Adhyaya 22

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ श्रीमातां देववंदिताम् । सर्वकामप्रदां नृणामिहलोके परत्र च

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ દેવોથી વંદિત શ્રીમાતાના દર્શન માટે જવું જોઈએ; તે મનુષ્યોને ઇહલોક અને પરલોકમાં સર્વ કામનાઓ આપે છે।

Verse 2

या च सर्वमयी शक्तिर्यया व्याप्तमिदं जगत् । सा तस्मिन्पर्वते साक्षात्स्वयं वासमरोचयत्

જે સર્વમયી શક્તિ છે, જેના દ્વારા આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે—એ દેવી સాక్షાત્ પ્રગટ થઈ તે પર્વતને જ પોતાનું નિવાસસ્થાન તરીકે પસંદ કર્યું।

Verse 3

पुरा देवयुगे राजा कलिंगोनाम दानवः । जरामरणहीनोसौ देवानां च भयंकरः

પ્રાચીન દેવયુગમાં કલિંગ નામનો એક દાનવરાજ હતો. તે જરા અને મરણથી રહિત હોવાથી દેવતાઓને પણ ભયંકર બન્યો.

Verse 4

तेन सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् । बलप्रभावतः स्वर्गो जितस्तेन सुराधिपः । ब्रह्मलोकमनुप्राप्तो देवैः सर्वैः समन्वितः

તેના દ્વારા ચલ-અચલ સહિત સમગ્ર ત્રિલોક વ્યાપ્ત થયું. પોતાના બળ-પ્રભાવથી તેણે સ્વર્ગ જીત્યું અને સૂરાધિપ ઇન્દ્રને પરાજિત કર્યો; ત્યારબાદ ઇન્દ્ર સર્વ દેવો સાથે બ્રહ્મલોકમાં પહોંચ્યા.

Verse 5

तेन दैत्येन सर्वेऽपि त्रासिताः सुरमानवाः । कलिंगोनाम दैत्यः स स्वयमिन्द्रो बभूव ह

તે દૈત્યના કારણે દેવો અને માનવો બધા જ ભયભીત થયા. કલિંગ નામનો એ દૈત્ય ખરેખર પોતે જ ઇન્દ્ર બની બેઠો.

Verse 6

वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाः सुरर्षयः । तेन सर्वे कृता दैत्या यथायोग्यं नराधिप

વસુઓ, મરુતો, સાધ્યો, વિશ્વેદેવો અને સુરઋષિઓ—એ બધાને તેણે દૈત્ય-સેવામાં લગાડ્યા, જેમ યોગ્ય લાગ્યું તેમ, હે નરાધિપ।

Verse 7

यज्ञभागान्स्वयं सर्वे बुभुजुस्ते च दानवाः । तपोऽर्थे च ततो देवा गताः सर्वेऽर्बुदाचलम्

યજ્ઞોના સર્વ ભાગો તે દાનવોએ પોતે જ ભોગવ્યા. તેથી દેવતાઓ તપસ્યાને આશ્રય માની સૌ અર્બુદાચલ પર્વત પર ગયા.

Verse 8

अद्यापि देवताखातं त्रैलोक्ये ख्यातिमागतम् । तत्र व्रतपराः सर्वे पत्रमूलफलाशिनः

આજેય તે સ્થાન દેવતાઓનું કહેવાય છે અને ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધિ પામ્યું છે. ત્યાં સર્વે વ્રતપરાયણ રહી પાન, મૂળ અને ફળનો જ આહાર કરતા હતા.

Verse 9

अव्यक्ताः परमत्रासाद्ध्यायंतस्ते च संस्थिताः । पंचाग्निसाधकाः केचित्तत्र व्रतपरायणाः

પરમ ભયભક્તિથી તેઓ અવ્યક્ત સમા, લોકવ્યવહારથી વિરક્ત થઈ ધ્યાનમાં લીન રહી ત્યાં સ્થિત હતા. તેમામાં કેટલાક વ્રતપરાયણ પંચાગ્નિ-સાધક તપસ્વી હતા.

Verse 10

एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथा परे । अन्ये मासोपवासाश्च चान्द्रायणपरायणाः

કેટલાક એકવાર જ ભોજન કરતા, કેટલાક નિરાહાર રહેતા, અને કેટલાક વાયુભક્ષી હતા. અન્ય કેટલાક માસોપવાસ કરતા અને ચાન્દ્રાયણ વ્રતમાં નિષ્ઠાવાન હતા.

Verse 11

कृच्छ्रसांतपने निष्ठा महापाराकिणः परे । अंबुभक्षा वायुभक्षाः फेनपाश्चोष्मपाः परे

કેટલાક કૃચ્છ્ર અને સાંતપન તપમાં નિષ્ઠાવાન હતા, અને કેટલાક મહાપારાક તપ કરતા. કોઈ માત્ર જળાહારી, કોઈ વાયુભક્ષી, કોઈ ફેનાહારી, અને કોઈ ઉષ્માહારી હતા.

