Adhyaya 10
આ અધ્યાયમાં રાજા યયાતિ પુલસ્ત્યને પૂછે છે કે અર્બુદ પ્રદેશમાં કેદાર તથા ગંગા અને સરસ્વતી જેવી મહાનદીઓનું સાન્નિધ્ય કેવી રીતે છે—આ ‘કૌતુક’ (અદ્ભુત પવિત્ર વિશેષતા) શું છે? પુલસ્ત્ય ઉત્તર દેવા માટે દેવો અને ઋષિઓ બ્રહ્મસભામાં આવે છે એવો અંતર્ગત પ્રસંગ રજૂ કરે છે; ત્યાં ઇન્દ્ર યુગોના માન અને તેમના ધર્મલક્ષણોનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન માંગે છે. બ્રહ્મા કૃત, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ યુગોની અવધિ જણાવે છે અને ધર્મ ચાર પાદથી ઘટીને કલિમાં એક પાદ રહે છે તેમ કહી, કલિમાં આચાર, યજ્ઞ અને સામાજિક મર્યાદાઓના પતનનું ચિત્રણ કરે છે. પછી તીર્થો વ્યક્તરૂપે પૂછે છે કે કલિયુગમાં તેમની શક્તિ કેવી રીતે ટકી રહેશે. બ્રહ્મા અર્બુદ પર્વતને એવો પ્રદેશ ઘોષિત કરે છે જ્યાં કલિદોષ પ્રવર્તતો નથી, અને તીર્થોને ત્યાં નિવાસ કરવા આદેશ આપે છે જેથી તેમની અસર અખંડ રહે. ત્યારબાદ મંકણક તપસ્વીની કથા આવે છે—દેહમાં દેખાયેલા એક ચિહ્નને સિદ્ધિ માની તે નૃત્ય કરીને જગતવ્યવસ્થામાં ખલેલ પહોંચાડે છે; શિવ પ્રગટ થઈ અંગૂઠામાંથી ભસ્મ ઉત્પન્ન કરીને પોતાની પરમ શક્તિ દર્શાવે છે અને વર આપે છે. શિવ સરસ્વતીમાં સ્નાન, ગંગા–સરસ્વતી સંગમે શ્રાદ્ધ, અને યથાશક્તિ સુવર્ણદાનના મોક્ષાભિમુખ તથા પાપક્ષયક ફળ જણાવે છે; આમ અધ્યાય અર્બુદની ચિરંતન તીર્થમહિમા સ્થાપે છે।
Shlokas
Verse 1
ययातिरुवाच । केदारं श्रूयते ब्रह्मन्पर्वते च हिमाचले । गंगा तस्माद्विनिष्क्रान्ता प्रविष्टा पूर्वसागरम्
યયાતિ બોલ્યો— હે બ્રાહ્મણ! હિમાચલ પર્વત પર કેદાર પ્રસિદ્ધ છે. ત્યાંથી ગંગા પ્રગટ થઈ પૂર્વ સાગરમાં પ્રવેશી ગઈ.
Verse 2
तथा सरस्वती देवी चूतवृक्षाद्विनिर्गता । पश्चिमं सागरं प्राप्ता गृहीत्वा वडवानलम्
એ જ રીતે દેવી સરસ્વતી ચુતવૃક્ષ (આંબા)માંથી પ્રગટ થઈ; વડવાનલને ધારણ કરીને પશ્ચિમ સાગર સુધી પહોંચી.
Verse 3
कथमत्र समायातः केदारश्चात्र कौतुकम् । सर्वं विस्तरतो ब्रूहि विचित्रं मम भूसुर
કેદાર અહીં કેવી રીતે આવ્યો, અને અહીંનું આ અદ્ભુત કૌતુક શું છે? હે પૂજ્ય બ્રાહ્મણ! મને આ વિચિત્ર લાગે છે; સર્વ વાત વિસ્તારથી કહો.
Verse 4
पुलस्त्य उवाच । सत्यमेतन्महाराज यन्नोऽत्र परिपृच्छसि । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथा जातं श्रुतं तु वै
પુલસ્ત્ય બોલ્યા— હે મહારાજ! તમે અહીં જે પૂછો છો તે નિશ્ચયે સત્ય છે. ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો; જે રીતે થયું અને જેમ સાંભળ્યું છે, તેમ જ હું કહું છું.
