Adhyaya 62
પ્રભાસ ખંડમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ તીર્થયાત્રાનો ક્રમ વર્ણવી શ્રોતાને બે લિંગોના દર્શન કરાવે છે—ગૌરી (ઉમા) દ્વારા રચાયેલ કાટેશ્વર લિંગ અને નદીદેવી ગંગા દ્વારા રચાયેલ ગંગેશ્વર લિંગ। સૌભાગ્ય વિષયે ઉમા અને ગંગા વચ્ચે થયેલા પૂર્વ વિવાદથી કથા પ્રેરિત થાય છે; ગંગા લિંગસ્થાન શોધે છે, જ્યારે ઉમા લિંગસદૃશ સુંદર પર્વતાકૃતિને ‘કાટક’ (વલય જેવી નિશાની) સાથે જોઈ પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી પૂજન કરે છે। ઉમાની ભક્તિથી મહાદેવ પ્રસન્ન થઈ દર્શન આપે છે અને વરદાન આપે છે। ગૌરી તે સ્થાનનું નામ ‘કાટેશ્વર’ રાખી ફલશ્રુતિ કહે છે—સપત્ની સ્પર્ધાથી પીડિત અથવા વિયોગથી દુઃખિત સ્ત્રીઓને માત્ર દર્શનથી જ જ્વર/ક્લેશ શમે, કલ્યાણ થાય અને ગૃહસૌભાગ્ય પુનઃસ્થાપિત થાય। પછી ગંગા પણ પૂજન કરી વર પામે છે અને ગંગેશ્વરની સ્થાપના કરે છે; બંને લિંગોના દર્શન કરવાનું વિધાન છે, ખાસ કરીને ‘સપત્ની-દોષ’ નિવારણ તથા સુખ અને સૌભાગ્ય પ્રાપ્તિ માટે। અધ્યાય અર્બુદ ક્ષેત્રની પવિત્ર ભૂગોળમાં આ મહિમાને સ્થિર ભક્તિપ્રેરણા રૂપે સ્થાપિત કરીને પૂર્ણ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्यस्य उवाच । ततः कटेश्वरं गच्छेल्लिंगं गौरीविनिर्मितम् । तथा गंगेश्वरं चान्यद्गङ्गया निर्मितं स्वयम्
પુલસ્ત્યે કહ્યું—ત્યારબાદ કટેશ્વર પાસે જવું જોઈએ; તે ગૌરીએ બનાવેલું લિંગ છે. તેમજ બીજું ગંગેશ્વર પણ છે, જે ગંગાએ સ્વયં રચ્યું.
Verse 2
पुरा समभवद्युद्धमुमायाः सह गंगया । सौभाग्यं प्रति राजेन्द्र ततो गौरीत्यभाषत
હે રાજેન્દ્ર! પ્રાચીન કાળે ઉમા અને ગંગા વચ્ચે સૌભાગ્ય વિષયે વિવાદ થયો; ત્યારે ગૌરીએ આ રીતે કહ્યું.
Verse 3
यया संपूजितः शंभुः शीघ्रं यास्यति दर्शनम् । सा सौभाग्यवती नूनभावयोः संभविष्यति
જેના દ્વારા શંભુની સમ્યક્ પૂર્ણ પૂજા થશે અને જે શીઘ્રે તેમનું દર્શન પામશે—અમ બંનેમાં તે જ નિશ્ચયે સાચી સૌભાગ્યવતી થશે.
Verse 4
एवमुक्ता ततो गंगा सत्वरैत्यात्र पर्वते । लिंगमन्वेषयामास चिरकालादवाप सा
આ રીતે કહેવાતાં ગંગા તત્કાળ આ પર્વતે આવી અને લિંગની શોધ કરવા લાગી; લાંબા સમય પછી તેને તે પ્રાપ્ત થયું.
Verse 5
दृष्ट्वा गौर्याथ कटकं पर्वतस्य मनोहरम् । लिंगाकारं महाराज पूजयामास सा तदा
હે મહારાજ! ત્યારે ગૌરીએ પર્વતનું મનોહર કટક જોયું, જે લિંગાકાર હતું, અને તે જ સમયે તેની પૂજા કરી.
Verse 6
सम्यक्छ्रद्धासमोपेता ततस्तुष्टो महेश्वरः । प्रददौ दर्शनं तस्या वरदोऽस्मीति चाब्रवीत्
જ્યારે તે સમ્યક શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈ, ત્યારે મહેશ્વર પ્રસન્ન થયા; તેમણે તેને દર્શન આપ્યું અને કહ્યું—“હું વરદાતા છું.”
Verse 7
गौर्युवाच । सापत्न्यजेर्ष्यया देव मया लिंगं प्रकल्पितम् । तस्मात्कटेश्वराख्या च लोके चास्य भविष्यति
ગૌરીએ કહ્યું—હે દેવ! સોપત્ની-સ્પર્ધાથી ઉત્પન્ન થયેલી ઈર્ષ્યાથી મેં આ લિંગ રચ્યું છે; તેથી લોકમાં તેનું નામ ‘કટેશ્વર’ પણ પ્રસિદ્ધ થશે।
Verse 8
या नारी पतिना मुक्ता सपत्नीदुःखदुःखिता । अस्य संदर्शनादेव सा भविष्यति विज्वरा । सुतसौभाग्यसंपन्ना भर्तृप्राणसमा तथा
જે સ્ત્રી પતિ દ્વારા ત્યજાયેલી હોય અને સોપત્નીજન્ય દુઃખથી પીડિત હોય, તે આ પવિત્ર દર્શનમાત્રથી જ વ્યાધિ-શોકમુક્ત બને છે. તેને પુત્રસૌભાગ્ય મળે છે અને તે ફરી પતિને પ્રાણ સમાન પ્રિય બને છે।
Verse 9
गंगयाराधितो देव एवमेव वरं ददौ । तस्माल्लिंगद्वयं तच्च द्रष्टव्यं मनुजाधिप
ગંગાએ આરાધેલા દેવએ આ રીતે જ વર આપ્યો. તેથી, હે મનુજાધિપ! તે લિંગદ્વયનું અવશ્ય દર્શન કરવું જોઈએ।
Verse 10
विशेषतश्च नारीभिः सपत्नीदोषहानिदम् । सुखसौभाग्यदं नित्यं तथाऽभीष्टप्रदं नृणाम्
આ વિશેષ કરીને સ્ત્રીઓ માટે ઉપાસ્ય છે, કારણ કે તે સોપત્ની સંબંધિત દોષ અને ક્લેશ દૂર કરે છે. તે સદા સુખ-સૌભાગ્ય આપે છે અને પુરુષોને પણ ઇચ્છિત ફળ આપે છે।
Verse 62
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे कटेश्वरगंगेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम द्विषष्टितमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ત્રીજા અર્બુદખંડમાં ‘કટેશ્વર-ગંગેશ્વર મહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો બાસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।