Adhyaya 32

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । महाविनायकं गच्छेत्ततः पार्थिवसत्तम । यस्मिन्दृष्टे नृणां सद्यो निर्विघ्नत्वं प्रजायते

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે પાર્થિવશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ મહાવિનાયક પાસે જવું જોઈએ; જેમના દર્શનમાત્રથી મનુષ્યોને તત્કાળ નિર્વિઘ્નતા પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 2

ययातिरुवाच । कथं महत्त्वमगमत्पूर्वं तत्र विनायकः । कस्मिन्काले द्विजश्रेष्ठ सर्वं विस्तरतो वद

યયાતિ બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! ત્યાં વિનાયકે પૂર્વે આવી મહત્તા કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી? કયા કાળે તે બન્યું? સર્વ વિગતે કહો.

Verse 3

पुलस्त्य उवाच । पुरोद्वर्त्तनजं लेपं गृहीत्वा नृप पार्वती । विनोदार्थं चकाराथ बालकं सुकुमारकम्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજન! પાર્વતીએ ઉદ્વર્તનથી ઉત્પન્ન થયેલો લેપ લઈને, વિનોદાર્થે એક કોમળ-સુકુમાર બાલક રચ્યો.

Verse 4

लेपाभावाच्छिरोहीनं शेषांगावयवं नृप । यथोक्तं निर्मयित्वा तं स्कन्दं वाक्यमथाब्रवीत्

હે નૃપ! લેપની અછતથી તેણીએ તેને શિરોહીન, પરંતુ બાકીના અંગો સાથે યથોક્ત રીતે ઘડી, પછી સ્કંદને વચન કહ્યું.

Verse 5

लेपमानय भद्रं ते शिरोऽर्थं स्कन्द सत्वरम् । येनायं पुत्रको मे स्याद्भ्राता ते परदुर्जयः

હે સ્કંદ, તારો કલ્યાણ થાઓ—શિર માટે લેપ ત્વરિત લાવી દે; જેથી આ મારો પુત્ર બને અને તારો ભાઈ, શત્રુઓથી અજય।

Verse 6

ततो गौरीसमादेशाल्लेपालब्धौ नृपोत्तम । मत्तं गजवरं दृष्ट्वा शिरस्तस्य समानयत्

પછી ગૌરીના આદેશથી લેપ મળ્યા પછી, ઉત્તમ નૃપે મત્ત ગજશ્રેષ્ઠને જોઈ તેનું શિર લાવી આપ્યું.

Verse 7

तस्मिन्नियोजयामास गात्रे लेपसमुद्भवे । महद्धीदं शिरो भावि पुत्र कस्मात्त्वयाऽहृतम्

પછી તેણીએ લેપથી ઉત્પન્ન થયેલા દેહ પર તે શિર બેસાડ્યું. બોલી—“પુત્ર, આ શિર તો બહુ મોટું છે; તું આ કેમ લાવ્યો?”

Verse 8

ब्रुवंत्याश्चापि पार्वत्या मा मेति च मुहुर्मुहुः । न्यस्ते शिरसि तद्गात्रे दैवयोगान्नराधिप

હે નરાધિપ! પાર્વતી “મા, મા” એમ વારંવાર બોલતી રહી; છતાં તે દેહ પર શિર મૂકાતાં, દૈવયોગથી—

Verse 9

विशेषान्नायकत्वं च गात्रेभ्यः समजायत । बालकप्रतिमं कान्तं सर्वलक्षणलक्षितम्

વિશેષ પરિણામરૂપે તે અંગોમાંથી નાયકત્વ પ્રગટ થયું; તે મનોહર બાળક સમાન, સર્વ શુભ લક્ષણોથી લક્ષિત થઈ પ્રાદુર્ભૂત થયો।

Verse 10

त्रिगंभीरं चतुर्हस्तं सप्तरक्तं महीपते । षडुन्नतं पञ्चदीर्घं पश्चसूक्ष्मं सुसुन्दरम्

હે મહીપતે! તેનું સ્વરૂપ ત્રિગંભીર, ચતુર્હસ્ત અને સપ્તરક્તવર્ણ હતું; ષડુન્નત, પંચદીર્ઘ, પંચસૂક્ષ્મ—અતિ સુંદર।