Verse 5
गंगाद्यानि च तीर्थानि केदाराद्या दिवौकसः । मया सह पुरा देवाः शक्राद्या नृपसत्तमाः
ગંગા વગેરે તીર્થો અને કેદાર વગેરે સ્થાનો સાથે સંબંધિત દિવ્ય દેવગણ— હે નૃપશ્રેષ્ઠ! પૂર્વકાળે શક્ર વગેરે દેવો મારી સાથે હતા.
Verse 6
ब्रह्माणं प्रति राजेन्द्र गताः सर्वे महर्षयः । सर्वे तत्र कथाश्चक्रुर्धर्म्या नाना पृथक्पृथक्
હે રાજેન્દ્ર! સર્વ મહર્ષિઓ બ્રહ્માજી પાસે ગયા. ત્યાં તેઓએ અલગ અલગ રીતે અનેક ધર્મમય કથાઓ અને ઉપદેશો કર્યા.
Verse 7
समुदाये च देवानां सर्वतीर्थानि पार्थिव । क्षेत्राण्युप स्थितान्येव वनान्युपवनानि च
હે પાર્થિવ! દેવતાઓ એકત્ર થયા ત્યારે ત્યાં સર્વ તીર્થો પણ હાજર હતાં; તેમજ પવિત્ર ક્ષેત્રો, વનો અને ઉપવનો પણ ઉપસ્થિત હતાં.
Verse 8
ततः कथाप्रसंगेन इन्द्रः प्राह चतुर्मुखम् । कौतुकेन समायुक्तः पप्रच्छ नृपसत्तम
પછી વાતચીતના પ્રસંગે ઇન્દ્રએ ચતુર્મુખ બ્રહ્માજીને કહ્યું. કૌતુકથી ભરાઈને, હે નૃપસત્તમ, તેણે પ્રશ્ન કર્યો.
Verse 9
इन्द्र उवाच । भगवन्पुण्यमाहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि सांप्रतम् । प्रमाणं चैव सर्वेषां कृतादीनां पृथग्विधम्
ઇન્દ્રએ કહ્યું—હે ભગવન! હું અત્યારે પુણ્યનું માહાત્મ્ય સાંભળવા ઇચ્છું છું, તેમજ કૃત વગેરે સર્વ યુગોના અલગ અલગ પ્રમાણ પણ જાણવા ઇચ્છું છું.
Verse 10
ब्रह्मोवाच । लक्षं सप्तदश प्रोक्तं युगमानं सुराधिप । अष्टाविंशतिभिः सार्द्धं सहस्रैः कृतमुच्यते
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે સૂરાધિપ! યુગનું માન લાખોમાં જણાવાયું છે. કૃતયુગ સત્તર લાખ અને સાથે અઠ્ઠાવીસ હજાર એમ કહેવાય છે.