Verse 12

जपहोमपराश्चान्ये ध्यानासक्तास्तथा परे । बलिनैवद्यदानैश्च गंधधूपैर्नराधिप

કેટલાક જપ અને હોમમાં તત્પર હતા, અને કેટલાક ધ્યાનમાં આસક્ત હતા. હે નરાધિપ! તેઓ બલિ, નૈવેદ્ય, દાન, સુગંધ અને ધૂપથી શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન કરતા.

Verse 13

पूजयंतः परां शक्तिं देवीं स्वकार्यहेतवे । एवं तेषां व्रतस्थानां तपसा भावितात्मनाम् । विमुक्तिरभवद्राजन्सर्वेषां कर्मबन्धनात्

પોતાના ધર્મોચિત કાર્યસિદ્ધિ માટે પરમ શક્તિ દેવીની પૂજા કરતાં, વ્રતમાં સ્થિર અને તપથી પરિશુદ્ધ આત્માવાળા તેઓ સર્વે, હે રાજન, કર્મબંધનથી મુક્ત થયા।

Verse 14

ततः पूर्णे सहस्रांते वर्षाणां नृपसत्तम । देवी प्रत्यक्षतां प्राप्ता कन्यकारूपधारिणी

પછી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં દેવી કન્યારૂપ ધારણ કરીને પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થઈ।

Verse 15

पूर्वं जाता महाराज धूममूर्तिर्भयावहा । ततो ज्वाला ततः कन्या शुक्लवासोऽनुलेपना । दृष्ट्वा तां तुष्टुवुर्देवाः कृतांजलिपुटास्ततः

પ્રથમ, હે મહારાજ, દેવી ભયાવહ ધૂમમૂર્તિરૂપે પ્રગટ થઈ; પછી જ્વાલારૂપે; અને ત્યારબાદ શ્વેતવસ્ત્રધારિણી, અનુલેપનથી અલંકૃત કન્યારૂપે. તેને જોઈ દેવોએ અંજલિ બાંધી સ્તુતિ કરી।

Verse 16

नमोऽस्तु सर्वगे देवि नमस्ते सर्वपूजिते । कामगेऽचिन्त्ये नमस्ते त्रिदशाश्रये

હે સર્વવ્યાપિની દેવી, તમને નમસ્કાર; હે સર્વપૂજિતા, તમને નમસ્કાર। હે કામદાયિની, હે અચિંત્યા—તમને નમસ્કાર; હે ત્રિદશોના આશ્રય, તમને નમસ્કાર।

Verse 17

नमस्ते परमादेवि ब्रह्मयोने नमोनमः । अर्धमात्रेक्षरे चैव तस्यार्धार्धे नमोनमः

હે પરમાદેવી, તમને નમસ્કાર; હે બ્રહ્મયોનિ, તમને વારંવાર નમસ્કાર। હે અર્ધમાત્રાયુક્ત અક્ષરસ્વરૂપિણી, તથા તેમાં રહેલા સૂક્ષ્મ ‘અર્ધના પણ અર્ધ’ને પણ વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 18

नमस्ते पद्मपत्राक्षि विश्वमातर्नमोनमः । नमस्ते वरदे देवि रजःसत्त्वतमोमयि

હે પદ્મપત્રાક્ષી! તમને નમસ્કાર. હે વિશ્વમાતા! વારંવાર નમો નમઃ. હે વરદાયિની દેવી! રજઃ-સત્ત્વ-તમોમયી, તમને પ્રણામ.

Verse 19

स्वस्वरूपस्थिते देवि त्वं च संसारलक्षणम् । त्वं बुद्धिस्त्वं धृतिः क्षांतिस्त्वं स्वाहा त्वं स्वधा क्षमा

હે દેવી! પોતાના સ્વસ્વરૂપમાં સ્થિત રહીને પણ તમે જ સંસારનું લક્ષણ છો. તમે બુદ્ધિ છો, તમે ધૃતિ છો, તમે ક્ષાંતિ છો; તમે સ્વાહા છો, તમે સ્વધા છો, અને તમે જ ક્ષમા છો.

Verse 20

त्वं वृद्धिस्त्वं गतिः कर्त्री शची लक्ष्मीश्च पार्वती । सावित्री त्वं च गायत्री अजेया पापनाशिनी

તમે જ વૃદ્ધિ છો, તમે જ ગતિ છો; તમે જ કર્ત્રી અને વિધાત્રી છો. તમે શચી, લક્ષ્મી અને પાર્વતી છો. તમે સાવિત્રી અને ગાયત્રી—અજેયા, પાપનાશિની.

