Adhyaya 40
આ અધ્યાય પુલસ્ત્ય અને રાજા યયાતિ વચ્ચેના સંવાદરૂપે કામેશ્વર-માહાત્મ્ય વર્ણવે છે. યયાતિ પૂછે છે કે મનોભવ કામના ભયથી શિવ કેમ અનેક પવિત્ર તીર્થોમાં ભ્રમણ કરતા રહ્યા અને કામેશ્વરનું નિવાસવૃત્તાંત શું છે. પુલસ્ત્ય કહે છે—કામ ધનુષ્ય-બાણ તૈયાર રાખીને વારંવાર શિવનો પીછો કરતો રહ્યો; શિવ પણ પ્રસિદ્ધ તીર્થો પસાર કરીને લાંબા સમય સુધી ગમન કર્યા પછી અંતે અર્બુદ પર્વત તરફ પરત ફર્યા. અર્બુદમાં શિવે કામનો પ્રત્યક્ષ સામનો કર્યો. શિવના તૃતીય નેત્રમાંથી પ્રગટ થયેલી દાહક જ્વાળાએ કામને ધનુષ્ય-બાણ સહિત ભસ્મ કરી દીધો. ત્યારબાદ રતિનો કરુણ વિલાપ અને આત્મદાહનો પ્રયાસ આવે છે; આકાશવાણી તેને તપ કરવા આદેશ આપે છે. રતિએ હજાર વર્ષ વ્રત, દાન, જપ, હોમ અને ઉપવાસથી શિવની આરાધના કરી; ત્યારે શિવે વર આપીને કામને ફરી દેહસહિત પ્રગટ કર્યો અને પોતાની અનુમતિથી તેને તેના કાર્યમાં પ્રવૃત્ત કર્યો. અંતે યયાતિ શિવમહિમા જાણી અર્બુદમાં શિવપ્રતિષ્ઠા કરે છે; આ દેવના દર્શનથી સાત જન્મ સુધી અનિષ્ટ નિવરે છે—એવી ફલશ્રુતિથી ક્ષેત્રનું મહત્ત્વ સ્થાપિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततः कामेश्वरं गच्छेत्तत्र कामप्रतिष्ठितम् । यस्मिन्दृष्टे सदा मर्त्यः सुरूपः सुप्रभो भवेत्
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—ત્યારબાદ કામેશ્વર પાસે જવું જોઈએ; ત્યાં કામ પ્રતિષ્ઠિત છે. તેના દર્શનથી મનુષ્ય સદા સુરૂપ અને તેજસ્વી બને છે।
Verse 2
ययातिरुवाच । त्वया प्रोक्तं पुरा शंभुः कामबाण भयात्किल । वालखिल्याश्रमं प्राप्तो यत्र लिंगं पपात ह
યયાતિ બોલ્યા—તમે પહેલાં કહ્યું હતું કે શંભુ કામના બાણોના ભયથી, એમ કહેવાય છે, વાલખિલ્યોના આશ્રમમાં પહોંચ્યા—જ્યાં લિંગ પડી ગયું।
Verse 3
स कथं पूजितस्तेन शंभुर्मे कौतुकं महत् । वद सर्वं द्विजश्रेष्ठ कामेश्वरनिवेशनम्
ત્યાં શંભુની પૂજા કેવી રીતે થઈ? મને મહાન કૌતુક છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, કામેશ્વરના નિવાસ વિષે સર્વ કહો।
Verse 4
पुलस्त्य उवाच । मुक्तलिंगेऽपि देवेशे न स्मरस्तं मुमोच ह । दर्शयन्नात्मनो बाणं तस्यासौ पृष्ठतः स्थितः
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—દેવેશએ લિંગ છોડ્યું હોવા છતાં સ્મર (કામ)એ તેમને છોડ્યા નહીં. પોતાનો બાણ દર્શાવતો તે તેમની પીઠ પાછળ ઊભો રહ્યો।
Verse 5
ततो वाराणसीं प्राप्तस्तद्भयात्त्रिपुरांतकः । तत्राऽपि च तथा दृष्ट्वा धृतचापं मनोभवम्
પછી તેના ભયથી ત્રિપુરાંતક (શિવ) વારાણસી પહોંચ્યા. ત્યાં પણ ધનુષ ધારણ કરેલા મનોભવ (કામદેવ)ને જોઈ તેમણે ફરી એ જ સ્થિતિ અનુભવી.
Verse 6
ततः प्रयागमापन्नः केदारं च ततः परम् । नैमिषं भद्रकर्णं च जंबूमार्गे त्रिपुष्करम्
ત્યારબાદ તેઓ પ્રયાગ પહોંચ્યા અને પછી આગળ કેદાર ગયા. નૈમિષ, ભદ્રકર્ણ અને જંબૂમાર્ગના માર્ગે ત્રિપુષ્કર સુધી પણ પહોંચ્યા.
