Adhyaya 51
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને ચંદ્રોદ્ભેદ તીર્થનું માહાત્મ્ય સંભળાવે છે. ચંદ્ર સાથે સંબંધિત, પાપહર અને અદ્વિતીય એવા તીર્થનો પ્રથમ ઉલ્લેખ થાય છે. અમૃતપ્રસંગથી રાહુનું દેવો સાથે વૈર થયું; વિષ્ણુએ તેનું શિર કાપ્યું છતાં અમૃતપાનથી તે અમર રહ્યો અને ગ્રહણકાળે ખાસ કરીને ચંદ્રને ભય અને પીડા આપતો રહ્યો. રાહુના ભયથી રક્ષણ માગવા ચંદ્ર અર્બુદ પર્વતે ગયો, શિખર ભેદી ઊંડી ગુફા બનાવી અને તેમાં કઠોર તપ કર્યું. પ્રસન્ન મહેશ્વર પ્રગટ થઈ વર આપે છે. ચંદ્ર ગ્રહણ સમયે રાહુના ‘ગ્રહણ’થી મુક્તિ માગે છે. શિવ રાહુની શક્તિ સ્વીકારી પણ પ્રતિઉપાય સ્થાપે છે—ગ્રહણકાળે આ તીર્થમાં સ્નાન અને દાન કરનારને મંગળ થાય, પુણ્ય અક્ષય બને અને ચંદ્રની વ્યથા પણ વિધિપૂર્વક શાંત થાય. શિખરભેદના કારણે સ્થળનું નામ ‘ચંદ્રોદ્ભેદ’ પડ્યું. ગ્રહણ સમયે અહીં સ્નાન કરવાથી પુનર્જન્મથી મુક્તિ, અને સોમવારે સ્નાન કરી દર્શન કરવાથી ચંદ્રલોકમાં નિવાસ મળે એવી ફલશ્રુતિ છે. અંતે શિવ અંતર્ધાન થાય છે અને ચંદ્ર આનંદથી પોતાના સ્થાન પર પરત ફરે છે.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ चंद्रोद्भेदमनुत्तमम् । तीर्थं पापहरं नृणां निशानाथेन निर्मितम्
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ત્યારબાદ અનુત્તમ ચંદ્રોદ્ભેદ તીર્થમાં જવું જોઈએ; તે મનુષ્યોના પાપ હરે છે અને નિશાનાથ (ચંદ્રદેવ) દ્વારા સ્થાપિત છે.
Verse 2
प्रतिज्ञातं यदा राजन्ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । राहुणा कृतवैरेण च्छिन्ने शिरसि विष्णुना
હે રાજન, જ્યારે ચંદ્ર-સૂર્યના ગ્રહણની પ્રતિજ્ઞા સ્થિર થઈ—અને વૈરથી પ્રેરિત રાહુનું શિર વિષ્ણુએ છેદી નાખ્યું—
Verse 3
तदा भयान्वितश्चन्द्रो मत्वा दैत्यं दुरासदम् । पीयूषभक्षणोद्युक्तं ततश्चार्बुदमभ्यगात्
ત્યારે ચંદ્ર ભયથી વ્યાકુલ થયો; તે દૈત્યને દુર્જય અને અમૃત ભક્ષણ માટે ઉદ્યત માની, ત્યારબાદ અર્બુદ પર્વત તરફ ગયો.
Verse 4
तत्र भित्त्वा गिरेः शृंगे कृत्वा विवरमुत्तमम् । प्रविष्टस्तस्य मध्ये तु तपस्तेपे सुदुश्चरम्
ત્યાં તેણે પર્વતના શિખરને ભેદીને ઉત્તમ વિવર કર્યું; તેમાં પ્રવેશ કરીને અંદર અતિ દુષ્કર તપ કર્યું।
Verse 5
ततः कालेन महता तुष्टस्तस्य महेश्वरः । अब्रवीद्वृणु भद्रं ते वरं यत्ते हृदिस्थितम्
ઘણો સમય ગયા પછી મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા—“તારું કલ્યાણ થાઓ; તારા હૃદયમાં જે વર સ્થિત છે તે માગ।”
Verse 6
चंद्र उवाच । प्रतिज्ञातं सुरश्रेष्ठ राहुणा ग्रहणं मम । बलवानेष दुर्धर्षः प्रकृत्या सिंहिकासुतः
ચંદ્ર બોલ્યો—હે સુરશ્રેષ્ઠ! રાહુએ મને ગ્રહણ (ગ્રસણ) કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરી છે. એ બળવાન અને સ્વભાવથી દુર્ધર્ષ—સિંહિકાનો પુત્ર છે।
Verse 7
सांप्रतं भक्षितं तेन पीयूषं सुरसत्तम । अहं मध्ये धृतश्चापि राहुणाऽसौ दुरासदः
હે સુરસત્તમ! હમણાં જ તેણે અમૃત ભક્ષણ કર્યું છે; અને હું પણ તે દુર્લંઘ્ય રાહુના પકડમાં વચ્ચે ધૃત થયો છું।
Verse 8
पीयमानेऽमृते देव देवैः पूर्वं पराजितैः । दैवतं रूपमास्थाय दानवोऽसौ समागतः
હે દેવ! જ્યારે અમૃત પીવામાં આવી રહ્યું હતું અને દેવો પહેલાં પરાજિત થયા હતા, ત્યારે તે દાનવ દેવરૂપ ધારણ કરીને ત્યાં આવી પહોંચ્યો।
Verse 9
अपिबच्चामृतं राहुस्तेनास्य मृत्युवर्जितम् । अमृतं चाक्षयं जातं शिरो देवभयप्रदम्
રાહુએ અમૃત પાન કર્યું; તેથી તે મૃત્યુથી રહિત થયો. અમૃતનો પ્રભાવ અક્ષય થયો અને તેનું શિર દેવોને ભય આપનારું બન્યું.
