्वच्छन्दतः शुभे
હવે તારા વચનથી, હે સુરેશ્વરી, હું જાણું છું—રુદ્રે મને બોલાવી છે કે શું? કે હે શુભે, હું સ્વેચ્છાએ જ આવી છું?
Verse 31
त्रैलोक्यस्य प्रभुरयं तन्निष्क्रम्य कथञ्चन । तस्मादत्रैव संप्राप्ता सत्यमेतन्मयोदितम्
આ ત્રિલોકનો પ્રભુ છે; તેની પાસેથી કોઈ રીતે બહાર નીકળી તેથી હું અહિં જ આવી પહોંચી છું. મેં જે કહ્યું તે સત્ય છે.
Verse 32
पुलस्त्य उपाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ततो देवी प्रहर्षिता । प्रोवाच मधुरं वाक्यं सत्यमेतत्त्व योदितम्
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી દેવી પ્રસન્ન થઈ અને મધુર વાણીમાં બોલી—“તમે જે કહ્યું છે તે નિશ્ચયે સત્ય છે.”
Verse 33
तस्माद्वरय भद्रं ते वरं मत्तो यथेप्सितम् । मुक्त्वैकं पतिधर्म्मत्वे मम कांतं महेश्वरम्
અતએવ, તારો કલ્યાણ થાઓ—મારી પાસેથી ઇચ્છિત મુજબ વર પસંદ કર; પરંતુ એક વાત છોડીને: પતિધર્મમાં મારા પ્રિય મહેશ્વરને મારી પાસેથી અલગ કરવાની ઇચ્છા ન કર।
Verse 34
गंगोवाच । अपि दौर्भाग्ययुक्ताऽहं भार्या जाताऽस्मि शूलिनः । तस्मादेकं दिनं देहि क्रीडनार्थमनेन तु
ગંગાએ કહ્યું—હું દુર્ભાગ્યથી યુક્ત હોવા છતાં શૂલધારી પ્રભુની પત્ની બની છું. તેથી તેમની સાથે ક્રીડા કરવા માટે મને માત્ર એક દિવસ આપો।
Verse 35
चैत्रशुक्लत्रयोदश्यामहोरात्रं सुरेश्वरि । शिवकुंडं तथास्त्वेतन्मया यस्मात्समावृतम्
હે સુરેશ્વરી! ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીના દિવસ-રાત દરમ્યાન આ ‘શિવકુંડ’ તરીકે જ ઓળખાય; કારણ કે તેને મેં આવરી દીધું હતું।
Verse 36
शिवगंगाभिधानं च तस्मात्कुण्डं धरातले । ख्यातिं यातु प्रसादेन तव पर्वतनंदिनि
અતએવ ધરાતલ પર તે કુંડ ‘શિવગંગા’ નામે પ્રસિદ્ધ થાઓ; અને હે પર્વતનંદિની, તારા પ્રસાદથી તેની કીર્તિ સર્વત્ર ફેલાય।
Verse 37
पुलस्त्य उवाच । एवमस्त्विति सा देवी प्रोच्य गंगां महानदीम् । ततो विसर्जयामास तामालिंग्य मुहुर्मुहुः
પુલસ્ત્યએ કહ્યું—“એવમસ્તુ” કહી તે દેવીએ મહાનદી ગંગાને સંબોધી; પછી તેને વારંવાર આલિંગન કરીને વિદાય આપી।
Verse 38
गतायामथ गंगायामधोवक्त्रं सुलज्जितम् । पाणौ गृह्य ययौ रुद्रं भ्रममाणा गृहं प्रति
ગંગા વિદાય થયા પછી લજ્જાથી મુખ નીચે કરેલી દેવી રુદ્રનો હાથ પકડી, વળી ફરીને પોતાના ગૃહ તરફ ગઈ।
Verse 39
एवमेतत्पुरावृत्तं तस्मिन्कुण्डे नराधिप । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन चतुर्द्दश्यां समाहितः
હે નરાધિપ! તે કુંડમાં પ્રાચીનકાળે આવું જ બન્યું હતું; તેથી સર્વ પ્રયત્નથી ચતુર્દશીએ સંયમિત અને એકાગ્ર રહો।
Verse 40
शुक्लायां चैत्रमासे तु स्नानं तत्र समाचरेत् । सांनिध्याद्देवदेवस्य गंगायाश्च नृपोत्तम
હે નૃપોત્તમ! ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષમાં ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; કારણ કે ત્યાં દેવદેવ મહાદેવ અને ગંગાનું સાન્નિધ્ય છે।
Verse 41
यत्र संक्षयमायाति सर्वं तत्राशुभं कृतम् । तत्र यो वृषभं दद्याद्ब्राह्मणाय नृपोत्तम । तद्रोमसंख्ययास्वर्गे स पुमान्वसति ध्रुवम्
હે નૃપોત્તમ! જ્યાં કરેલા સર્વ અશુભ કર્મો ક્ષય પામે છે, ત્યાં જે બ્રાહ્મણને વృషભ દાન કરે છે, તે પુરુષ તે વృషભના રોમોની સંખ્યાના જેટલા વર્ષો નિશ્ચયે સ્વર્ગમાં વસે છે।