Verse 11

त्रिविस्तीर्णं महाराज दृष्ट्वा गौरी सुविस्मिता । सजीवं कारयामास स्वशक्त्या शक्तिरूपिणी

હે મહારાજ! તેને ત્રિવિસ્તીર્ણ જોઈ ગૌરી અત્યંત વિસ્મિત થઈ; શક્તિરূপિણી દેવીએ પોતાની શક્તિથી તેને સજીવ કર્યો।

Verse 12

स सजीवः कृतो देव्या समुत्तस्थौ च तत्क्षणात् । आदेशं याचयामास विनयानतकन्धरः

દેવીએ તેને સજીવ કરતાં જ તે તત્ક્ષણે ઊભો થયો; વિનયથી ગળું નમાવી તેણે તેણીની આજ્ઞા માગી।

Verse 13

तं दृष्ट्वा चाद्भुताकारं प्रोक्त्वा पुत्रं मुहुर्मुहुः । शंभोः सकाशमनयत्प्रहृष्टेनान्तरात्मना

તે અદ્ભુત આકાર જોઈ તેણીએ તેને વારંવાર ‘પુત્ર’ કહી, હર્ષિત અંતરાત્માથી તેને શંભુના સાન્નિધ્યમાં લઈ ગઈ।

Verse 14

ततोऽब्रवीत्सुतं देव ममैव गात्रलेपजम् । देहि देव वरानित्थं महत्त्वं येन गच्छति

ત્યારે તેણીએ દેવને કહ્યું—“આ પુત્ર મારા જ શરીરના લેપમાંથી જન્મ્યો છે. હે દેવ, તેને એવા વર આપો કે તે મહત્ત્વને પ્રાપ્ત કરે.”

Verse 15

श्रीभगवानुवाच । शरीरस्थं शिरो मुख्यं यस्मात्पर्वतनन्दिनि । महत्त्विदं शिरः प्रोक्तं त्वया स्कन्देन योजितम्

શ્રીભગવાન બોલ્યા—“હે પર્વતનંદિની, શરીરમાં રહેલા અંગોમાં શિર (માથું) મુખ્ય છે; તેથી આ ‘શિર’ મહાન કહેવાયું છે. તેને તું સ્કંદ સાથે જોડીને સ્થાપિત કર્યું છે.”

Verse 16

विशेषान्नायकत्वं च गात्रे चास्य यतः स्थितम् । महाविनायको ह्येष तस्मान्नाम्ना भविष्यति

“અને કારણ કે તેના અંગોમાં વિશેષ નેતૃત્વ સ્થાપિત છે, તેથી તે નિશ્ચયે ‘મહાવિનાયક’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.”

Verse 17

गणानां चैव सर्वेषामाधिपत्यं नगात्मजे । अस्य दत्तं मया यस्माद्भविष्यति गणाधिपः

“હે નગાત્મજે, સર્વ ગણો પરનું આધિપત્ય મેં તેને આપ્યું છે; તેથી તે ‘ગણાધિપ’ થશે.”

Verse 18

सर्वकार्येषु ये मर्त्याः पूर्वमेनं गणाधिपम् । स्मरिष्यंति न वै तेषां कार्यहानिर्भविष्यति

“સર્વ કાર્યોમાં જે મનુષ્યો પ્રથમ આ ગણાધિપનું સ્મરણ કરે છે, તેમના કાર્યમાં કદી હાનિ કે નિષ્ફળતા થતી નથી.”

Verse 19

ततोऽस्य प्रददौ स्कन्दः प्रक्रीडार्थं कुठारकम् । तदेव चायुधं तस्य सुप्रियं हि सदाऽभवत्

ત્યારે સ્કંદે તેને ક્રીડાર્થે એક નાનું કુઠાર આપ્યું; એ જ આયુધ પછી સદાય તેનું અત્યંત પ્રિય શસ્ત્ર બની રહ્યું।

Verse 20

ततो गौरी ददौ भोज्यपात्रं मोदकपूरितम् । पुत्रस्नेहात्स तत्प्राप्य लास्यमेवं तदाऽकरोत्

પછી ગૌરીએ મોદકોથી ભરેલું ભોજનપાત્ર આપ્યું. માતૃસ્નેહથી તે પ્રાપ્ત કરીને તેણે ત્યારે જ ક્રીડામય લાસ્ય કર્યું।