Verse 10
ततो देवैः कृतं साम ग्रहमध्ये प्रतिष्ठितः । प्रतिज्ञाते ग्रहेऽस्माकं ततो मे भयमाविशत्
પછી દેવોએ સામ (સમાધાનવચન) કર્યું અને તે ગ્રહણના મધ્યમાં જ સ્થિર રહ્યો. પરંતુ અમારા પર ગ્રહણ પ્રતિજ્ઞાથી નિશ્ચિત થતાં જ મને ભય વ્યાપી ગયો.
Verse 11
भयात्तस्य सुरश्रेष्ठ भित्त्वा शृंगं गिरेरिदम् । कृतं श्वभ्रमगाधं च तपोऽर्थं सुरसत्तम । तस्मादत्र प्रसादं मे कुरु कामनिषूदन
તેના ભયથી, હે દેવશ્રેષ્ઠ, મેં આ પર્વતશિખર ભેદીને તપ માટે ઊંડો ગુહાગર્ત બનાવ્યો. તેથી, હે કામનિષૂદન, અહીં મને પ્રસાદ આપો.
Verse 12
भगवानुवाच । अवध्यः सर्वदेवानामजेयः स महाबलः । करिष्यति ग्रहं नूनं राहुः कोपपरायणः । परं तव निशानाथ करिष्येऽहं प्रतिक्रियाम्
ભગવાન બોલ્યા—રાહુ સર્વ દેવો માટે અવધ્ય, અજેય અને મહાબલી છે; ક્રોધપરાયણ થઈ તે નિશ્ચયે ગ્રહણ કરશે. પરંતુ, હે નિશાનાથ, તારા માટે હું પ્રતિકારવિધિ કરીશ.
Verse 13
ग्रहणे तव संप्राप्ते स्नानदानादिकाः क्रियाः । करिष्यंति जना लोके सम्यक्छ्रेयःसमन्विताः
જ્યારે તારો ગ્રહણ આવે, ત્યારે લોકમાં લોકો સ્નાન, દાન વગેરે ક્રિયાઓ કરશે, જે સમ્યક્ શ્રેયસ્થી યુક્ત હશે.
Verse 14
ताभिस्तव न संतापः स्वल्पोऽप्येवं भविष्यति । अक्षयं सुकृतं तेषां कृतं कर्म भविष्यति
આ અનુષ્ઠાનો દ્વારા તને અણુ માત્ર પણ કષ્ટ નહીં થાય; અને તેઓ કરેલા કર્મનું પુણ્ય અક્ષય બની રહેશે.
Verse 15
ग्रहणे तव संजाते मम वाक्यादसंशयम् । एतद्भिन्नं त्वया यस्मात्तपोऽर्थं शिखरं गिरेः । चन्द्रोद्भेदमिति ख्यातं तीर्थं लोके भविष्यति
તારા ગ્રહણ સમયે, મારા વચનથી—નિઃસંદેહ—તપ માટે તું પર્વતશિખર ભેદ્યું હોવાથી, આ તીર્થ લોકમાં ‘ચન્દ્રોદ્ભેદ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.
Verse 16
ग्रहणे तव संप्राप्ते योऽत्र स्नानं करिष्यति । न तस्य पुनरेवात्र जन्म लोके भविष्यति
તારા ગ્રહણ સમયે જે અહીં સ્નાન કરશે, તેને આ લોકમાં ફરી જન્મ નહીં થાય.
Verse 17
यो वा सोमदिने स्नानं दर्शनं तत्र चाचरेत् । तव लोके ध्रुवं वासस्तस्य चंद्र भविष्यति
અથવા જે સોમવારે ત્યાં સ્નાન કરીને દર્શન-પૂજન કરે, હે ચંદ્ર, તેને તારા લોકમાં નિશ્ચિત નિવાસ મળશે.
Verse 18
एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चांतर्दधे हरः । चन्द्रोऽपि प्रययौ हृष्टः स्वस्थानं नृपसत्तम
આમ કહી ભગવાન હર ત્યાંથી અંતર્ધાન થયા. અને ચંદ્ર પણ હર્ષિત થઈ પોતાના સ્થાને પ્રસ્થાન કર્યો, હે નૃપશ્રેષ્ઠ!
Verse 51
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे चन्द्रोद्भेदतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनामैकपंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ત્રીજા અર્બુદખંડમાં ‘ચંદ્રોદ્ભેદ તીર્થ-માહાત્મ્ય વર્ણન’ નામનો એકાવનમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।