Verse 7
गोकर्णं च प्रभासं च पुण्यं च कृमिजांगलम् । गगाद्वारं गयाशीर्षं कालाभीष्टं वटेश्वरम्
તેઓ ગોકર્ણ અને પ્રભાસ ગયા, તેમજ પુણ્ય કૃમિજાંગલ પણ પહોંચ્યા. ગંગાદ્વાર, ગયાશીર્ષ, કાલાભીષ્ટ અને વટેશ્વર સુધી પણ ગયા.
Verse 8
किं वा तेन बहूक्तेन तीर्थान्यायतनानि च । असंख्यानि गतो देवः कामं च ददृशे तथा
પણ ઘણું કહીને શું લાભ? દેવ અસંખ્ય તીર્થો અને પવિત્ર ધામોમાં ગયા, છતાં ત્યાં પણ કામને જ સતત જોયા.
Verse 9
यत्रयत्र महादेवस्तद्भयान्नृप गच्छति । तत्रतत्र पुनः कामं प्रपश्यति धृतायुधम्
હે રાજન, મહાદેવ તેના ભયથી જ્યાં જ્યાં જાય છે, ત્યાં ત્યાં તેઓ ફરી ફરી હાથમાં આયુધ ધારણ કરેલા કામને જુએ છે.
Verse 10
कस्यचित्त्वथकालस्य पुनः प्राप्तोऽर्बुदं प्रति । तत्रापश्यत्तथा काममाकर्णाकर्षितायुधम् । आकुंचितैकपादं च स्थिरदृष्टिं नृपो त्तम
થોડા સમય પછી તે ફરી અર્બુદ તરફ પરત આવ્યો. ત્યાં તેણે કામદેવને ફરી જોયો—કાન સુધી ખેંચેલા બાણાયુધ સાથે, એક પગ વાળી, સ્થિર દૃષ્ટિથી ઊભેલો, હે નૃપોત્તમ।
Verse 11
अथाऽसौ भगवाञ्छांतः प्रियादुःखसमन्वितः । क्रोधं चक्रे विशेषेण दृष्ट्वा तं पुरतः स्थितम्
ત્યારે તે ભગવાન શાંત હોવા છતાં, પ્રિયાવિયોગના દુઃખથી યુક્ત થઈ, સામે ઊભેલા તેને જોઈ વિશેષ રીતે ક્રોધિત થયા।
Verse 12
तस्य कोपाभिभूतस्य तृतीयान्नयनान्नृप । निश्चक्राम महाज्वाला ययाऽसौ भस्मसात्कृतः
હે રાજન, ક્રોધથી અભિભૂત તેમના તૃતીય નેત્રમાંથી મહાજ્વાળા નીકળી; તે જ્વાળાથી તે ભસ્મીભૂત થયો।
Verse 13
सचापः सशरो राजंस्तस्मिन्पर्वतरोधसि । शंकरो रोषपर्यंतं गत्वा सौख्यमवाप्तवान्
હે રાજન, તે પર્વતની ઢાળ પર ધનુષ્ય-બાણসহ (તે) પડી રહ્યું; શંકર ક્રોધની પરાકાષ્ઠા સુધી જઈ પછી શાંતિ અને સુખને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 14
कैलासं पर्वतश्रेष्ठं जगाम सुरपूजितः । दग्धे मनोभवे भार्या रतिरस्य पतिव्रता । व्यलपत्करुणं दीना पतिशोकपरि प्लुता
દેવોથી પૂજિત તે કૈલાસ—પર્વતશ્રેષ્ઠ—પર ગયા. મનોભવ (કામ) દગ્ધ થતાં તેની પતિવ્રતા પત્ની રતિ દીન બની, પતિશોકથી વ્યાકુળ થઈ, કરુણ વિલાપ કરવા લાગી।
Verse 15
ततो दारूणि चाहृत्य चितिं कृत्वा नराधिप । आरुरोहाग्निसंदीप्तां चितिं सा पतिदुःखिता । तावदाकाशगां वाणीं शुश्राव च यशस्विनी
ત્યારે, હે નરાધિપ! તેણીએ લાકડાં લાવી ચિતા રચી; પતિશોકથી વ્યાકુળ થઈ અગ્નિથી પ્રજ્વલિત ચિતામાં ચઢી ગઈ. એટલામાં યશસ્વિનીએ આકાશમાંથી આવતી વાણી સાંભળી.