Verse 21

तस्य भक्ष्यस्य गन्धेन निष्क्रान्तो मूषको बिलात् । भक्षणाच्चामरो जातस्तस्य वाह्यो व्यजायत

તે ભક્ષ્યની સુગંધથી એક મૂષક બિલ્લમાંથી બહાર આવ્યો. તેને ખાવાથી તે ઝડપી બન્યો અને એ જ તેનું વાહન બની જન્મ્યો।

Verse 22

पुलस्त्य उवाच । महाविनायको ह्येवं तत्र जातो मही पते । तस्मिन्दृष्टे च यत्पुण्यं तत्त्वमेकमनाः शृणु

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે મહીપતે! આ રીતે ત્યાં મહાવિનાયક પ્રગટ થયા. હવે એકાગ્ર મનથી સાંભળો—તેમના દર્શનથી જે પુણ્ય મળે છે તે।

Verse 23

बाल्ये वयसि यत्पापं वार्द्धके यौवनेऽपि यत् । करोति मानवो राजंस्तस्मात्पापात्प्रमुच्यते

હે રાજન! મનુષ્ય બાળપણમાં, યુવાનીમાં કે વૃદ્ધાવસ્થામાં જે કોઈ પાપ કરે, તે (આ પવિત્ર દર્શનથી) તે પાપમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 24

माघमासे सिते पक्षे चतुर्थ्यां समुपोषितः । यस्तं पश्यति वाग्ग्मी स सर्वज्ञश्च प्रजायते । तस्याग्रे सुमहत्कुण्डं स्वच्छोदकपूरितम्

માઘ માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્થીએ વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને જે તેને દર્શે છે, તે વાક્પટુ બને છે અને સર્વજ્ઞત્વ પ્રાપ્ત કરે છે. તેના આગળ સ્વચ્છ જળથી પરિપૂર્ણ એક અતિ વિશાળ કુંડ છે.

Verse 25

तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या यः पश्यति विनायकम् । तस्यान्वयेऽपि सर्वज्ञा जायन्ते मानवा नृप

હે નૃપ, જે મનુષ્ય ત્યાં સ્નાન કરીને ભક્તિપૂર્વક વિનાયકનું દર્શન કરે છે, તેના વંશમાં પણ સર્વજ્ઞત્વયુક્ત માનવો જન્મે છે.

Verse 26

गणानां त्वेति मंत्रेण कृत्वा वै त्रिः प्रदक्षिणम् । यस्तं पश्यति राजेन्द्र दुरितं न स पश्यति

હે રાજેન્દ્ર, ‘ગણાનાં ત્વા…’થી આરંભ થતા મંત્રનો જપ કરતાં ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરીને જે તેનું દર્શન કરે છે, તે પાપ અને આપત્તિ નથી જોતો.

Verse 27

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तं प्रपश्येद्विनायकम् । य इच्छेत्सकलान्कामानिह लोके परत्र च

અતએવ, જે આ લોક અને પરલોકમાં સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ ઇચ્છે, તેણે સર્વ પ્રયત્નથી તે વિનાયકનું દર્શન કરવું જોઈએ.

Verse 28

गृहस्थोऽपि च यो भक्त्या स्मरेत्कार्य उपस्थिते । अविघ्नं तस्य तत्सर्वं संसिद्धिमुपगच्छति

ગૃહસ્થ પણ જ્યારે કાર્ય ઉપસ્થિત થાય ત્યારે ભક્તિપૂર્વક (વિનાયકનું) સ્મરણ કરે, તો તેનું તે સર્વ કાર્ય નિર્વિઘ્ન બની પૂર્ણ સિદ્ધિને પામે છે.

