Adhyaya 30

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । अग्नितीर्थं ततो गच्छेत्पावनं परमं नृणाम् । तत्र वह्निः पुरा नष्टो लब्धश्च त्रिदशैरपि

પુલસ્ત્ય બોલ્યા: ત્યાર પછી મનુષ્યોને પરમ પાવન કરનારા અગ્નితీર્થમાં જવું જોઈએ. પ્રાચીન કાળમાં ત્યાં અગ્નિદેવ લુપ્ત થઈ ગયા હતા અને દેવતાઓ દ્વારા પુનઃ પ્રાપ્ત થયા હતા.

Verse 2

ययातिरुवाच । किमर्थं भगवन्वह्निः पुरा नष्टो द्विजोत्तम । कथं तत्रैव लब्धस्तु कौतुकं मे महामुने

યયાતિ બોલ્યા: હે ભગવન્! હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! પ્રાચીન કાળમાં અગ્નિદેવ કયા કારણે લુપ્ત થયા હતા? અને તેઓ ત્યાં જ પુનઃ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયા? હે મહામુનિ, મને આ જાણવાનું મોટું કૌતુક છે.

Verse 3

पुलस्त्य उवाच । पुरा वृष्टिनिरोधोऽभूद्यावद्द्वादशवत्सरान् । संशयं परमं प्राप्तः सर्वो लोकः क्षुधार्दितः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા: પ્રાચીન કાળમાં બાર વર્ષ સુધી વરસાદ થયો ન હતો. ભૂખથી પીડાઈને સમગ્ર સંસાર ઘોર સંકટ અને સંશયમાં પડી ગયો હતો.

Verse 4

प्रायो मृतो मृतप्रायः शेषोऽभूद्धरणीतले । नष्टा अरण्यजा ग्राम्याः पशवः पक्षिणो मृगाः

પૃથ્વી પર જે શેષ બચ્યા હતા, તેઓ પ્રાયઃ મૃત અથવા મૃતતુલ્ય થઈ ગયા હતા. વન અને ગામમાં રહેતા પશુ, પક્ષી અને મૃગ બધા નાશ પામ્યા હતા.

Verse 5

एवं कृच्छ्रमनुप्राप्ते मर्त्यलोके नराधिपः । विश्वामित्रो मुनिवरः संदेहं परमं गतः

હે રાજન! મર્ત્યલોકમાં આવું ઘોર કષ્ટ આવી પડતાં, મુનિશ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્ર પરમ સંદેહ અને ચિંતામાં પડી ગયા.

Verse 6

अन्नौषधिरसाभावादस्थिशेषो व्यजायत । अन्यस्मिन्दिवसे प्राप्तः क्षुत्क्षामः पर्यटन्दिशः

અન્ન, ઔષધિ અને પોષક રસના અભાવે તે માત્ર અસ્થિશેષ બની ગયો. પછી બીજા દિવસે ભૂખથી ક્ષીણ થઈ તે દિશાદિશામાં ભટકતો રહ્યો.

Verse 7

चंडालनिलयं प्राप्तः क्षुत्तृषापीडितो भृशम् । तत्रापश्यन्मृतं श्वानं शुष्कं पार्थिवसत्तम

ભૂખ અને તરસથી અત્યંત પીડિત થઈ તે ચાંડાળના નિવાસે પહોંચ્યો. ત્યાં તેણે સૂકાઈ ગયેલો મરેલો કૂતરો જોયો—હે રાજશ્રેષ્ઠ।

Verse 8

तमादाय गृहं प्राप्तः प्रक्षाल्य सलिलेन तु । क्षुत्क्षामः पाचयामास ततस्तं पावकेऽजुहोत्

તેને લઈને તે ઘરે આવ્યો; પાણીથી ધોઈ, ભૂખથી નબળો થઈ તેને રાંધ્યું અને પછી તે માંસ અગ્નિમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કર્યું।

Verse 9

अभक्ष्यभक्षणं ज्ञात्वा हव्यवाहस्ततो नृप । शक्रस्योपरि मन्युं स्वं चक्रेऽतीव महीपते

અભક્ષ્યનું ભક્ષણ થયું છે એમ જાણી હવ્યવાહ અગ્નિએ, હે નૃપ, હે ભૂમિપતિ, શક્ર પ્રત્યે અત્યંત ક્રોધ ધારણ કર્યો।