Verse 11
लक्षद्वादशभिः प्रोक्तं युगं त्रेताभिसंज्ञितम् । षण्णवत्यधिकैश्चैव सहस्रैः परिमाणितम्
ત્રેતા નામનું યુગ બાર લાખનું કહેવાયું છે; અને તેમાં વધુ છિયાનું હજાર વર્ષ ઉમેરીને તેનું પરિમાણ નિર્ધારિત થયું છે।
Verse 12
लक्षाण्यष्टौ चतुःषष्टिसहस्रैः परिकीर्तितम् । ततो वै द्वापरं नाम युगं देवप्रकीर्तितम्
પછી દેવોએ પ્રકીર્તિત કરેલું દ્વાપર નામનું યુગ આઠ લાખ અને ચોસઠ હજાર વર્ષ સહિત વર્ણવાયું છે।
Verse 13
लक्षैश्चतुर्भिर्विख्यातो द्वात्रिंशद्भिः कलिस्तथा । सहस्रैश्च सुरश्रेष्ठ युगमानमितीरितम्
હે દેવશ્રેષ્ઠ! કલિયુગ ચાર લાખ અને બત્રીસ હજાર વર્ષ સહિત પ્રસિદ્ધ છે; આમ યುಗનું પરિમાણ જણાવાયું છે।
Verse 14
चतुष्पदः कृते धर्मः शुक्लवर्णो जनार्दनः । न दुर्भिक्षं न च व्याधिस्तस्मिन्भवति वै क्वचित्
કૃતયુગમાં ધર્મ ચાર પાદે સ્થિર રહે છે અને જનાર્દન શ્વેત તેજથી પ્રકાશિત હોય છે। તે સમયે ક્યાંય દુર્ભિક્ષ નથી, ન કોઈ વ્યાધિ।
Verse 15
क्रियते च तदा धर्मो नाकाले मरणं नृणाम् । लांगलेन विना सस्यं भूरिक्षीराश्च धेनवः
ત્યારે ધર્મનું યથાર્થ પાલન થાય છે અને મનુષ્યોનું અકાળ મરણ થતું નથી। હળ વિના પણ અન્ન ઉપજે છે અને ધેનુઓ બહુ દૂધ આપે છે।
Verse 16
कामः क्रोधो भयं लोभो मत्सरश्चाभ्यसूयता । तस्मिन्युगे सहस्राक्ष न भवंति कदाचन
હે સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્ર! તે યુગમાં કામ, ક્રોધ, ભય, લોભ, મત્સર અને અભ્યસૂયા—આ કદી પણ ઉત્પન્ન થતા નથી.
Verse 17
ततस्त्रेतायुगे जातस्त्रिपादो धर्म एव च । चिरायुषो नरास्तस्मिन्रक्तवर्णो जनार्दनः
ત્યારબાદ ત્રેતાયુગમાં ધર્મ ત્રિપાદ (ત્રણ પાદે સ્થિત) બની પ્રગટે છે. તે યુગમાં મનુષ્યો દીર્ઘાયુ હોય છે અને જનાર્દન (વિષ્ણુ) રક્તવર્ણ હોય છે.
Verse 18
तस्मिन्यज्ञाः प्रवर्त्तंते प्राणिनामिष्टदायिनः । न कामादिप्रवृत्तिश्च तस्मिन्संजायते नृणाम्
તે યુગમાં યજ્ઞો પ્રવર્તે છે, જે પ્રાણીઓને ઇષ્ટફળ આપે છે. અને મનુષ્યોમાં કામાદિથી પ્રેરિત પ્રવૃત્તિ જન્મતી નથી.
Verse 19
तपसा ब्रह्मचर्येण स्नानैर्दानैः पृथग्विधैः । तथा यज्ञैर्जपैर्होमैस्तत्र वृत्तिर्भवेन्नृणाम्
ત્યાં મનુષ્યોની જીવનવૃત્તિ તપ, બ્રહ્મચર્ય, પવિત્ર સ્નાન અને વિવિધ પ્રકારના દાનથી; તેમજ યજ્ઞ, જપ અને હોમથી ઘડાય છે.
Verse 20
ततस्तु द्वापरं नाम तृतीयं युग मुच्यते । द्विपदो धर्मः सञ्जातः पीतवर्णो जनार्द्दनः
પછી ત્રીજું યુગ ‘દ્વાપર’ કહેવાય છે. તેમાં ધર્મ દ્વિપાદ (બે પાદે સ્થિત) બને છે અને જનાર્દન (વિષ્ણુ) પીતવર્ણ હોય છે.