Verse 29

प्रातरुत्थाय यो मर्त्यः स्मरेद्देवं विनायकम् । तस्य तद्दिनजातानि सिद्धिं कृत्यानि यांति हि

જે મનુષ્ય પ્રાતઃ ઊઠીને દેવ વિનાયકનું સ્મરણ કરે છે, તેના તે દિવસે ઉપજેલા સર્વ કાર્યો નિશ્ચયે સિદ્ધિને પામે છે।

Verse 30

विवाहे कलहे युद्धे प्रस्थाने कृषिकर्मणि । प्रवेशे च स्मरेद्यस्तु भक्तिपूर्वं विनायकम् । तस्य तद्वांछितं सर्वं प्रसादात्तस्य सिद्ध्यति

વિવાહમાં, કલહમાં, યુદ્ધમાં, પ્રસ્થાનમાં, કૃષિકર્મમાં અને પ્રવેશ સમયે જે ભક્તિપૂર્વક વિનાયકને સ્મરે છે, તેનું સર્વ ઇચ્છિત કાર્ય તેમના પ્રસાદથી સિદ્ધ થાય છે।

Verse 31

महाविनायकीं शांतिं यः करोति समाहितः । न तं प्रेता ग्रहा रोगाः पीडयंति विनायकाः

જે સમાહિત ચિત્તે મહાવિનાયકી શાંતિ કરે છે, તેને પ્રેતબાધા, ગ્રહદોષ અને રોગો પીડતા નથી; વિનાયકો તેને સતાવતા નથી।

Verse 32

ययातिरुवाच । महावैनायिकीं शांतिं वद मे मुनिसत्तम । के मंत्राः किं विधानं च परं कौतूहलं हि मे

યયાતિ બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ! મને મહાવૈનાયકી શાંતિ કહો; કયા મંત્રો અને કઈ વિધિ? મને પરમ કૌતૂહલ છે।

Verse 33

पुलस्त्य उवाच । शुक्लपक्षे शुभे वारे नक्षत्रे दोषवर्जिते । श्रेष्ठचंद्रबले शांतिं गणेशस्य समाचरेत्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—શુક્લપક્ષમાં, શુભ વારમાં, દોષવર્જિત નક્ષત્રમાં અને ચંદ્રબળ શ્રેષ્ઠ હોય ત્યારે ગણેશની શાંતિ વિધિવત્ કરવી જોઈએ।

Verse 34

पूर्वोत्तरे समे देशे कृत्वा वेदिं च मंडपम् । मध्ये चाष्टदलं पद्मं गृह्यसूत्रं प्रयोजयेत्

ઈશાન ખૂણાની સમતલ ભૂમિમાં વેદી અને મંડપ રચી, મધ્યમાં અષ્ટદળ કમળ ગોઠવી, ગૃહ્યસૂત્રવિધિ અનુસાર કર્મ કરવું।

Verse 35

इन्द्रादिलोकपालांश्च दिक्षु सर्वासु भूपते । गणेशपूर्विकाश्चापि मातरश्च विशेषतः

હે રાજન! સર્વ દિશાઓમાં ઇન્દ્રાદિ લોકપાલોનું આવાહન-પૂજન કરવું; તેમજ વિશેષરૂપે ગણેશને અગ્રે રાખી માતૃકાઓનું પણ પૂજન કરવું।

Verse 36

गंधपुष्पोपहारैश्च यथोक्तैर्बलिविस्तरैः । श्वेतवस्त्रयुगच्छन्नं कलशं जलपूरितम्

યથાવિધિ ગંધ-પુષ્પ ઉપહાર અને નિર્ધારિત બલિવિસ્તાર સાથે, જળથી ભરેલો કલશ શ્વેત વસ્ત્રયુગલથી ઢાંકી તૈયાર કરવો।

Verse 37

तस्यैव पूर्वदिग्भागे सहिरण्यं फलान्वितम्

તેના પૂર્વ ભાગમાં તે કલશને સોનાં સહિત અને ફળો સાથે સ્થાપિત કરવો।

Verse 39

विनायकं समुद्दिश्य पुरः कुण्डे करात्मके । चतुरस्रे योनियुते मेखलाभिर्विभूषिते

વિનાયકને ઉદ્દેશીને, આગળ સ્થિત પ્રમાણસર રચાયેલા કુંડમાં—જે ચતુરસ્ર, યોનિયુક્ત અને મેખલાઓથી વિભૂષિત હોય—વિધિપૂર્વક કર્મ કરવું।

Verse 40

मधुदूर्वाक्षतैहोमैर्ग्रहहोमादनंतरम् । गणानां त्वेति मंत्रेण दशसाहस्रिकस्तथा

ગ્રહ-હોમ પછી મધુ, દૂર્વા અને અક્ષતથી હોમ-આહુતિઓ અર્પણ કરવી; ત્યારબાદ “ગણાનાં ત્વા…” મંત્રથી દશ-સહસ્ર સંખ્યાનો જપ/આહુતિ પણ તેમ જ કરવો।