Verse 16
वागुवाच । मा पुत्रि साहसं कार्षीस्तपसा तिष्ठ सुन्दरि । भूयः प्राप्स्यसि भर्त्तारं कामें तुष्टेन शंभुना
વાણીએ કહ્યું—“હે પુત્રી! ઉતાવળમાં સાહસ ન કર. હે સુન્દરી! તપસ્યામાં સ્થિર રહ. શંભુ પ્રસન્ન થાય ત્યારે તું ફરી તારા પતિ કામને પ્રાપ્ત કરીશ.”
Verse 17
सा श्रुत्वा तां तदा वाणीं समुत्तस्थौ समुमध्यमा । देवमाराधयामास दिवानक्तमतंद्रिता । व्रतैर्दानैर्जपैर्होमैरुपवासैस्तथा परैः
એ વાણી સાંભળીને તે સુમધ્યમા તરત ઊભી થઈ. થાક્યા વિના દિવસ-રાત દેવની આરાધના કરવા લાગી—વ્રત, દાન, જપ, હોમ, ઉપવાસ અને અન્ય નિયમોથી.
Verse 18
ततो वर्ष सहस्रांते तुष्टस्तस्या महेश्वरः । अब्रवीद्वद कल्याणि वरं यन्मनसि स्थितम्
પછી હજાર વર્ષના અંતે મહેશ્વર તેણી પર પ્રસન્ન થયા અને બોલ્યા—“હે કલ્યાણી! કહો, તમારા મનમાં જે વર સ્થિર છે તે શું છે?”
Verse 19
रतिरुवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव भगवंल्लोक भावनः । अक्षतांगः पुनः कामः कांतो मे जायतां पतिः
રતિએ કહ્યું—“હે દેવ, હે ભગવન્, લોકોના પાલક! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો, તો અક્ષત અંગોવાળો કામદેવ ફરીથી મારા પ્રિય પતિ બને.”
Verse 20
एवमुक्ते तया वाक्ये तत्क्षणात्समुपस्थितः । यथा सुप्तो महाराज तद्वद्रूपः स हर्षित
તેણે એમ કહ્યું તે જ ક્ષણે તે પ્રગટ થયો. હે મહારાજ, જેમ કોઈ નિદ્રામાંથી જાગે તેમ, પૂર્વવત્ રૂપ ધારણ કરીને તે હર્ષિત હતો.
Verse 21
इक्षुयष्टिमयं चापं पुष्पबाणसमन्वितम् । भृंगश्रेणिमय्या मौर्व्या शोभितं सुमनोहरम्
તેણે ઇક્ષુદંડથી બનેલું ધનુષ ધારણ કર્યું હતું, પુષ્પબાણોથી યુક્ત; અને ભૃંગોની શ્રેણી-રૂપ જ્યા વડે શોભિત, અતિ મનોહર હતું.
Verse 22
ततो रतिसमायुक्तः प्रणिपत्य महेश्वरम् । अनुज्ञातस्तु तेनैव स्वव्यापारेऽभ्यवर्त्तत
પછી રતિ સાથે સંયુક્ત થઈ તેણે મહેશ્વરને પ્રણામ કર્યો. તેમની જ અનુમતિ મેળવી તે પોતાના નિયત કાર્યમાં પાછો ફર્યો.
Verse 23
स दृष्ट्वा शिवमाहात्म्यं श्रद्धां कृत्वा नृपोत्तम । शिवं संस्थापयामास पर्वतेऽर्बुदसंज्ञिते
શિવનું માહાત્મ્ય જોઈ, હે નૃપોત્તમ, રાજાએ શ્રદ્ધા ધારણ કરી અને ‘અર્બુદ’ નામના પર્વત પર શિવની સ્થાપના (લિંગ/મંદિર) કરી.
Verse 24
यस्मिन्दृष्टे महाराज नारी वा यदि वा नरः । सप्तजन्मांतराण्येव न दौर्भाग्यमवाप्नुयात्
હે મહારાજ, તેમના (ત્યાં સ્થાપિત શિવના) દર્શન માત્રથી, સ્ત્રી હોય કે પુરુષ, સાત જન્મ સુધી પણ દુર્ભાગ્યને પામતો નથી.
Verse 25
एवमेतन्मया ख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । कामेश्वरस्य माहात्म्यं कामदाह सविस्तरम्
આ રીતે તું મને જે પૂછ્યું હતું તે મેં તને કહી દીધું—કામેશ્વરનું માહાત્મ્ય તથા કામદાહનો વર્ણન વિસ્તારે।
Verse 40
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखंडे तृतीयेऽर्बुदखंडे कामेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીસ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ત્રીજા અર્બુદખંડમાં ‘કામેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણન’ નામનો ચાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।