Verse 21
फलाकांक्षाप्रवृत्तानि जपयज्ञतपांसि च । सत्यानृतान्वितो लोको द्वापरे सुरसत्तम
દ્વાપરયુગમાં ફળની ઇચ્છાથી જપ, યજ્ઞ અને તપ કરવામાં આવે છે; હે દેવશ્રેષ્ઠ, ત્યારે લોક સત્ય અને અસત્યથી મિશ્રિત રહે છે।
Verse 22
तत्रान्योन्यं महीपाला युयुधुर्वसुधातले । सुपूताश्च दिवं यांति यज्ञैरिष्ट्वा जनार्दनम्
ત્યાં ભૂપાલો વસુધાતળ પર પરસ્પર યુદ્ધ કરે છે; છતાં યજ્ઞોથી જનાર્દનનું પૂજન કરીને સુપવિત્ર બની સ્વર્ગે જાય છે।
Verse 23
ततः कलियुगं घोरं चतुर्थं तु प्रव र्त्तते । एकपादो भवेद्धर्मः संत्रस्तो नित्यपूजने
પછી ચોથું ભયંકર કલિયુગ પ્રવર્તે છે; ધર્મ એક પાદે રહે છે અને નિત્યપૂજામાં પણ લોકો વ્યાકુળ થાય છે।
Verse 24
कृष्णवर्णो भवेद्विष्णुः पापाधिक्यं प्रवर्तते । माया च मत्सरश्चैव कामः क्रोधस्तथा भयम्
કલિયુગમાં વિષ્ણુ કૃષ્ણવર્ણ થાય છે અને પાપનું પ્રાધાન્ય વધે છે; માયા, મત્સર, કામ, ક્રોધ તથા ભય પણ પ્રબળ થાય છે।
Verse 25
अर्थलुब्धास्तथा भूपा लोभमोहशतान्विताः । अल्पायुषो नरास्तत्र अल्पसस्या च मेदिनी
ભૂપો અર્થલુબ્ધ બની જાય છે, લોભ અને મોહના સૈકડા રૂપોથી યુક્ત; ત્યાં મનુષ્યો અલ્પાયુ હોય છે અને ધરતી પર ઉપજ પણ ઓછી થાય છે।
Verse 26
अल्पक्षीरास्तथा गावः सत्यहीना द्विजातयः । तत्र मायाविनो लोका जैह्व्यौपस्थ्यपरायणाः
ગાયો અલ્પ દૂધ આપશે અને દ્વિજાતિઓ સત્યહીન બનશે. ત્યાં લોકો માયાવી થશે, જિહ્વાના સ્વાદ અને કામભોગમાં પરાયણ રહેશે.
Verse 27
सत्यहीनास्तथा पापा भविष्यंति कलौ युगे । तत्र षोडशमे वर्षे नराः पलितकुन्तलाः
કલિયુગમાં લોકો સત્યહીન અને પાપપરાયણ બનશે. ત્યાં સોળમા વર્ષે જ પુરુષોના વાળ ધોળા થઈ જશે.
Verse 28
नार्यो द्वादशमे वर्षे भविष्यंति सुगर्भिताः । भविष्यति क्रमाद्वर्णसंकरश्च सुराधिप
સ્ત્રીઓ બારમા વર્ષે જ ગર્ભવતી બનશે. અને ક્રમે, હે સૂરાધિપ, વર્ણસંકર—વર્ણોની મિશ્રણ-અવ્યવસ્થા—ઉદભવશે.
Verse 29
एकाकारा भविष्यंति सर्ववर्णाश्रमाश्च वै । नाशं यास्यंति यज्ञाश्च कुलधर्मः सनातनः
બધા વર્ણ અને આશ્રમ એકસરખા, ભેદરહિત થઈ જશે. યજ્ઞો નાશ પામશે અને કુળનો સનાતન ધર્મ પણ લુપ્ત થશે.
Verse 30
व्यर्थानि तत्र तीर्थानि म्लेच्छस्पृष्टानि सर्वशः । भविष्यंति सुरश्रेष्ठ प्रभावरहितानि च
ત્યારે તીર્થો સર્વત્ર મ્લેચ્છસ્પર્શથી દૂષિત થઈ નિષ્ફળ બનશે. હે સૂરશ્રેષ્ઠ, તેઓ પોતાના દિવ્ય પ્રભાવથી પણ રહિત થશે.