Verse 21

यच्चान्यदत्र देवेशि त्रैलोक्येऽस्तीतिसंज्ञितम् । तद्रूपं तावकं देवि पर्वतेषु च संस्थितम्

હે દેવેશિ! ત્રૈલોક્યમાં અહીં જે કંઈ ‘અસ્તિ’—અર્થાત્ ‘જે છે’—કહેવામાં આવે છે, હે દેવી, તેનું સ્વરૂપ ખરેખર તમારું જ છે; અને તે પર્વતોમાં પણ સ્થિત છે.

Verse 22

वह्निना च यथा काष्ठं तंतुना च यथा पटः । तथा त्वया जगद्व्याप्तं गुप्ता त्वं सर्वतः स्थिता

જેમ કાષ્ઠમાં અગ્નિ વ્યાપ્ત હોય છે અને વસ્ત્રમાં તંતુ, તેમ આ જગત તમારાથી વ્યાપ્ત છે. અજ્ઞોને ગૂપ્ત રહીને પણ તમે સર્વત્ર સ્થિત છો.

Verse 23

पुलस्त्य उवाच । एवं स्तुता जगन्माता तानुवाच सुरोत्तमान् । वरो मे याच्यतां शीघ्रमभीष्टः सुरसत्तमाः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે સ્તુતિ પામીને જગન્માતાએ દેવોત્તમોને કહ્યું—હે સુરસત્તમો, તમારું અભીષ્ટ વર મારી પાસે થી શીઘ્ર માગો।

Verse 24

किमत्र गुप्तभावेन तिष्ठथ श्वभ्रमध्यगाः । मद्भक्तानां भयं नास्ति त्रैलोक्येपि चराचरे

તમે અહીં ગુપ્તભાવથી, ખાડાની અંદર કેમ ઉભા રહો છો? મારા ભક્તોને ત્રિલોકમાં પણ—ચર અને અચરમાં—કોઈ ભય નથી।

Verse 25

देवा ऊचुः । कलिंगेन वयं देवि निरस्ताः संगरे मुहुः । तेन व्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

દેવોએ કહ્યું—હે દેવી, કલિંગે અમને યુદ્ધમાં વારંવાર હાંકી કાઢ્યા છે. તેના દ્વારા આ સમગ્ર ત્રિલોક—ચરાચરસહિત—વ્યાપ્ત થઈ ગયું છે।

Verse 26

यज्ञभागो हृतोऽस्माकं दैत्यानां स प्रकल्पितः । तेन स्वर्गः समाक्रान्तः सुराः सर्वे निराकृताः

અમારો યજ્ઞભાગ છીનવી લઈને તે દૈત્યોને ફાળવવામાં આવ્યો છે. તેથી સ્વર્ગ કબજે થયો છે અને બધા દેવતાઓ બહાર કાઢાયા છે।

Verse 27

हत्वा दैत्यान्यथा भूयः शक्रः स्वपदमाप्नुयात् । तथा कुरु महाभागे वर एषोऽस्मदीप्सितः

દૈત્યોને સંહાર કરીને શક્ર (ઇન્દ્ર) ફરી પોતાનું પદ પ્રાપ્ત કરે—હે મહાભાગે, તેમ જ કરો. આ જ વર અમે ઇચ્છીએ છીએ।

Verse 28

देव्युवाच । यथा यूयं मया सृष्टास्तथैवायं महासुरः । विशेषो नास्ति मे कश्चिदुभयोः सुरसत्तमाः

દેવીએ કહ્યું—જેમ તમે મારા દ્વારા સર્જાયા છો તેમ જ આ મહાસુર પણ સર્જાયો છે. હે દેવશ્રેષ્ઠો, તમ બંનેમાં મને કોઈ પક્ષપાત નથી.

Verse 29

तस्मात्तान्वारयिष्यामि शक्राद्यांस्त्रिदिवात्पुनः । एवमुक्त्वा वरारोहा प्रेषयामास पार्थिव

અતએવ હું ઇન્દ્ર વગેરેને ફરી સ્વર્ગમાંથી પાછા હંકારું છું. એમ કહીને, હે રાજન, વરારોહા દેવીએ એક દૂત મોકલ્યો.

Verse 30

दूतं कलिंगदैत्याय त्यज त्वं त्रिदिवं द्रुतम् । स गत्वा बाष्कलिं दैत्यं सामपूर्वं वचोऽब्रवीत्

દેવીએ કલિંગ દાનવ પાસે દૂત મોકલ્યો—“તું તરત જ ત્રિદિવ છોડ.” તે જઈને દૈત્ય બાષ્કલિને પહેલાં સામપૂર્વક મધુર વચન કહ્યું.