Verse 10

नष्टौषधिरसे लोके युक्तमेतद्धि सांप्रतम् । यादृगाप्तं हविस्तादृगग्निभक्षो विशिष्यते

જગતમાં ઔષધિરસ નષ્ટ થયો હોય ત્યારે આ વાત હવે યોગ્ય જ લાગે છે—જેમ હવિ પ્રાપ્ત થાય તેમ અગ્નિનું ભક્ષ્ય પણ તદનુરૂપ વિશેષ બને છે।

Verse 11

नाभक्ष्यं भक्षयिष्यामि त्यजिष्ये क्षितिमंडलम् । येन शक्रादयो देवा यांति कष्टतरां दशाम्

હું કદી પણ અભક્ષ્યનું ભક્ષણ નહીં કરું; જરૂર પડે તો ક્ષિતિ-મંડળનો ત્યાગ કરી દઈશ—જેનાથી શક્રાદિ દેવો વધુ કઠોર દુઃખદ દશામાં જઈ પડે.

Verse 12

एवं संचिंत्य मनसा सकोपो हव्यवाहनः । प्रणष्टः सकलं हित्वा मर्त्यलोकं चराचरम्

આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, ક્રોધથી ભરાયેલ હવ્યવાહન (અગ્નિ) સમગ્ર ચરાચર સહિત મર્ત્યલોકને ત્યજી સહસાએ અદૃશ્ય થયો.

Verse 13

प्रणष्टे सहसा वह्नावग्निष्टोमादिकाः क्रियाः । प्रणष्टास्तु जनाः सर्वे विशेषात्संशयं गताः

અગ્નિ સહસાએ અદૃશ્ય થતાં અગ્નિષ્ટોમ વગેરે યજ્ઞક્રિયાઓ અટકી ગઈ; અને સર્વ લોકો વિશેષ કરીને ઘોર સંશયમાં પડ્યા.

Verse 14

ततो देवगणाः सर्वे संदेहं परमं गताः । यज्ञभागविहीनत्वान्मंत्रं चक्रुस्ततो मिथः

પછી સર્વ દેવગણ પરમ સંશયમાં પડ્યા; યજ્ઞભાગથી વંચિત થતાં તેમણે પરસ્પર વિચાર-વિમર્શ કર્યો.

Verse 15

त्यक्तस्तु वह्निना मर्त्यस्ततो नाशं गता नराः । शेषनाशाद्वयं सर्वे विनंक्ष्यामो न संशयः

અગ્નિએ મર્ત્યોને ત્યજી દીધા તેથી મનુષ્યો વિનાશને પામ્યા. શેષ પણ નષ્ટ થાય તો અમે પણ—અમે સર્વે—નિશ્ચિત વિનષ્ટ થઈ જઈશું; તેમાં સંશય નથી.

Verse 16

तस्मादन्वेष्यतां वह्निर्यत्र तिष्ठति सांप्रतम् । यथा चरति मर्त्ये च तथा नीतिर्विधीयताम्

અતએવ અગ્નિ અત્યારે જ્યાં નિવાસ કરે છે ત્યાં તેની શોધ કરવી જોઈએ. અને મર્ત્યલોકમાં તે જેમ વર્તે છે તેમ અનુરૂપ યોગ્ય નીતિ નક્કી કરવી જોઈએ.

Verse 17

पुलस्त्य उवाच । एवं ते निश्चयं कृत्वा सर्वे देवाः सवासवाः । अन्वैषयंस्तथाग्निं ते समंतात्क्षितिमंडले

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે નિશ્ચય કરીને, ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવતાઓએ પૃથ્વીમંડળના ચારે તરફ સર્વત્ર અગ્નિની શોધ શરૂ કરી.

Verse 18

ततस्ते पुरतो दृष्ट्वा शुकं श्रांता दिवौकसः । पप्रच्छुः श्रद्धया वह्निर्यदि दृष्टः प्रकथ्यताम्

પછી થાકેલા સ્વર્ગવાસીઓએ આગળ શુકને જોઈ શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂછ્યું—“જો તમે અગ્નિને જોયો હોય તો કૃપા કરીને અમને કહો.”

Verse 19

शुक उवाच । योऽयं वंशो महानग्रे प्रदग्धो वह्निसंगतः । प्रणष्टो हव्यवाहोत्र मया दृष्टो महाद्युतिः

શુક બોલ્યો—“આ જે મહાન વંશ (વાંસનો દંડ) પહેલાં અગ્નિના સંસર્ગથી દગ્ધ થયો હતો, ત્યાં જ અદૃશ્ય થયેલા હવ્યવાહ અગ્નિદેવને મેં મહાતેજથી દીપ્ત જોયા.”