Verse 31
एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । तत्र स्थितानि तीर्थानि ब्रह्माणमिदमब्रुवन्
અવ્યક્ત જન્મવાળા બ્રહ્માના આ વચન સાંભળી, ત્યાં સ્થિત તીર્થોએ બ્રહ્માને આ રીતે કહ્યું।
Verse 32
तीर्थान्यूचुः । कथं वयं भविष्यामः संप्राप्ते दारुणे कलौ । स्थानं नो ब्रूहि देवेश स्थातव्यं च सदैव हि
તીર્થોએ કહ્યું—ભયંકર કલિયુગ આવી પહોંચ્યો ત્યારે અમે કેવી રીતે ટકીશું? હે દેવેશ, અમને એવું સ્થાન કહો જ્યાં અમે સદૈવ રહી શકીએ।
Verse 33
ब्रह्मोवाच । अर्बुदः पर्वतश्रेष्ठः कलिस्तत्र न विद्यते । अतस्तत्र च गंतव्यं तीर्थैरायतनैः सह
બ્રહ્માએ કહ્યું—અર્બુદ પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ છે; ત્યાં કલિ નથી. તેથી હે તીર્થો, તમારા આયતન અને ધામો સહિત ત્યાં જ જાવ।
Verse 34
अपि कृत्वा महत्पापमर्बुदं प्रेक्षते तु यः । कलिदोषविनिर्मुक्तः स यास्यति परां गतिम्
મહાપાપ કર્યું હોય તોય જે અર્બુદનું દર્શન કરે છે, તે કલિદોષથી મુક્ત થઈ પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 35
पुलस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रो ब्रह्मलोकं गतो नृप । ततः सर्वाणि तीर्थानि गतानि च कलौ युगे
પુલસ્ત્યએ કહ્યું—હે નૃપ, આમ કહી ચતુર્મુખ બ્રહ્મા બ્રહ્મલોકમાં ગયા. ત્યારબાદ કલિયુગમાં સર્વ તીર્થો (તે આશ્રયસ્થાને) ચાલી ગયા।
Verse 36
भूमावर्बुदशैलेन्द्रे संस्थितानि कलेर्भयात् । गंगा सरस्वती चैव यमुना पुष्कराणि च
કલિના ભયથી ગંગા, સરસ્વતી, યમુના તથા પુષ્કર-તીર્થો પણ પૃથ્વી પર પર્વતરાજ અર્બુદમાં આવીને નિવાસ કરવા લાગ્યા।
Verse 37
कुरुक्षेत्रं प्रभासं च ब्रह्मावर्तं तथैव च । तिस्रःकोट्योऽर्द्धकोटिश्च यानि तीर्थानि भूतले
કુરુક્ષેત્ર, પ્રભાસ અને બ્રહ્માવર્ત—પૃથ્વી પરનાં સર્વ તીર્થો મળીને ત્રણ કરોડ અને અર્ધકરોડ જેટલા (અહીં) ગણાય છે।
Verse 38
तेषां वासश्च सञ्जातः पर्वतेऽर्बुदसंज्ञिके । एवं तत्र समापन्ना गंगा चैव सरस्वती
તેમનો નિવાસ ‘અર્બુદ’ નામના પર્વત પર થયો; આ રીતે ત્યાં ગંગા અને સરસ્વતી પણ આવી પહોંચ્યાં।
Verse 39
तत्र शांता नराः सम्यक्परं निर्वाणमाप्नुयुः । श्राद्धं कृत्वा महाराज स्वर्गे यांति च पूर्वजाः
ત્યાં શાંત સ્વભાવવાળા મનુષ્યો યથાર્થ રીતે પરમ નિર્વાણને પામે છે; અને હે મહારાજ, ત્યાં શ્રાદ્ધ કરવાથી પિતૃઓ પણ સ્વર્ગે જાય છે।
Verse 40
शृणु तत्राभवत्पूर्वं यदाश्चर्यं महामते । ऋषिर्मंकणकोनाम सरस्वत्यास्तटे स्थितः
હે મહામતિ, સાંભળો—ત્યાં પૂર્વકાળે એક અદ્ભુત ઘટના બની: મંકણક નામના ઋષિ સરસ્વતીના તટ પર નિવાસ કરતા હતા।
Verse 41
तपस्तेपे सुधर्मात्मा कामक्रोधविवर्जितः । तस्यैवं वर्तमानस्य क्षुतमासीत्कदाचन
તે ધર્માત્મા કામ અને ક્રોધથી રહિત થઈ તપશ્ચર્યા કરતો રહ્યો. એમ રહેતાં ક્યારેક તેને ભૂખ લાગી.