Verse 31

दूत उवाच । या सा सर्वगता देवी शक्तिरूपा शुचि स्मिता । श्रीमाता जगतां माता देवैराराधिता परा । तेषां तुष्टा च देवी त्वामिदं वचनमब्रवीत्

દૂતે કહ્યું—જે સર્વવ્યાપી દેવી, શક્તિરૂપા, પવિત્ર અને મંદસ્મિતા છે; જે શ્રીમાતા, જગતાની માતા, દેવોથી આરાધિત પરા છે—તે દેવોથી પ્રસન્ન થઈને તને આ વચન કહે છે.

Verse 32

स्वस्थानं गच्छ शीघ्रं त्वं शक्रो यातु त्रिविष्टपम् । मद्वाक्याद्दानवश्रेष्ठ देवत्वं न भवेत्तव

“તું ઝડપથી પોતાના સ્થાન પર જા; શક્ર (ઇન્દ્ર) ત્રિવિષ્ટપે જાય. હે દાનવશ્રેષ્ઠ, મારા વચનથી તને દેવત્વ પ્રાપ્ત નહીં થાય.”

Verse 33

अहं लोकेश्वरो मत्वा सगर्वमिदमब्रवीत्

“હું જ લોકનો અધિપતિ છું” એમ માની, ગર્વથી ભરાઈ તેણે આ વચન કહ્યું।

Verse 34

पुलस्त्य उवाच । स दूतवचनं श्रुत्वा दानवो मदगर्वितः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—દૂતના વચન સાંભળી, મદ-ગર્વથી મત્ત થયેલો દાનવ (પ્રતિઉત્તર આપ્યો)।

Verse 35

न भवद्भ्यस्वहं स्वर्गं प्रयच्छामि कथंचन । दूतोऽवध्यो भवेद्राज्ञामपि वैरे सुदारुणे । एतस्मात्कारणाद्दूत न त्वां प्राणैर्वियोजये

હું તમને સ્વર્ગ ક્યારેય સોંપીશ નહીં. અતિ ભયંકર વૈરમાં પણ રાજાઓ માટે દૂત અવધ્ય ગણાય છે. તેથી, હે દૂત, હું તને પ્રાણોથી વિયોગ કરાવું નહીં.

Verse 36

श्रीमातां यदि मे दूत दर्शयिष्यसि चेत्ततः । अभीष्टान्संप्रदास्यामि सत्यमेव ब्रवीम्यहम्

હે દૂત, જો તું મને શ્રીમાતાનું દર્શન કરાવશે, તો હું તને ઇચ્છિત વરદાન આપીશ—હું સત્ય જ કહું છું.

Verse 37

अहं त्वया समं तत्र यास्ये यत्र स्थिता च सा । निग्रहं च करिष्यामि वाक्यं मे सत्यकारणम्

હું તારી સાથે ત્યાં જઈશ જ્યાં તે વસે છે; અને હું તેને વશમાં કરીશ—મારું વચન સત્યના આધાર પર છે.

Verse 38

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा मदोन्मत्तो दूतेन च स दानवः । अर्बुदं प्रययौ तूर्णं रोषेण महता वृतः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આવું કહીને તે દાનવ ગર્વમદે ઉન્મત્ત બની, દૂત સાથે અને મહાન ક્રોધથી આવૃત થઈ, ત્વરિત અર્બુદ પર્વત તરફ પ્રયાણ કર્યો।

Verse 39

दृष्ट्वा बाष्कलिमायांतं देवाः शक्रपुरोगमाः । वार्यमाणास्तदा देव्या पलायनपरायणाः

બાષ્કલીને આવતો જોઈ, શક્ર (ઇન્દ્ર) અગ્રેસર દેવો—દેવી રોકતી હોવા છતાં—પલાયન તરફ જ વળ્યા અને ભાગવા તત્પર થયા।

Verse 40

भयेन महताविष्टा दिशो भेजुः समंततः । अथासौ बाष्कलिः प्राप्तः सैन्येन महता वृतः

મહાન ભયથી વ્યાપ્ત થઈ તેઓ સર્વ દિશાઓમાં વિખેરાઈ ગયા. ત્યારબાદ બાષ્કલી વિશાળ સેનાથી ઘેરાયેલો ત્યાં આવી પહોંચ્યો।

Verse 41

श्रीमाता तिष्ठते यत्र पर्वतेर्बुदसंज्ञके । दूतं च प्रेषयामास तमुवाच नराधिपः

જ્યાં અર્બુદ નામના પર્વત પર શ્રીમાતા વિરાજે છે, ત્યાં તે નરાધિપે એક દૂત મોકલ્યો અને તેને આ રીતે કહ્યું।

Verse 42

बाष्कलिरुवाच । गच्छ दूतवर ब्रूहि श्रीमातां चारुहासिनीम् । भार्या मे भव सुश्रोणि अहं ते वशगः सदा

બાષ્કલિ બોલ્યો—હે શ્રેષ્ઠ દૂત, જા અને ચારુહાસિની શ્રીમાતાને કહેજે—‘હે સુશ્રોણિ, તું મારી પત્ની બન; હું સદા તારા વશમાં રહીશ।’

Verse 43

भविष्यति हि मे राज्यं सर्वं वशगतं तव । अन्यथा धर्षयिष्यामि सर्वैः सार्द्धं सुरोत्तमैः

નિશ્ચયે મારું સર્વ રાજ્ય તારા વશમાં આવી જશે. નહીંતર સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવો સાથે મળી હું તને ધર્ષી પરાજિત કરી દઈશ.

