Adhyaya 29

Verse 1

पौलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ कपिलातीर्थमुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

પૌલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નૃપશ્રેષ્ઠ, ત્યારબાદ ઉત્તમ કપિલા-તીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરેલો મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 2

पुराऽभून्नृपतिर्नाम सुप्रभः परवीरहा । नित्यं च मृगयाशीलो मृगाणामहिते रतः

પૂર્વકાળે સુપ્રભ નામનો એક નૃપતિ હતો, જે પરશત્રુ-વીરોનો સંહારક હતો. તે નિત્ય શિકારમાં આસક્ત રહેતો અને મૃગોને હાનિ પહોંચાડવામાં જ આનંદ માનતો હતો.

Verse 3

न तथा स्त्रीषु नो भोगे नाश्वयाने न वारणे । तस्याभूदनुरागश्च यथा मृगविमर्द्दने

સ્ત્રીઓમાં કે ભોગવિલાસમાં, અશ્વ-યાનમાં કે ગજમાં તેને એવો અનુરાગ ન હતો; જેવો અનુરાગ તેને શિકારમાં મૃગોને દબાવીને સંહારવામાં હતો.

Verse 4

स कदाचिन्नृपश्रेष्ठ मृगासक्तोऽर्बुदं गतः । अपश्यत्सानुदेशे च मृगीं शिशुसमावृताम्

એક વખત, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, મૃગયામાં આસક્ત થઈ તે અર્બુદ પર્વતે ગયો. ત્યાં ઢાળના વનપ્રદેશમાં તેણે શિશુઓથી ઘેરાયેલી એક મૃગી જોઈ.

Verse 5

स्तनं धयन्तीं सुस्निग्धां शिशोः क्षीरानुरागिणः । सा तेन विद्धा बाणेन सहसा नतपर्वणा

તે સ્નેહપૂર્વક પોતાના શિશુને સ્તનપાન કરાવતી હતી; શિશુ માતાના દૂધમાં અનુરક્ત હતું. ત્યારે તેના નતપર્વવાળા બાણથી તે અચાનક વિદ્ધ થઈ ગઈ.

Verse 6

अथ सा पार्थिवं दृष्ट्वा प्रगृहीतशरासनम् । द्वितीयं योजयानं च मृगी बाणं सुनिर्मलम्

ત્યારે તે મૃગીએ રાજાને જોયો—હાથમાં ધનુષ ધારણ કરીને, અને બીજો નિર્મળ બાણ ચઢાવતો.

Verse 7

ततः सा कोपसन्तप्ता भूपालं प्रत्यभाषत । नायं धर्मः स्मृतः क्षात्त्रो यस्त्वयाद्य निषेवितः

ત્યારે તે ક્રોધથી દહાઈને ભૂપાલને બોલી—આજે તું જે આચરણ કર્યું, તે ક્ષાત્રધર્મનો સ્મૃત માર્ગ નથી।

Verse 8

शयानो मैथुनासक्तः स्तनपो व्याधिपीडितः । न हंतव्यो मृगो राजन्मृगी च शिशुना वृता

હે રાજન—જે મૃગ સૂતો હોય, મૈથુનમાં આસક્ત હોય, સ્તનપાન કરતો હોય અથવા રોગથી પીડિત હોય, તેને મારવો ન જોઈએ; અને શિશુ સાથે રહેલી મૃગી પણ વಧ್ಯ નથી।

Verse 9

तदद्य मरणं जातं मम सर्वं नृपाधम । तव बाणं समासाद्य पुत्रस्य च मया विना

આજે મારા માટે બધું જ મૃત્યુસમાન બની ગયું છે, હે નૃપાધમ; તારા બાણથી મારો પુત્ર વિદ્ધ/હત થયો અને તે મને વિના રહી ગયો।

Verse 10

यस्मादहमधर्मेण हता भूमिपते त्वया । तस्मादत्रैव सानौ त्वं रौद्रव्याघ्रो भविष्यसि

હે ભૂમિપતે, તું મને અધર્મથી માર્યો છે; તેથી આ જ પર્વતઢાળ પર તું ક્રૂર વ્યાઘ્ર બનશે।

Verse 11

पुलस्त्य उवाच । तच्छ्रुत्वा सुमहत्पापं स नृपो भयसंकुलम् । तां वै प्रसादयामास प्राणशेषां तदा मृगीम्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—તે વચન સાંભળી મહાપાપના ભયથી વ્યાકુળ થયેલો રાજા, ત્યારે પ્રાણશેષ રહેલી તે મૃગીને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો।

Verse 12

अविवेकान्मया भद्रे हता त्वं निर्घृणेन च । कुरु शापविमोक्षं त्वं तस्माद्दीनस्य सन्मृगि

હે ભદ્રે! મારા અવિવેક અને નિર્દયતાથી તું હણાઈ ગઈ. હે સન્મૃગી! હવે દીન બનેલા મને આ શાપમાંથી મુક્તિ આપ.

Verse 13

मृग्युवाच । यदा तु कपिलां नाम द्रक्ष्यसे त्वं पयस्विनीम् । धेनुं तया समालापात्प्रकृतिं यास्यसे पुनः

મૃગી બોલી—જ્યારે તું ‘કપિલા’ નામની દૂધાળ ગાયને જોશે, ત્યારે તેની સાથે વાતચીત કરવાથી તું ફરી તારી મૂળ પ્રકૃતિને પ્રાપ્ત કરીશ.