Verse 42
पित्तं प्रपतितं तत्र तच्च रक्तमयं बभौ । तद्दृष्ट्वाऽतीव हृष्टः स मंकणर्षिर्बभूव ह
ત્યાં તેનું પિત્ત પડી ગયું અને તે રક્તમય જેવું દેખાયું. તે જોઈ મંકણ ઋષિ અત્યંત હર્ષિત થયો.
Verse 43
सिद्धोऽहमिति विज्ञाय ततो नृत्यं चकार सः । तस्यैवं वर्तमानस्य जगत्स्थावरजंगमम्
“હું સિદ્ધ થયો છું” એમ જાણી તેણે નૃત્ય શરૂ કર્યું. તે એમ કરતો રહ્યો ત્યારે સ્થાવર-જંગમ સમગ્ર જગત્ (પ્રભાવિત થયું).
Verse 44
तत्र संक्षोभमापन्नं सागरा अपि चुक्षुभुः । गृहकृत्यानि संत्यज्य सर्वे विस्मयमा गताः
ત્યાં ભારે ક્ષોભ ઊભો થયો; સમુદ્રો પણ ખળભળ્યા. ઘરકામ છોડીને સૌ આશ્ચર્યમાં પડી ત્યાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 45
तस्यैवं नृत्यमानस्य सर्वे लोका नृपोत्तम । ननृतुः पार्थिवश्रेष्ठ प्रभावात्तस्य सन्मुनेः
હે નૃપોત્તમ! તે આમ નૃત્ય કરતો રહ્યો ત્યારે, હે પાર્થિવશ્રેષ્ઠ, તે પવિત્ર મુનિના પ્રભાવથી સર્વ લોક પણ નાચવા લાગ્યા.
Verse 46
ततो देवगणाः सर्वे गत्वा कामनिषूदनम् । यथाऽयं नृत्यते नैव तथा कुरु महेश्वर
ત્યારે સર્વ દેવગણ કામનિષૂદન પાસે જઈ બોલ્યા— “હે મહેશ્વર, એવો ઉપાય કરો કે આ હવે આ રીતે ન નાચે।”
Verse 47
अथ ब्राह्मणरूपेण शंभुनोक्तो द्विजोत्तमः । त्वया ब्रह्मंस्तपस्तप्तमधुना नृत्यते कथम्
પછી શંભુએ બ્રાહ્મણરૂપ ધારણ કરીને તે શ્રેષ્ઠ દ્વિજને કહ્યું— “હે બ્રાહ્મણ, તું તપ કર્યું છે; હવે નૃત્ય કેમ કરે છે?”
Verse 48
मंकण उवाच । किं न पश्यसि हे ब्रह्मन्रक्तं पित्तं च मे स्थितम् । संजातं सिद्धिमापन्नो रक्तं पित्तं यतो मम
મંકણે કહ્યું— “હે બ્રાહ્મણ, શું તું નથી જોતો? મારા દેહમાં રક્ત અને પિત્ત સ્થિત છે. એ ઉત્પન્ન થતાં મને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ; તેથી હું નૃત્ય કરું છું।”
Verse 49
एतस्मात्कारणाद्धर्षाद्द्विज नृत्यं करोम्यहम् । एवमुक्तस्ततस्तेन देवदेवो महेश्वरः
“આ કારણથી, હે દ્વિજ, હર્ષથી હું નૃત્ય કરું છું.” એમ તેણે કહ્યે પછી દેવોના દેવ મહેશ્વરે ઉત્તર આપ્યો.
Verse 50
तर्जन्या ताडयामास स्वांगुष्ठं नृपसत्तम । ततोंगुष्ठाद्विनिष्क्रांतं भस्म वै बिसपांडुरम्
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, તેણે તર્જનીથી પોતાના અંગૂઠાને આઘાત કર્યો; ત્યારે તે અંગૂઠામાંથી કમળતંતુ સમું ધવળ ભસ્મ નીકળ્યું.