Verse 44

किमिंद्रेणाल्पवीर्येण किमन्यैश्च वरानने । सहस्राक्षो न मे तुल्यो न मे तुल्याः सुरासुराः

હે વરાનને! અલ્પવીર્ય ઇન્દ્રથી કે અન્ય કોઈથી મને શું કામ? સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર પણ મારા સમાન નથી; દેવો કે અસુરો કોઈ પણ મારા તુલ્ય નથી.

Verse 45

पुलस्त्य उवाच । एतच्छ्रुत्वा ततो गत्वा स दूतः संन्यवेदयत् । तस्य सर्वं यथावाक्यं तेनोक्तं च महीपते

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ સાંભળી દૂત ત્યાંથી ગયો અને જેમ કહ્યું તેમ સર્વ વાત નિવેદન કરી; હે મહીપતે! રાજાએ કહેલા વચનો તેણે સંપૂર્ણ રીતે સંભળાવ્યા.

Verse 46

ततः श्रुत्वा स्मितं कृत्वा चिंतयामास भामिनी । जरा मरणहीनोयं दैत्येन्द्रः शंभुना कृतः

આ સાંભળી તે ભામિની સ્મિત કરી વિચારે લાગી—આ દૈત્યેન્દ્ર શંભુ દ્વારા જરા અને મરણથી રહિત બનાવાયો છે.

Verse 47

कथमस्य मया कार्यो निग्रहो देवताकृते । पुनश्चिंतयते यावत्सा देवी दानवं प्रति । तावत्तत्रागतः शीघ्रं स कामेन परिप्लुतः

દેવતાઓના હિત માટે હું આનો નિગ્રહ કેવી રીતે કરું?—એ રીતે દેવી દાનવ વિષે ફરી વિચારતી હતી, તેટલામાં કામથી પરિપ્લુત તે ઝડપથી ત્યાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 48

अथ दृष्टिनिपातेन सा देवी दानवाधिपम् । व्यलोकयत्ततस्तस्या निश्चयः संबभूव ह

ત્યારે દેવીએ માત્ર દૃષ્ટિપાતથી દાનવોના અધિપતિને નિહાળ્યો; અને તે ક્ષણથી જ તેના હૃદયમાં દૃઢ નિશ્ચય ઉત્પન્ન થયો।

Verse 49

ततो जहास सा देवीशनकैर्वृपसत्तम । मुखात्तस्यास्ततः सैन्यं निष्क्रांतमतिभीषणम्

પછી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તે દેવીએ ધીમે ધીમે હાસ્ય કર્યું; અને તેના મુખમાંથી અતિ ભયંકર સૈન્ય બહાર નીકળ્યું।

Verse 50

हस्तिनो हयवर्याश्च पादाताश्च पृथग्विधाः । रथसाहस्रमारूढा योधाश्चापि सहस्रशः

ત્યાં હાથીઓ, ઉત્તમ ઘોડાઓ અને વિવિધ પ્રકારના પદાતિ સૈનિકો હતા; તેમજ હજાર રથો પર આરૂઢ યોધાઓ પણ હજારોની સંખ્યામાં હતા।

Verse 51

तैः सैन्यं दानवेशस्य सर्वं शस्त्रैर्निपातितम् । पश्यतस्तस्य दैत्यस्य निश्चलस्यासुरस्य च

તેમના શસ્ત્રોથી દાનવેશનું સમગ્ર સૈન્ય ધરાશાયી થયું; અને તે અચળ દૈત્ય, તે અસુર, માત્ર જોઈ રહ્યો।

Verse 52

हते सैन्य बले तस्मिन्निंद्राद्यास्त्रिदिवौकसः । तामूचुर्वचनं देवि दानवं हन्तुमर्हसि । नास्मिञ्जीवति नो राज्यं स्वर्गे देवि भविष्यति

જ્યારે તે સૈન્યબળ હણાઈ ગયું, ત્યારે ઇન્દ્ર વગેરે સ્વર્ગવાસીઓએ તેણીને કહ્યું— “હે દેવી, તમે દાનવનો વધ કરવો યોગ્ય છે. તે જીવતો હોય ત્યાં સુધી, હે દેવી, સ્વર્ગમાં અમારું રાજ્ય રહેશે નહીં।”

