Adhyaya 16

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ तीर्थं पापप्रणाशनम् । मणिकर्णिकसंज्ञं तु सर्वलोकेषु विश्रुतम्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—ત્યારબાદ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, પાપનાશક ‘મણિકર્ણિકા’ નામના તીર્થમાં જવું જોઈએ; તે સર્વ લોકોમાં વિખ્યાત છે.

Verse 2

यत्र सिद्धिं गता राजन्वालखिल्या महर्षयः । तैस्तत्र निर्मितं कुण्डं सुरम्यं गिरि गह्वरे

હે રાજન, ત્યાં જ વાલખિલ્ય મહર્ષિઓ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી. અને તેમણે પર્વતના ગહ્વરમાં ત્યાં અતિ રમ્ય કુંડનું નિર્માણ કર્યું.

Verse 3

तेषां तत्रोपविष्टानां मुनीनां भावितात्मनाम् । महाश्चर्यमभूत्तत्र तत्त्वं शृणु नराधिप

તે ભાવિતાત્મા મુનિઓ ત્યાં ઉપવિષ્ટ હતા ત્યારે ત્યાં એક મહાન આશ્ચર્ય બન્યું. હે નરાધિપ, તેની યથાર્થ તત્ત્વ વાત સાંભળો.

Verse 4

किरातवनिता काचिन्नाम्ना च मणिकर्णिका । अतिकृष्णा विरूपाक्षी कराला भीषणाकृतिः

મણિકર્ણિકા નામની એક કિરાત સ્ત્રી હતી. તે અત્યંત શ્યામવર્ણી, વિકૃત નેત્રવાળી, કૃશાંગી અને ભયાનક આકૃતિવાળી હતી.

Verse 5

तृषार्त्ता तत्र संप्राप्ता मध्यंदिनगते रवौ । ग्रस्ते च राहुणा सूर्ये प्रविष्टा सलिले तु सा

તરસથી વ્યાકુળ થઈ તે ત્યાં પહોંચી, જ્યારે સૂર્ય મધ્યાહ્ને હતો. અને રાહુએ સૂર્યને ગ્રસ્યો (ગ્રહણ થયું) ત્યારે તે જળમાં પ્રવેશી ગઈ.

Verse 6

एतस्मिन्नेव काले तु दिव्यरूपवपुर्धरा । मुनीनां पश्यतां चैव विनिष्क्रांता सुमध्यमा

એ જ સમયે દિવ્યરૂપ-દેહ ધારણ કરનારી, સુમધ્યમા એક સ્ત્રી, મુનિઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ બહાર પ્રગટ થઈ.

Verse 7

अथ तस्याः पतिः प्राप्तस्तदन्वेषणतत्परः । पप्रच्छ तां वरारोहां पत्न्या दुःखेन दुःखितः

પછી તેની પતિ તેને શોધવામાં તત્પર થઈ ત્યાં આવ્યો. પત્નીના દુઃખથી દુઃખિત થઈ તેણે તે વરારોહા સ્ત્રીને પૂછ્યું.

Verse 8

मम भार्यात्र संप्राप्ता यदि दृष्टा सुमध्यमे । शीघ्रं वद वरारोहे बालकोऽयं तदुद्भवः

‘હે સુમધ્યમે, મારી પત્ની અહીં આવી હતી; જો તું તેને જોઈ હોય તો, હે વરારોહે, ઝડપથી કહો. આ બાળક તેની જ સંતાન છે.’

Verse 9

तृषार्त्तश्च क्षुधाविष्टो रुदते च मुहुर्मुहुः । दृष्टा चेत्कथ्यतां सुभ्रूर्विनाऽयं तां मरिष्यति

તે તરસથી પીડિત અને ભૂખથી વ્યાકુળ થઈ વારંવાર કરુણ રોદન કરે છે. હે સુભ્રૂ, જો તું તેને જોઈ હોય તો કહેજે—તેના વિના આ નિશ્ચયે મરી જશે.

Verse 10

स्त्र्युवाच । साऽहं ते दयिता कान्त तीर्थस्यास्य प्रभावतः । दिव्यरूपमिदं प्राप्ता देवैरपि सुदुर्लभम्

સ્ત્રીએ કહ્યું—હે કાંત, હું જ તારી દયિતા છું. આ તીર્થના પ્રભાવથી મને આ દિવ્ય રૂપ પ્રાપ્ત થયું છે, જે દેવોને પણ અતિ દુર્લભ છે.