Verse 20

शुकेनावेदितो वह्निः शप्त्वा तं मन्युना वृतः । गद्गदा भावि ते वाणी प्रोक्त्वेदं प्रस्थितो द्रुतम्

શુકે બતાવતાં જ, ક્રોધથી આવૃત વહ્નિ (અગ્નિ) એ તેને શાપ આપ્યો—“તારી વાણી ગદગદ, એટલે અટકતી-અટકતી થશે.” એમ કહી તે તરત જ ઝડપથી નીકળી ગયો.

Verse 21

प्रविवेश शमीगर्भमश्वत्थं तरुसत्तमम् । तत्रस्थो द्विपराज्ञा स कथितो विबुधान्प्रति

તે શમીવૃક્ષના ગર્ભમાં—વૃક્ષોમાં શ્રેષ્ઠ અશ્વત્થમાં—પ્રવેશ્યો. ત્યાં સ્થિત રહેલા તેને ગજરાજે દેવતાઓને નિવેદિત કર્યો.

Verse 22

स तं प्रोवाच ते जिह्वा विपरीता भविष्यति । ततो जलाशयं गत्वा पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके

તે તેને કહ્યું—“તારી જીભ વિકૃત થશે.” ત્યારબાદ અર્બુદ નામના પર્વત પરના જળાશય પાસે જઈ,

Verse 23

प्रविष्टो भगवान्वह्निर्यथा देवैर्न लक्ष्यते । तत्रोत्थेन दर्दुरेण तेषां प्रोक्तो हुताशनः

ભગવાન્ વહ્નિ એવો પ્રવેશ્યો કે દેવતાઓ તેને ઓળખી ન શક્યા. પરંતુ ત્યાં ઊભરેલા એક દેડકાએ હુતાશનને તેમને પ્રગટ કર્યો.

Verse 24

अत्राऽसौ तिष्ठते वह्निर्निर्झरे पर्वतस्य च । दग्धाश्च जलजाः सर्वे सुतप्तेनैव वारिणा

“અહીં જ વહ્નિ પર્વતના ઝરણામાં સ્થિત છે; અને અત્યંત તપ્ત થયેલા આ જળથી જળજ સર્વ પ્રાણીઓ દગ્ધ થયા છે.”

Verse 25

कृच्छ्रादहं विनिष्क्रांतस्तस्मान्मृत्युमुखात्सुराः । तच्छ्रुत्वा यत्नमास्थाय प्रविष्टो हव्यवाहनः

“હે સુરાઓ! હું તે મૃત્યુમુખમાંથી મહાકષ્ટે બહાર નીકળ્યો.” આ સાંભળી હવ્યવાહન (અગ્નિ) પ્રયત્ન કરીને અંદર પ્રવેશ્યો.

Verse 26

भविष्यसि विजिह्वस्त्वं शप्त्वा तं दर्दुरं नृपः

“તું જિહ્વાવિહીન (અથવા જિહ્વાવિકૃત) બનશે”—એમ કહી રાજા અગ્નિએ તે દેડકાને શાપ આપ્યો।

Verse 27

ततो देवगणाः सर्वे निष्क्रांताः सलिलाश्रयात् । संवेष्ट्य तुष्टुवुः सर्वे स्तवैर्वेदोद्भवैर्नृप

પછી સર્વ દેવગણો જલાશ્રયમાંથી બહાર નીકળ્યા; હે રાજન, ચારે તરફથી ઘેરીને તેમણે વેદોદ્ભવ સ્તવોથી તેની સ્તુતિ કરી।

Verse 28

देवा ऊचुः । त्वमग्ने सर्वभूतानामंतश्चरसि पावक । त्वया हीनं जगत्सर्वं नाशं यास्यति सत्वरम्

દેવોએ કહ્યું—હે અગ્ને, હે પાવક! તું સર્વ ભૂતોના અંતરમાં વિચરે છે; તારા વિના આ સમગ્ર જગત ત્વરિત નાશ પામશે।

Verse 29

त्वं मुखं सर्वदेवानां त्वयि लोकाः प्रतिष्ठिताः । भूलोके च त्वया त्यक्ते वयं सर्वे सवासवाः । विनाशमेव यास्यामस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि

તું સર્વ દેવતાઓનું ‘મુખ’ છે; તારા પર જ લોકો પ્રતિષ્ઠિત છે। જો તું ભૂલોક ત્યજી દે, તો અમે બધા—ઇન્દ્ર સહિત—માત્ર વિનાશને પામીએ; તેથી તું અમને રક્ષવા યોગ્ય છે।

Verse 30

त्वं ब्रह्मा त्वं महादेवस्त्वं विष्णुस्त्वं दिवाकरः । त्वं चंद्रस्त्वं च धनदो मरुत्त्वं च सुरेश्वरः

તું બ્રહ્મા છે, તું મહાદેવ છે, તું વિષ્ણુ છે, તું દિવાકર (સૂર્ય) છે। તું ચંદ્ર છે, તું ધનદ (કુબેર) છે; તું મરુત છે અને તું સુરેશ્વર છે।

Verse 31

इंद्राद्या विबुधाः सर्वे त्वदायत्ता हुताशन । किमर्थं भगवन्मर्त्त्यं त्यक्त्वा त्वमत्र संस्थितः । किमर्थं भगवन्नस्माननागांस्त्यक्तुमिच्छसि

હે હુતાશન! ઇન્દ્રાદિ સર્વ દેવો તારા પર આધારિત છે. હે ભગવન, મર્ત્યલોક ત્યજીને તું અહીં કેમ સ્થિત થયો છે? હે પ્રભુ, નિર્દોષ અમને ત્યજવા કેમ ઇચ્છે છે?

Verse 32

पुलस्त्य उवाच । वेष्टितो भगवान्वह्निर्देवैः स्तुतिपरायणैः । तस्यैव निर्झरस्याथ तटस्थो वाक्यमब्रवीत्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા— સ્તુતિમાં તત્પર દેવોથી ઘેરાયેલા ભગવાન અગ્નિદેવ એ જ પવિત્ર ઝરણાના કાંઠે ઊભા રહી પછી આ વચન બોલ્યા।

Verse 33

वह्निरुवाच । अभक्ष्यभक्षणे शक्रो मामिच्छति नियोजितुम् । तेनैव न करोत्येष वृष्टिं मर्त्त्ये सुरेश्वरः

અગ્નિ બોલ્યા— શક્ર મને અભક્ષ્યનું ભક્ષણ કરાવવામાં નિયોજિત કરવા ઇચ્છે છે. એ જ કારણે આ દેવેશ્વર મર્ત્યલોકમાં વરસાદ કરતો નથી।

Verse 34

अतोऽहं भूतलं त्यक्त्वा प्रविष्टो निर्झरे त्विह । प्रणष्टान्नरसे लोके न चाहं स्थातुमुत्सहे

એથી હું ભૂતલ ત્યજીને અહીં આ ઝરણામાં પ્રવેશ્યો છું. જ્યાં લોકમાં માનવતા અને ધર્માચારનો રસ નષ્ટ થયો છે, ત્યાં રહેવા મને હિંમત થતી નથી।

Verse 35

शक्र उवाच । शृणु यस्मान्मया रोधः कृतो वृष्टेर्हुताशन । देवापिर्नाम धर्मज्ञः क्षत्रियाणां यशस्करः

શક્ર બોલ્યા— હે હુતાશન, સાંભળ; મેં વરસાદ કેમ અટકાવ્યો. દેવાપિ નામનો એક પુરુષ છે— ધર્મજ્ઞ અને ક્ષત્રિયોની કીર્તિ વધારનાર।

Verse 36

प्रतीपस्तत्सुतः साधुः सर्वशीलवतां वरः । देवापौ च गते स्वर्गं ज्येष्ठभ्रातरमग्रजम् । संत्यक्त्वा जगृहे राज्यं शंतनुस्तत्सुतोऽवरः

તેનો પુત્ર પ્રતીપ સદ્ગુણી હતો, સદાચારીઓમાં શ્રેષ્ઠ. અને જયારે જ્યેષ્ઠ ભ્રાતા દેવાપિ સ્વર્ગે ગયા, ત્યારે પ્રતીપના કનિષ્ઠ પુત્ર શંતનુએ અગ્રજને બાજુ પર રાખી રાજ્ય ગ્રહણ કર્યું.