Verse 53

पुलस्त्य उवाच । श्रुत्वा तद्वचनं तेषां ज्ञात्वा तं मृत्युवर्जितम् । पर्वतस्य महाशृंगं दत्त्वा तस्योपरि स्वयम्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—તેમના વચન સાંભળી અને તેને મૃત્યુવર્જિત જાણીને, દેવીએ પર્વતનું મહાશિખર તેને અર્પણ કર્યું અને સ્વયં તેના ઉપર વિરાજમાન થઈ।

Verse 54

निविष्टा सा जगन्माता श्रीमाता कामरूपिणी । हिताय जगतां राजन्नद्यापि वरपर्वते । तत्रैव वसते साक्षान्नृणां कामप्रदायिनी

એ જગન્માતા—શ્રીમાતા, ઇચ્છારૂપિણી—જગતના હિત માટે ત્યાં વિરાજમાન થઈ. હે રાજન, આજેય તે વરપર્વત પર સాక్షાત્ વસે છે અને મનુષ્યોને યોગ્ય કામનાઓનું ફળ આપે છે।

Verse 55

एतस्मिन्नेव काले तु सर्वे देवाः सवासवाः । तुष्टुवुस्तां महाशक्तिं भयहन्त्रीं प्रहर्षिताः

એ જ સમયે, વાસવ (ઇન્દ્ર) સહિત સર્વ દેવો હર્ષિત થઈ ભયહંત્રિણી તે મહાશક્તિનું સ્તવન કરવા લાગ્યા।

Verse 56

प्रसन्नाऽभूत्ततो देवी तेषां तत्र नराधिप । स्वंस्वं स्थानं सुराः सर्वे परियांतु गतव्यथाः । गत्वा स्थानं स्वकं सर्वे परिपांतु गतव्यथाः

પછી, હે નરાધિપ, દેવી ત્યાં તેમના પર પ્રસન્ન થઈ અને બોલી—“સર્વ દેવો પોતાના-પોતાના ધામે પરત જાઓ, વ્યથા રહિત થાઓ; પોતાના સ્થાને જઈને તમે સૌ તમારા-તમારા લોકનું રક્ષણ કરો, તમારું દુઃખ દૂર થાઓ।”

Verse 57

वरं वरय देवेन्द्र ब्रूहि यत्ते मनोगतम् । तत्सर्वं संप्रदास्यामि तुष्टाहं भक्तितस्तव

“હે દેવેન્દ્ર, વર માગ; તારા મનમાં જે છે તે કહો. તારી ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું—તે બધું હું તને અર્પણ કરીશ.”

Verse 58

इन्द्र उवाच । यदि तुष्टासि मे देवि शाश्वते भक्तिवत्सले । अत्रैव स्थीयतां तावत्स्वर्गे यावदहं विभुः

ઇન્દ્ર બોલ્યો—હે દેવી, જો તું મારાથી પ્રસન્ન હોય, હે શાશ્વતી ભક્તવત્સલે, તો હું સ્વર્ગમાં અધિપતિ રહું તેટલા સમય સુધી અહીં જ નિવાસ કર।

Verse 59

प्रशास्मि राज्यं देवेशि शाश्वते भक्तवत्सले । अजरश्चामरश्चैव यतो दैत्यः सुरेश्वरि

હે દેવેશી, શાશ્વતી ભક્તવત્સલે! તારા પ્રસાદથી હું રાજ્યનું શાસન કરું છું; હે સુરેશ્વરી, તારા પ્રભાવથી ‘અજર’ અને ‘અમર’ નામના દૈત્ય નિષ્પ્રભ થયા।

Verse 60

हरेण निर्मितः पूर्वं येन तिष्ठति निश्चलः । प्रसादात्तव लोकाश्च त्रयः संतु निरामयाः

જે પૂર્વે હરિ દ્વારા રચાયો અને અચળ રીતે સ્થિત છે—હે દેવી, તારા પ્રસાદથી ત્રિલોક નિરામય રહે।

Verse 61

अत्र त्वां पूजयिष्यामो वयं सर्वे समेत्य च । चैत्रशुक्लचतुर्द्दश्यां दृष्ट्वा त्वां यांतु सद्गतिम्

અહીં અમે બધા મળીને તારી પૂજા કરીશું; અને ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ તારો દર્શન કરીને લોકો સદ્ગતિ પામે।

Verse 62

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा सहस्राक्षः सर्वदेवैः समन्वितः । हृष्टस्त्रिविष्टपं प्राप्तो देव्यास्तस्याः प्रभावतः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે કહી સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્ર સર્વ દેવો સાથે, તે દેવીના પ્રભાવથી હર્ષિત થઈ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) પહોંચ્યો।

Verse 63

सापि तत्र स्थिता देवी देवानां हितकाम्यया

દેવોના હિતની ઇચ્છાથી તે દેવી પણ ત્યાં જ સ્થિર રહી.