Verse 11

त्वं चापि सलिले ह्यस्मिन्कुरु स्नानं त्वरान्वितः । प्राप्स्यसि त्वं परं रूपं यथा प्राप्तं मयाऽनघ

તું પણ આ જ જળમાં ત્વરાથી તીર્થસ્નાન કર. હે અનઘ, જેમ મેં મેળવ્યું તેમ તું પણ પરમ રૂપ પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 12

अथासौ सह पुत्रेण प्रविष्टस्तत्र निर्झरे । विमुक्ते भास्करे राजन्विरूपश्चाभवत्पुनः

પછી તે પુત્ર સાથે તે ઝરણા-સ્રોતમાં પ્રવેશ્યો. પરંતુ હે રાજન, સૂર્યનો પ્રભાવ દૂર થતાં જ તે ફરી વિરૂપ બની ગયો.

Verse 13

दुःखेन मृत्युमापन्नस्तस्मिन्नेव जलाशये । अथ सा भर्तृशोकाच्च मरणे कृतनिश्चया

દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ તે એ જ જળાશયમાં મૃત્યુ પામ્યો. ત્યારબાદ તે સ્ત્રી પણ પતિશોકથી વ્યથિત થઈ મરણનો નિશ્ચય કરી બેઠી.

Verse 14

चितिं कृत्वा समं तेन ज्वालयामास पावकम् । अथ ते मुनयो दृष्ट्वा तथाशीलां शुभांगनाम्

તેણે તેની સમાન ચિતા બનાવી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કર્યો. ત્યારબાદ તે મુનિઓએ એવી દૃઢશીલ શુભાંગિનીને જોઈ ચિંતાભાવે તેની તરફ નજર કરી.

Verse 15

कृपया परयाविष्टास्तामूचुर्विस्मयान्विताः । सर्वे तस्याश्च संदृष्ट्वा साहसं च नृपोत्तम

તેઓ પરમ કરુણાથી વ્યાપ્ત થઈ આશ્ચર્ય સાથે તેને બોલ્યા. હે નૃપોત્તમ, તેની સાહસસભર દૃઢતા જોઈ સૌના હૃદય દ્રવિત થયા.

Verse 16

ऋषय ऊचुः । दिव्यरूपं त्वया प्राप्तं देवैरपि सुदुर्लभम् । कस्मादेनं सुपाप्मानमनुगच्छसि भामिनि

ઋષિઓએ કહ્યું—તમે દિવ્યરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું છે, જે દેવોને પણ અત્યંત દુર્લભ છે. હે ભામિની, તો પછી આ મહાપાપીને કેમ અનુસરો છો?

Verse 17

स्त्र्युवाच । पतिव्रताहं विप्रेन्द्राः सदा भर्तृपरायणा । किं रूपेण करिष्यामि विना पत्या निजेन च

સ્ત્રીએ કહ્યું—હે વિપ્રેન્દ્રો, હું પતિવ્રતા છું, સદા ભર્તૃપરાયણા છું. મારા પોતાના પતિ વિના આ રૂપથી હું શું કરું?

Verse 18

विरूपो वा सुरूपो वा दरिद्रो वा धनाधिपः । स्त्रीणामेकः पतिर्भर्त्ता गतिर्नान्या जगत्त्रये

તે વિરૂપ હોય કે સુરૂપ, દરિદ્ર હોય કે ધનાધિપ—સ્ત્રીઓ માટે પતિ જ એકમાત્ર ભર્તા અને આશ્રય છે; ત્રિલોકમાં બીજી ગતિ નથી.

Verse 19

बालकोऽयं मुनिश्रेष्ठा भवच्छरणमागतः । अहं कान्तेन संयुक्ता प्रविशामि हुताशनम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠો! આ બાલક તમારા ચરણશરણમાં આવ્યો છે. હું મારા કાંત સાથે એકરૂપ થઈ હુતાશનમાં પ્રવેશ કરીશ.

Verse 20

पुलस्त्य उवाच । अथ ते मुनयः सर्वे ज्ञात्वा तस्याः सुनिश्चयम् । कृपया परयाविष्टाः संवीक्ष्य च परस्परम्

પુલસ્ત્યે કહ્યું—પછી તે સર્વ મુનિઓ તેણીના દૃઢ નિશ્ચયને જાણી પરમ કૃપાથી વ્યાપ્ત થયા અને પરસ્પર જોઈને પરામર્શ કરવા લાગ્યા.

Verse 21

ततो जीवापयामासुस्तत्पतिं ते मुनीश्वराः । सद्रूपेण समायुक्तं दिव्य लक्षणलक्षितम्

ત્યારે તે મુનીશ્વરોએ તેણીના પતિને ફરી જીવંત કર્યો; તેને ઉત્તમ રૂપ આપીને દિવ્ય તથા શુભ લક્ષણોથી ચિહ્નિત કર્યો.

