Adhyaya 54
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય જણાવે છે કે ત્રિપુષ્કર અર્બુદ પર્વત પર કેવી રીતે પ્રતિષ્ઠિત થયું. પદ્મયોનિ બ્રહ્મા સંધ્યા-ઉપાસના માટે પુષ્કર તરફ જાય છે, કારણ કે માનવલોકમાં જેટલો સમય રહેશે તેટલો ત્રિપુષ્કરમાં સંધ્યા વંદન કરવાનું તેમનું વ્રત છે. એ સમયે વસિષ્ઠનું યજ્ઞસત્ર ચાલી રહ્યું હોય છે; કર્મકાળ આવી પહોંચતાં વસિષ્ઠ કહે છે કે બ્રહ્માની હાજરી વિના યજ્ઞ પૂર્ણ થઈ શકતો નથી. તેથી તેઓ બ્રહ્માને વિનંતી કરે છે—ત્રિપુષ્કરને યજ્ઞસ્થળે લાવો, ત્યાં સંધ્યા-પૂજન કરો અને યજ્ઞના અધ્યક્ષ દેવ તરીકે રહી સમાપ્તિ કરાવો. વિચાર કરીને બ્રહ્મા જ્યેષ્ઠ–મધ્ય–કનિષ્ઠ એવા ત્રિવિધ પુષ્કર-તીર્થત્રયને અર્બુદના અતિ પુણ્ય જળાશયમાં લાવી સ્થાપે છે; ત્યારથી અર્બુદમાં ત્રિપુષ્કરનું અસ્તિત્વ પ્રસિદ્ધ થયું. ફલશ્રુતિ મુજબ કાર્તિક પૂર્ણિમાએ શાંતચિત્તે સ્નાન અને દાન કરનારને ચિરંજીવી લોકપ્રાપ્તિ થાય છે. ઉત્તર તરફ ઉત્તમ સાવિત્રી-કુંડ પણ છે, જ્યાં સ્નાન-દાનથી શુભ સિદ્ધિ મળે છે.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततस्त्रिपुष्करं गच्छेदभीष्टं पद्मजस्य च । ब्रह्मणा तत्समानीतं पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके
પુલસ્ત્યએ કહ્યું—ત્યારબાદ ત્રિપુષ્કર જવું જોઈએ, જે પદ્મજ બ્રહ્માને પણ પ્રિય છે; તે પવિત્ર તીર્થ બ્રહ્માએ અર્બુદ નામના પર્વત પર લાવી સ્થાપ્યું હતું।
Verse 2
वसिष्ठस्य पुरा सत्रे वर्त्तमाने नराधिप । तस्मिन्नगे समायाता ब्रह्माद्याश्च सुरोत्तमाः
હે નરાધિપ! પ્રાચીન કાળે વસિષ્ઠના સત્રયજ્ઞ ચાલતા હતા ત્યારે તે પર્વત પર બ્રહ્મા આદિ શ્રેષ્ઠ દેવગણ એકત્ર થયા।
Verse 3
प्रतिज्ञातं महाराज ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना । यावत्स्थास्ये नृलोकेऽस्मिंस्तावत्सन्ध्यां त्रिपुष्करे । वंदयिष्यामि संप्राप्ते संध्याकाले समाहितः
હે મહારાજ! અવ્યક્ત-જન્મા બ્રહ્માએ પ્રતિજ્ઞા કરી છે—‘જ્યાં સુધી હું આ નૃલોકમાં રહીશ, ત્યાં સુધી ત્રિપુષ્કરમાં સંધ્યાકાળે સમાહિત ચિત્તે સંધ્યાનું વંદન કરીશ।’
Verse 4
एतस्मिन्नेव काले तु प्रस्थितः पुष्करं प्रति । संध्यार्थं पद्मजो यावद्वसिष्ठस्तावदब्रवीत्
એ જ સમયે, પદ્મજ બ્રહ્મા સંધ્યા-ઉપાસના માટે પુષ્કર તરફ પ્રસ્થાન કર્યા, ત્યારે વસિષ્ઠે તેમને કહ્યું।
Verse 5
वसिष्ठ उवाच । कर्मकालश्च सम्प्राप्तो यज्ञेऽस्मिन्सुरसत्तम । स विना न त्वया देव सिद्धिं यास्यति कर्हिचित्
વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે સૂરસત્તમ! આ યજ્ઞમાં કર્મનો નિયત સમય આવી પહોંચ્યો છે; હે દેવ! તમારા વિના આ ક્યારેય સિદ્ધિ પામશે નહીં।
Verse 6
तस्मादानय चात्रैव पद्मयोने त्रिपुष्करम् । संध्योपास्तिं ततः कृत्वा तत्र भूयः सुरेश्वर । ब्रह्मत्वं कुरु देवेश सत्रे चास्मिन्दयानिधे
અતએવ, હે પદ્મયોનિ! ત્રિપુષ્કરને અહિં જ લાવો. ત્યાં સંધ્યા-ઉપાસના કરીને, હે સુરેશ્વર, ફરી પાછા આવો; હે દેવેશ, દયાનિધિ! આ સત્રયજ્ઞમાં બ્રહ્મત્વ (બ્રહ્મા-ઋત્વિજપદ) ધારણ કરો।
Verse 7
एवमुक्तो वसिष्ठेन ब्रह्मा लोक पितामहः । ध्यात्वा तत्रानयामास ज्येष्ठमध्यकनिष्ठिकम् । पुष्करत्रितयं चागात्सुपुण्ये सलिलाशये
વસિષ્ઠે એમ કહ્યે ત્યારે લોકપિતામહ બ્રહ્માએ ધ્યાન કરીને ત્યાં જ્યેષ્ઠ, મધ્ય અને કનિષ્ઠ—એવા ત્રણેય પુષ્કરોને પ્રગટ કરી, તે પરમ પુણ્ય જલાશયે પહોંચ્યા।
Verse 8
ततःप्रभृति संजातमर्बुदेऽस्मिंस्त्रिपुष्करम्
તે સમયથી આ અર્બુદ પ્રદેશમાં ત્રિપુષ્કર પ્રાદુર્ભૂત થયું।
Verse 9
तत्र यः कार्तिके मासि पौर्णमास्यां समाहितः । स्नानं करोति दानं च तस्य लोकाः सनातनाः
કાર્તિક માસની પૂનમના દિવસે એકાગ્રચિત્તે ત્યાં સ્નાન અને દાન કરનારને શાશ્વત લોકફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 10
तस्य चोत्तरदिग्भागे सावित्रीकुण्डमुत्तमम् । स्नानदानादिकं कुर्वन्यत्र याति शुभां गतिम्
તેના ઉત્તર ભાગે ઉત્તમ સાવિત્રી-કુંડ છે. ત્યાં સ્નાન, દાન વગેરે કરનાર શુભ ગતિને પામે છે।
Verse 54
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे त्रिपुष्करमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुष्पंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ત્રીજા અર્બુદખંડમાં ‘ત્રિપુષ્કરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ચોપનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।