Verse 64

यस्तां पश्यति चैत्रस्य चतुर्द्दश्यां सिते नृप । स याति परमं स्थानं जरामरणवर्ज्जितम्

હે નૃપ, જે ચૈત્ર માસની શુક્લ ચતુર્દશીએ તેમનું દર્શન કરે છે, તે જરા-મરણ રહિત પરમ ધામને પામે છે.

Verse 65

किं व्रतैर्नियमैर्वापि दानैर्दत्ते नराधिप । सर्वे तद्दर्शनस्यापि कलां नार्हंति षोडशीम्

હે નરાધિપ, વ્રત-નિયમો કે દાનધર્મથી શું કામ? તે બધું પણ તે દર્શનના પુણ્યની સોળમી કળા જેટલું પણ નથી.

Verse 66

तत्रैव पादुके दिव्ये तया न्यस्ते नराधिप । यस्ते पश्यति भूयोऽसौ संसारं न हि पश्यति । सर्वान्कामानवाप्नोति इह लोके परत्र च

હે નરાધિપ, ત્યાં જ દેવી દ્વારા સ્થાપિત દિવ્ય પાદુકાઓ છે. જે તેમને ફરી દર્શે છે, તે ફરી સંસારને નથી જોતો; તે ઇહલોક અને પરલોકમાં સર્વ કામનાઓ પામે છે.

Verse 67

ययातिरुवाच । कस्मिन्काले द्विजश्रेष्ठ देव्या मुक्तेऽत्र पादुके । कस्माच्च कारणाद्ब्रूहि सर्वं विस्तरतो मम

યયાતિ બોલ્યા—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, દેવી એ પાદુકાઓ અહીં કયા કાળે મૂકીને ગઈ? અને કયા કારણે? મને બધું વિસ્તારે કહો.

Verse 68

पुलस्त्य उवाच । तां देवीं मानवाः सर्वे संवीक्ष्य नृपसत्तम । प्राप्नुवंति परां सिद्धिं द्विविधां धर्मकारिणः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તે દેવીનું દર્શન કરનાર ધર્મકર્તા સર્વ માનવો દ્વિવિધ પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 69

एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञदानादिकाः क्रियाः । प्रणष्टा भूतले राजंस्तीर्थयात्राव्रतोद्भवाः

એ જ સમયે, હે રાજન, ભૂતલ પર યજ્ઞ-દાનાદિ ક્રિયાઓ લુપ્ત થઈ ગઈ; તેમજ તીર્થયાત્રા અને વ્રતોમાંથી ઉત્પન્ન ધર્માનુષ્ઠાનો પણ નષ્ટ થયા.

Verse 70

शून्यास्ते नरकाः सर्वे संबभूवुर्यमस्य ये । यज्ञभागविहीनाश्च देवाः कष्टमुपागताः

યમના જે સર્વ નરકો હતા તે બધા ખાલી થઈ ગયા; અને યજ્ઞભાગથી વંચિત દેવતાઓ કષ્ટમાં પડ્યા.

Verse 71

अथ सर्वे नृपश्रेष्ठ देवास्तत्र समागताः । ऊचुर्गत्वाऽर्बुदं तत्र श्रीमातां परमे श्वरीम्

પછી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, સર્વ દેવો ત્યાં એકત્ર થયા. અર્બુદ જઈને તેમણે ત્યાં શ્રીમાતા પરમેશ્વરીને સંબોધી કહ્યું.

Verse 72

देवा ऊचुः । अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया नष्टाः सुरेश्वरि । मर्त्यलोके वयं तेन कर्मणातीव पीडिताः

દેવોએ કહ્યું—હે સুরેશ્વરી! અગ્નિષ્ટોમાદિ સર્વ ક્રિયાઓ નષ્ટ થઈ ગઈ છે. તે કર્મના અભાવે અમે મર્ત્યલોકમાં અત્યંત પીડિત છીએ.

Verse 73

दृष्ट्वा त्वां देवि पाप्मानः सिद्धिं यांति सपूर्वजाः । तस्माद्यथा वयं पुष्टिं व्रजामस्ते प्रसादतः

હે દેવી, તારો માત્ર દર્શન કરતાં પાપી જન પણ પોતાના પૂર્વજો સહિત સિદ્ધિ પામે છે. તેથી તારા પ્રસાદથી અમને પણ પુષ્ટિ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થાઓ.

Verse 74

न निष्क्रामति दैत्यश्च बाष्कलिस्त्वं तथा कुरु

અને દૈત્ય બાષ્કલી બહાર નીકળતો નથી; તેથી તું એવી રીતે કર કે તે રોકાઈ રહે.