Verse 22

एतस्मिन्नेव कालं तु विमानं मनसेप्सितम् । देवकन्यासमाकीर्णं सद्यस्तत्र समागतम्

એ જ ક્ષણે મનગમતું વિમાન દેવકન્યાઓથી ભરપૂર થઈ તરત જ ત્યાં આવી પહોંચ્યું.

Verse 23

अथ तौ दंपती तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । पुरतः प्रणिपत्याथ प्रस्थितौ त्रिदिवं प्रति

પછી તે દંપતીએ ભાવિતાત્મા મુનિઓના સમક્ષ પ્રણામ કર્યો અને ત્યારબાદ ત્રિદિવ (સ્વર્ગલોક) તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 24

अथ तैर्मुनिभिः प्रोक्ता सा नारी मणिकर्णिका । वरं वरय कल्याणि सर्वे तुष्टा वयं तव

પછી તે મુનિઓએ તે મણિકર્ણિકા નામની સ્ત્રીને કહ્યું: 'હે કલ્યાણી! વરદાન માંગ, અમે બધા તારા પર પ્રસન્ન છીએ.'

Verse 25

पतिव्रतत्वेन तुष्टाः सत्येन च विशेषतः । नास्माकं दर्शनं व्यर्थं जायते च कथंचन

તારા પતિવ્રતા ધર્મ અને વિશેષ કરીને તારી સત્યનિષ્ઠાથી અમે પ્રસન્ન છીએ. અમારું દર્શન ક્યારેય પણ વ્યર્થ જતું નથી.

Verse 26

मणिकर्णिकोवाच । यदि मां मुनयस्तुष्टाः प्रयच्छथ वरं मुदा । यदत्रास्ति महालिंगं मन्नाम्ना तद्भविष्यति

મણિકર્ણિકા બોલી: 'હે મુનિઓ! જો આપ મારા પર પ્રસન્ન હો અને આનંદપૂર્વક વરદાન આપતા હો, તો અહીં જે મહાલિંગ છે તે મારા નામથી ઓળખાય.'

Verse 27

एतदेव ममाभीष्टं नान्यदस्ति प्रयोजनम् । सर्वेषां च प्रसादेन स्वर्गं गच्छामि सांप्रतम्

આ જ મારી એકમાત્ર ઈચ્છા છે, બીજું કોઈ પ્રયોજન નથી. આપ સૌની કૃપાથી હું હવે સ્વર્ગમાં જાઉં છું.

Verse 28

ऋषय ऊचुः । एवं भवतु ते ख्यातिस्तीर्थलिंगे वरानने । तव नामान्वितं जातं तीर्थं वै मणिकर्णिका

ઋષિઓ બોલ્યા: 'એમ જ થાઓ. હે સુંદર મુખવાળી! આ તીર્થ અને લિંગમાં તારી કીર્તિ અમર રહે. આ તીર્થ ખરેખર મણિકર્ણિકા તરીકે તારા નામથી પ્રગટ થયું છે.'

Verse 29

पुलस्त्य उवाच । भर्त्रा सह दिवं प्राप्ता पुत्रेणैव समन्विता । वालखिल्यास्तपोनिष्ठा विशेषात्तत्र संस्थिताः

પુલસ્ત્યે કહ્યું—તે પતિ સાથે સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થઈ અને પુત્ર સહિત ત્યાં પહોંચી. તપમાં અડગ રહી તે વાલખિલ્ય ઋષિઓની વચ્ચે વિશેષ રીતે નિવાસ કરવા લાગી.

Verse 30

तत्र सूर्यग्रहे प्राप्ते स्नानदानादिकाः क्रियाः । यः करोति फलं तस्य कुरुक्षेत्र समं भवेत्

ત્યાં સૂર્યગ્રહણ સમયે જે કોઈ સ્નાન, દાન વગેરે ક્રિયાઓ કરે છે, તેનું પુણ્યફળ કુરુક્ષેત્ર સમાન થાય છે.

Verse 31

यं यं काममभिध्याय स्नानं तत्र करोति यः । तं तं प्राप्नोति राजेन्द्र सम्यग्ध्यानसमन्वितः

હે રાજેન્દ્ર! જે મનુષ્ય જે-જે કામનાનું ચિંતન કરીને સમ્યક ધ્યાન સાથે ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે તે-તે ઇચ્છા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 32

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । तीर्थे दानं यथाशक्त्या देवर्षिपितृतर्पणम्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; અને તે તીર્થમાં યથાશક્તિ દાન કરીને દેવો, ઋષિઓ તથા પિતૃઓનું તર્પણ કરવું જોઈએ.