Verse 51
ततो मंकणकं प्राह पश्य विप्र करान्मम । शुभ्रं भस्म विनिष्क्रांतं पश्य मे द्विज कौतुकम्
ત્યારે તેણે મંકણને કહ્યું—“હે વિપ્ર, જો; મારા હાથમાંથી તેજસ્વી શ્વેત ભસ્મ પ્રગટ થયું છે. હે દ્વિજ, મારું આ અદ્ભુત કૌતુક જો.”
Verse 52
पुलस्त्य उवाच । तद्दृष्ट्वा विस्मितो विप्रो ज्ञात्वा तं वृषभध्वजम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—તે જોઈને તે બ્રાહ્મણ અચંબિત થયો; તેને વೃಷભધ્વજ (શિવ) તરીકે ઓળખીને, ઘૂંટણીએ ધરતી પર નમીને આ વચન બોલ્યો.
Verse 53
मंकण उवाच । नूनं भवान्महादेवः साक्षाद्दृष्टः प्रसीद मे । निश्चितं त्वं मया ज्ञात एतन्मे हृदि वर्तते
મંકણ બોલ્યો—“નિશ્ચયે તમે મહાદેવ જ છો; મેં આપનું સాక్షાત્ દર્શન કર્યું છે, કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ. મેં તમને નિશ્ચિત રીતે ઓળખ્યા છે; આ ભાવ મારા હૃદયમાં વસે છે.”
Verse 54
नान्यस्यायं प्रभावश्च त्वया यो मे प्रदर्शितः । मां समुद्धर देवेश कृपां कृत्वा महेश्वर
“તમે મને જે પ્રભાવ દર્શાવ્યો છે, તે બીજાં કોઈનો નથી. હે દેવેશ, મને ઉદ્ધારો; હે મહેશ્વર, કૃપા કરો.”
Verse 55
श्रीमहादेव उवाच । सम्यग्ज्ञातोऽस्मि विप्रेन्द्र त्वयाऽहं नात्र संशयः । वरं वरय भद्रं ते नृत्याधिक्यं यतः कृतम्
શ્રી મહાદેવ બોલ્યા—“હે વિપ્રેન્દ્ર, તું મને યોગ્ય રીતે ઓળખ્યો છે; તેમાં શંકા નથી. વર માગ; તારો કલ્યાણ થાઓ—કારણ કે તું અતિ ઉત્સાહથી નૃત્ય કર્યું છે.”
Verse 56
मंकण उवाच । येऽत्र स्नानं प्रकुर्वंति सरस्वत्यां समाहिताः । त्वत्प्रसादात्फलं तेषां राजसूयाश्वमेधयोः
મંકણ બોલ્યા—જે અહીં સરસ્વતીમાં એકાગ્રચિત્તે સ્નાન કરે છે, તેઓ તારા પ્રસાદથી રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞના સમાન પુણ્યફળને પામે.
Verse 57
श्रीमहादेव उवाच । येऽत्र स्नानं करिष्यंति सरस्वत्यां समाहिताः । ते यास्यंति परं स्थानं जरामरणवर्जितम्
શ્રીમહાદેવ બોલ્યા—જે અહીં સરસ્વતીમાં એકાગ્રચિત્તે સ્નાન કરશે, તેઓ જરા-મરણથી રહિત પરમ ધામને પામશે.
Verse 58
अत्र गंगासरस्वत्योः संगमे लोकविश्रुते । श्राद्धं कुर्युर्द्विजश्रेष्ठ ते यास्यंति परां गतिम्
આ લોકવિખ્યાત ગંગા-સરસ્વતી સંગમમાં, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે શ્રાદ્ધ કરે છે તેઓ પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 59
सुवर्णं येऽत्र दास्यंति यथाशक्त्या द्विजोत्तमे । सर्व पापविनिर्मुक्तास्ते यास्यन्ति परां गतिम्
હે દ્વિજોત્તમ, જે અહીં યથાશક્તિ સુવર્ણદાન કરે છે, તેઓ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 60
इत्युक्त्वांतर्दधे राजन्देवदेवो महेश्वरः
એવું કહીને, હે રાજન, દેવોના દેવ મહેશ્વર અંતર્ધાન થયા.