Verse 41

कार्यो वै पार्थिवश्रेष्ठ कार्यश्चोदङ्मुखैर्द्विजैः । चतुर्भिश्चतुरै राजन्पीतवस्त्रानुलेपनैः

હે રાજશ્રેષ્ઠ! આ કર્મ નિશ્ચયે કરવું; ઉત્તરમુખ થઈ ચાર કુશળ દ્વિજોએ, પીત વસ્ત્ર અને પીત અનુલેપન ધારણ કરીને, વિધિપૂર્વક કરવું।

Verse 42

पीतांबरधरैश्चैव धृतहेमांगुलीयकैः । ततो होमावसाने तु यजमानं नृपोत्तम

તેઓ પીતાંબર ધારણ કરીને સોનાની અંગૂઠીઓ પહેરે; ત્યારબાદ, હે નૃપોત્તમ, હોમ સમાપ્ત થતાં (તેઓ) યજમાનનો વિધિપૂર્વક ઉપચાર કરે।

Verse 43

मृगचर्मोपरिस्थं च मंत्रैरेभिर्विधानतः । स्नापयेत्प्राङ्मुखं शांतं शुक्लवस्त्रावगुंठितम्

મૃગચર્મ પર બેઠેલા, પૂર્વમુખ, શાંત, શ્વેત વસ્ત્રથી આવૃત યજમાનને, આ મંત્રોથી વિધિપૂર્વક સ્નાન કરાવવું।

Verse 44

इमं मे गंगे यमुने पंचनद्यः सुपुष्करे । श्रीसूक्तसहितं विष्णोः पावमानं वृषाकपिम्

“ઇમં મે”—હે ગંગે, હે યમુને, હે પંચનદ્યઃ, હે સુપુષ્કરે—આ પાઠ શ્રીસૂક્ત સહિત કરવો; તેમજ વિષ્ણુના પાવમાન સ્તોત્રો અને વૃષાકપિ સૂક્તનું પણ પાઠ કરવો।

Verse 45

सम्यगुच्चार्य विघ्नानां ततो नाशं प्रपद्यते । ग्रहाः सौम्यत्वमायांति भूता नश्यंति तत्क्षणात्

આને સમ્યક્ ઉચ્ચારતાં જ વિઘ્નોનો નાશ થાય છે. ગ્રહો સૌમ્ય બને છે અને ભૂત-પ્રેતાદિ તે ક્ષણે જ નષ્ટ થાય છે.

Verse 46

आधयो व्याधयो रौद्रा दुष्टरोगा ज्वरादयः । प्रणश्यंति द्रुतं सर्वे तथोत्पाताः सुदारुणाः

માનસિક આધિઓ અને શારીરિક વ્યાધિઓ—ભયંકર રોગો, દુષ્ટ વિકારો, જ્વર વગેરે—બધાં જ ઝડપથી નષ્ટ થાય છે; તેમજ અતિ દારુણ ઉત્પાતો અને આપદાઓ પણ શમન પામે છે.

Verse 47

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । विनायकस्य माहात्म्यं महत्त्वं शांतिकं तथा

તમે મને જે જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં તમને સમ્યક રીતે કહી દીધું—વિનાયકનું માહાત્મ્ય, તેની મહત્તા અને શાંતિ આપનાર પ્રભાવ પણ.

Verse 48

यश्च कीर्त्तयते सम्यक्चतुर्थ्यां सुसमाहितः । शृणोति वा नृपश्रेष्ठ तस्याऽविघ्नं सदा भवेत्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જે ચતુર્થીના દિવસે સુસમાહિત થઈને તેનું સમ્યક્ કીર્તન કરે છે, અથવા સાંભળે પણ છે—તેને સદા અવીઘ્નતા રહે છે.

Verse 49

यंयं काममभिध्यायन्यजेच्चेदं समाहितः । तत्तदाप्नोति नूनं च गणनाथप्रसादतः

જે જે ઇચ્છાનું ચિંતન કરીને કોઈ સ્થિરચિત્તે આ પૂજન કરે છે, તે ગણનાથના પ્રસાદથી નિશ્ચિતપણે તે તે ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.