Verse 37

एतस्मात्कारणाद्राज्ये तस्य वृष्टिर्निराकृता । तवादेशात्करिष्यामि निवर्तस्व हुताशन

આ જ કારણથી તેના રાજ્યમાં વરસાદ અટકાવવામાં આવ્યો છે. તારા આદેશથી હું તેને યોગ્ય કરી દઈશ; તેથી પાછા હટ, હુતાશન (અગ્નિ)!

Verse 38

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षः पुष्करावर्तकान्घनान् । द्रुतमाज्ञापयामास वृष्ट्यर्थं जगतीतले

પુલસ્ત્ય બોલ્યા— આમ કહી સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) એ ‘પુષ્કરાવર્તક’ નામના વર્ષાવાહક મેઘોને ધરતીતળ પર વરસાદ વરસાવવા ત્વરિત આજ્ઞા આપી.

Verse 39

अथ शक्रसमादिष्टा विद्युत्वन्तो बलाहकाः । गम्भीरराविणः सर्वं भूतलं प्रचुरैर्जलैः । पूरयामासुरत्युग्रा द्युतिमन्तो महीपते

પછી શક્ર (ઇન્દ્ર)ના આદેશથી વિદ્યુતયુક્ત, ગંભીર ગર્જના કરનારા, અત્યંત ઉગ્ર અને તેજસ્વી મેઘોએ, હે રાજા, સમગ્ર ભૂતલને પ્રચુર જળથી ભરિ દીધું.

Verse 40

ततोऽगमत्परां तुष्टिं भगवान्हव्यवाहनः । रोचयामास भूपृष्ठे वसतिं देवकारणात्

ત્યારબાદ ભગવાન હવ્યવાહન (અગ્નિ) પરમ સંતોષને પામ્યા અને દેવતાઓના પ્રયોજનથી ધરતીપૃષ્ઠ પર નિવાસ કરવાનું તેમણે અનુમોદન કર્યું.

Verse 41

देवा ऊचुः । तवाऽदेशात्कृता वृष्टिरन्यत्कार्यं हुताशन । यत्ते प्रियं तदस्माकं सुशीघ्रं हि निवेदय

દેવોએ કહ્યું—હે હુતાશન! તારા આદેશથી વરસાદ થયો. હવે બીજું કયું કાર્ય બાકી છે? જે તને પ્રિય હોય તે અમને તત્કાળ જણાવ.

Verse 42

अग्निरुवाच । एतज्जलाशयं पुण्यं मन्नाम्ना तीर्थमुत्तमम् । ख्यातिं यातु धरापृष्ठे युष्माकं हि प्रसादतः

અગ્નિએ કહ્યું—આ પુણ્ય જળાશય મારા નામે ઉત્તમ તીર્થ બને; તમારા પ્રસાદથી ધરતી પર તેની ખ્યાતિ ફેલાય.

Verse 43

देवा ऊचुः । अग्नितीर्थमिदं लोके प्रख्यातिं संप्रयास्यति । अत्र स्नातो नरः सम्यगग्निलोकं प्रयास्यति

દેવોએ કહ્યું—આ લોકમાં ‘અગ્નિતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થશે. અહીં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરનાર મનુષ્ય અગ્નિલોકને પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 44

यस्तिलान्दास्यति नरस्तीर्थेऽस्मिन्सुसमाहितः । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं तस्य भविष्यति

આ તીર્થમાં સમાધાનચિત્તે જે મનુષ્ય તિલદાન કરશે, તેને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળશે.

Verse 45

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सुराः सर्वे स्वस्वस्थानं ययुस्ततः । वह्निश्च भगवान्राजन्यथापूर्वमवर्तत

પુલસ્ત્યએ કહ્યું—આવું કહી સર્વ દેવો પોતાના-પોતાના ધામે ગયા. હે રાજન! ભગવાન વહ્નિ (અગ્નિ) પૂર્વવત્ ત્યાં જ સ્થિત રહ્યા.

Verse 46

यश्चैत्पठते नित्यं प्रातरुत्थाय चोत्तमम् अग्नितीर्थस्य माहात्म्यं मुच्यते सर्वपातकैः

જે કોઈ પ્રાતઃકાળે ઊઠીને નિત્ય અગ્નિતીર્થનું આ ઉત્તમ માહાત્મ્ય પાઠ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 47

अहोरात्रकृतात्पापात्स शृण्वन्नपि मुच्यते

તે માત્ર સાંભળવાથી પણ દિવસ-રાતમાં કરેલા પાપોથી મુક્ત થાય છે।