Verse 75

पुलस्त्य उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा संचिंत्य सुचिरं तदा । मुक्त्वा स्वे पादुके तत्र कृत्वा चाश्मसमुद्भवे । देवानुवाच राजेंद्र सर्वानर्त्तिमुपागतान्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—તેમનું વચન સાંભળી તેણીએ ત્યારે લાંબો સમય વિચાર કર્યો. પછી પોતાની પાદુકાઓ ત્યાં જ મૂકી, શિલાજ પીઠ પર સ્થાપિત કરીને, હે રાજેન્દ્ર, દુઃખમાં આવેલા સર્વ દેવોને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 76

श्रीदेव्युवाच । युष्मद्वाक्येन त्यक्तो हि मयाऽयं पर्वतोत्तमः । विन्यस्ते पादुके तस्य रक्षार्थं बाष्कलेः सुराः

શ્રીદેવી બોલ્યાં—તમારા વચનથી મેં આ ઉત્તમ પર્વત ત્યાગ્યો છે. હે દેવો, બાષ્કલીથી રક્ષણ માટે મેં ત્યાં મારી પાદુકાઓ સ્થાપિત કરી છે.

Verse 77

मत्पादुकाभराक्रांतो न स दैत्यः सुरोत्तमाः । स्थानात्प्रचलितुं शक्तः स्तंभितः स्याद्यथा मया

હે દેવોત્તમો, મારી પાદુકાના ભારથી દબાયેલો તે દૈત્ય પોતાના સ્થાનથી ખસેડાઈ શકતો નથી. મેં જેમ તેને સ્તંભિત કર્યો છે તેમ જ તે અચળ રહેશે.

Verse 78

एतच्छास्त्रं मया कृत्स्नं पादुकार्थं विनिर्मितम् । अध्यात्मकं हितार्थाय प्राणिनां पृथिवीतले

આ સમગ્ર શાસ્ત્ર મેં પાદુકાના પ્રયોજન અને રક્ષણ-તત્ત્વ માટે રચ્યું છે. આ અધ્યાત્મમય છે અને પૃથ્વી પરના સર્વ પ્રાણીઓના હિતાર્થે છે.

Verse 79

शास्त्रमार्गेण चानेन भक्त्या यः पादुके मम । पूजयिष्यति सिद्धिः स्यात्तस्य मद्दर्शनोद्भवा

શાસ્ત્રમાર્ગ અનુસાર ભક્તિપૂર્વક જે મારી પાદુકાઓની પૂજા કરશે, તેની સિદ્ધિ મારા દિવ્ય દર્શનના પ્રસાદથી નિશ્ચિત રીતે પ્રગટ થશે.

Verse 80

चैत्रशुक्लचतुर्द्दश्यामहमत्रार्बुदे सदा । अहोरात्रे वसिष्यामि सुगुप्ता गिरिगह्वरे

ચૈત્ર શુક્લ ચતુર્દશીએ હું સદા અહીં અર્બુદમાં રહીશ; પર્વતની ગુહાઓમાં સુગુપ્ત રહી દિવસ-રાત નિવાસ કરીશ.

Verse 81

पर्वतोऽयं ममाभीष्टो न च त्यक्तुं मनो दधे । तथापि संपरित्यक्तो युष्माकं हितकाम्यया

આ પર્વત મને અત્યંત પ્રિય છે; તેને છોડવા માટે મારું મન તૈયાર નહોતું. છતાં તમારાં હિતની કામનાથી મેં તેને સંપૂર્ણ રીતે પરિત્યાગ કર્યો છે.

Verse 82

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा तु सा देवी समंताद्देवकिंनरैः । स्तूयमाना ययौ स्वर्गं मुक्त्वा ते पादुके शुभे

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આમ કહી તે દેવી, ચારે તરફ દેવો અને કિન્નરો દ્વારા સ્તુતિ પામતી, તે શુભ પાદુકાઓ મૂકીને સ્વર્ગલોકને ગઈ.

Verse 83

अद्यापि सिद्धिमायांति योगिनो ध्यानतत्पराः । तन्निष्ठास्तद्गतप्राणा यथा देव्याः प्रदर्शनात्

આજેય ધ્યાનપરાયણ યોગીઓ—દેવીમાં અચલ નિષ્ઠાવાળા અને જેમના પ્રાણ તેણીમાં લીન છે—દેવીના સાક્ષાત્ દર્શન સમાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 84

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्व परिपृच्छसि । श्रीमातासंभवं पुण्यं पादुकाभ्यां च भूमिप

હે ભૂમિપ! તું જે પૂછ્યું હતું—શ્રીમાતાથી ઉત્પન્ન પુણ્ય અને તે પવિત્ર પાદુકાદ્વય વિષે—તે બધું મેં તને કહી દીધું છે।

Verse 85

यस्त्वेतत्पठते भक्त्या श्लाघते वाऽथ यो नरः । सर्वपापैर्महाराज मुच्यते ज्ञानतत्परः

હે મહારાજ! જે આને ભક્તિથી પાઠ કરે છે—અથવા તેની સ્તુતિ કરે છે—તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ સત્યજ્ઞાનમાં તત્પર બને છે।