Adhyaya 28
પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજશ્રોતાને “માનુષ્ય-હ્રદ/માનુષ્ય-તીર્થ” નામના અતિ પુણ્યદાયક જલતીર્થનું માહાત્મ્ય કહે છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી માનવભાવ સ્થિર રહે છે; ભારે પાપભારે દબાયેલો માણસ પણ પશુયોનિમાં પડતો નથી—આ અધ્યાયનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. કથામાં બતાવ્યું છે કે શિકારીઓથી હાંકડાયેલ હરણોનું ટોળું તે જળમાં પ્રવેશતાં જ ક્ષણમાં માનવરૂપ પામે છે અને પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ પણ રાખે છે. શસ્ત્રધારી શિકારીઓ આવી હરણોના માર્ગ વિશે પૂછે છે; નવમાનવો કહે છે કે આ પરિવર્તન માત્ર તીર્થપ્રભાવથી થયું. ત્યારબાદ શિકારીઓ શસ્ત્રો ત્યજી સ્નાન કરે છે અને ધર્માર્થ “સિદ્ધિ” પ્રાપ્ત કરે છે. તીર્થની પાપહર શક્તિ જોઈ શક્ર (ઇન્દ્ર) ધૂળ ભરી તેને નિષ્પ્રભ કરવા પ્રયત્ન કરે છે, છતાં પરંપરા મુજબ તેનું સામર્થ્ય અખંડ રહે છે. બુધાષ્ટમીના દિવસે ત્યાં સ્નાન કરનારને પશુભાવ લાગતો નથી અને શ્રાદ્ધ-દાનથી પિતૃમેધનું પૂર્ણ ફળ મળે છે.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ सुपुण्यं मानुषं ह्रदम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मनुष्यो जायते सदा
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ ‘માનુષ’ નામના અતિપુણ્યદાયક હ્રદ પાસે જવું જોઈએ; જ્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરનાર સદા માનવજન્મ પામે છે।
Verse 2
न तिर्यक्त्वमवाप्नोति कृत्वाऽपि बहुपातकम् । तत्राश्चर्यमभूत्पूर्वं यत्तच्छृणु नराधिप
ઘણા મહાપાતક કર્યા હોવા છતાં ત્યાં સ્નાન કરનાર તિર્યક્-યોનિ પામતો નથી. ત્યાં પૂર્વે એક અદ્ભુત ઘટના બની હતી—તે સાંભળો, હે નરાધિપ।
Verse 3
मृगयूथमनुप्राप्त व्याधव्याप्तं समन्ततः । ते मृगा भयसन्त्रस्ताः प्रविष्टा जलमध्यतः
શિકારીઓએ ચારેય તરફથી ઘેરી લીધેલું એક હરણોનું ઝુંડ ત્યાં આવી પહોંચ્યું. ભયથી કંપતાં તે હરણો પાણીના મધ્યમાં પ્રવેશી ગયા।
Verse 4
सद्यो मनुष्यतां प्राप्ताः पूर्वजातिस्मरास्तथा । एतस्मिन्नेव काले तु व्याधास्ते समुपागताः
તત્ક્ષણે તેઓ માનવરૂપને પ્રાપ્ત થયા અને પૂર્વજન્મોની સ્મૃતિ પણ જાગી. એ જ સમયે તે શિકારીઓ પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 5
चापबाणधराः सर्वे यथा वै यमकिंकराः । पप्रच्छुश्च मृगान्भूप मानुषत्वमुपागतान्
તેઓ બધા ધનુષ્ય-બાણ ધારણ કરીને, જાણે યમના કિંકરો હોય તેમ હતા. હે રાજન, માનવત્વને પામેલા તે મૃગોને તેમણે પૂછ્યું.
Verse 6
मृगयूथमनु प्राप्तमस्मिन्स्थाने जलाश्रये । केन मार्गेण तद्यातं वदध्वं सत्वरं हि नः । वयं सर्वे परिश्रांताः क्षुत्तृड्भ्यां च विशेषतः
આ જલાશ્રયસ્થાને અમે મૃગોના ઝુંડનો પીછો કરતાં આવ્યા છીએ. તે કયા માર્ગે ગયું? અમને ઝડપથી કહો. અમે બધા બહુ થાકી ગયા છીએ, ખાસ કરીને ભૂખ અને તરસથી.
Verse 7
मनुष्या ऊचुः । वयं ते हरिणाः सर्वे मानुष्यं भावमाश्रिताः । तीर्थस्यास्य प्रभावेण सत्यमेतदसंशयम्
મનુષ્યોએ કહ્યું—અમે બધા એ જ હરિણ છીએ; અમે માનવભાવ ધારણ કર્યો છે. આ તીર્થના પ્રભાવથી આ સત્ય છે, તેમાં શંકા નથી.
Verse 8
पुलस्त्य उवाच । ततस्ते शबराः सर्वे त्यक्त्वा चापानि पार्थिव । कृत्वा स्नानं जले तस्मिन्सद्यः सिद्धिं गता नृप
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પછી, હે રાજન, તે બધા શબર શિકારીઓ ધનુષ્યો ત્યજીને, તે જળમાં સ્નાન કરીને, તત્ક્ષણે સિદ્ધિને પ્રાપ્ત થયા, હે નૃપ।
Verse 9
ततः शक्रस्तु तद्दृष्ट्वा तीर्थं पापहरं नृप । पूरयामास सर्वत्र पांसुभिर्नृपसत्तम
ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર) એ, હે નૃપ, તે પાપહર તીર્થને જોઈ, હે નૃપસત્તમ, તેને સર્વત્ર ધૂળથી ભરિ દીધું।
Verse 10
अद्यापि मनुजास्तत्र बुधाष्टम्यां नराधिप । स्नानं ये प्रकरिष्यंति तिर्यक्त्वं न व्रजंति ते
હે નરાધિપ, આજેય જે લોકો ત્યાં બુધાષ્ટમીના દિવસે સ્નાન કરે છે, તેઓ તિર્યક્-યોનિ, એટલે પશુજન્મને પામતા નથી।
Verse 11
पितृमेधफलं कृत्स्नं श्राद्धदानादवाप्नुयुः
શ્રાદ્ધસંબંધિત દાનથી તેઓ પિતૃમેધ યજ્ઞનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 28
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे मनुष्यतीर्थप्रभाव वर्णनंनामाष्टाविंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ત્રીજા અર્બુદખંડમાં ‘મનુષ્યતીર્થ-પ્રભાવ-વર્ણન’ નામનો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।