Verse 14

एवमुक्त्वा मृगी राजाग्रतः प्राणैर्व्ययुज्यत । पीडिता शरघातेन पुत्रस्नेहाद्विशेषतः

આવું કહી તે મૃગી રાજા સમક્ષ પ્રાણ ત્યજી ગઈ—બાણના ઘાતથી પીડિત, અને વિશેષ કરીને પુત્રસ્નેહથી વ્યાકુળ.

Verse 15

अथाऽसौ पार्थिवः सद्यो रौद्रास्यः समजायत । व्याघ्रो दशकरालश्च तीक्ष्णदन्तनखस्तथा । भक्षयामास तां सेनामात्मीयां क्रोधमूर्च्छितः

પછી તે રાજા તરત જ રૌદ્રમુખ થયો—ભયંકર વાઘ, તીક્ષ્ણ દાંત-નખવાળો; અને ક્રોધમાં મત્ત થઈ પોતાની જ સેનાને ભક્ષવા લાગ્યો.

Verse 16

ततस्ते सैनिका राजन्हतशेषाः सुदुःखिताः । स्वगृहाणि ययुस्तत्र यथा वृत्तं जने पुरे

પછી, હે રાજન, બચી ગયેલા સૈનિકો અત્યંત દુઃખિત થઈ પોતાના ઘરો ગયા અને નગરના લોકોને જે બન્યું તે બધું કહી સંભળાવ્યું.

Verse 17

निवेदयन्तो वृत्तांतं चत्वरेषु त्रिकेषु च । यथा वै व्याघ्रतां प्राप्तः स राजाऽर्बुदपर्वते

તેઓ ચૌકમાં અને ત્રિમાર્ગ ચોરાહાઓમાં સર્વ વૃત્તાંત નિવેદન કરતાં કહેતા કે અર્બુદ પર્વત પર તે રાજા ખરેખર વ્યાઘ્રત્વને પ્રાપ્ત થયો હતો।

Verse 18

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रं भूरिपराक्रमम् । राज्येऽभिषेचयामासु नाम्ना ख्यातं महौजसम्

તેના વચન સાંભળી તેમણે તેના ભૂરિ-પરાક્રમી પુત્રનો રાજ્યાભિષેક કર્યો—નામે ખ્યાત, મહાઉજસ્વી તે રાજકુમારને સિંહાસન પર સ્થાપિત કર્યો।

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्मिन्सानौ नृपोत्तम । तृषार्तं गोकुलं प्राप्तं गोपगोपीसमाकुलम्

કેટલાક સમય પછી, હે નૃપોત્તમ, તે પર્વતના ઢાળ પર ગોપ-ગોપીઓથી ભરેલું એક ગોકુલ તૃષાથી વ્યાકુલ થઈને આવી પહોંચ્યું।

Verse 20

तत्रैका गौः परिभ्रष्टा स्वयूथात्तृणतृष्णया । कपिलेति च विख्याता स्वयूथस्याग्रगामिनी

ત્યાં ઘાસની ભૂખ અને તરસને કારણે પોતાના ઝુંડમાંથી એક ગાય ભટકી ગઈ; ‘કપિલા’ નામે વિખ્યાત, તે પોતાના ઝુંડની અગ્રગામિની હતી।

Verse 21

अच्छिन्नाग्रतृणं या तु सदा भक्षयते नृप । अथ सा गह्वरं प्राप्ता गिरेः शून्यं भयंकरम्

હે નૃપ, જે ગાય સદા અછિન્ન અગ્રવાળું તૃણ ચરતી હતી, તે પછી પર્વતની એક સૂની અને ભયંકર ગુફામાં પહોંચી ગઈ।

Verse 22

तत्राससाद तां व्याघ्रो दंष्ट्रोत्कटमुखावहः । सा तं दृष्टवती पापं त्रासमाप मृगीव हि

ત્યાં ભયંકર મુખ અને બહાર નીકળેલા દાંતવાળો વ્યાઘ્ર તેની સામે આવી ઊભો રહ્યો. તે પાપી પશુને જોઈને તે હરણીએ જેમ મહાભયથી કંપી ઉઠી.

Verse 23

स्मरंती गोकुले बद्धं स्वसुतं क्षीरपायिनम् । दुःखेन रुदतीं तां स दृष्ट्वोवाच मृगाधिपः

ગોકુલમાં બાંધેલા, હજી દૂધ પીતા પોતાના વાછરડાને યાદ કરીને તે દુઃખથી રડવા લાગી. તેને રડતી જોઈ પશુઓનો અધિપતિ વ્યાઘ્ર બોલ્યો.

Verse 24

व्याघ्र उवाच । किं वृथा रुद्यते धेनो मां प्राप्य न हि जीवितम् । विद्यते कस्यचिन्मूर्खे स्मरेष्टां देवतां ततः

વ્યાઘ્ર બોલ્યો—હે ધેનુ, વ્યર્થ કેમ રડે છે? મને મળ્યા પછી તારો જીવ બચવાનો નથી. મૂર્ખે, જો કોઈ ઇષ્ટ દેવતા હોય તો તેનું સ્મરણ કર.

Verse 25

कपिलोवाच । स्वजीवितभयाद्व्याघ्र न रोदिमि कथंचन । पुत्रो मे बालको गोष्ठ्यां क्षीरपायी प्रतीक्षते

કપિલાએ કહ્યું—હે વ્યાઘ્ર, મારા જીવના ભયથી હું ક્યારેય રડતી નથી. ગોશાળામાં દૂધ પીતા મારું નાનું વાછરડું મારી રાહ જુએ છે.

Verse 26

नाद्यापि स तृणा न्यत्ति तेनाहं शोकविक्लवा । रोद्मि व्याघ्र सुतस्नेहात्सत्येनात्मानमालभे

હજી સુધી તે ઘાસ પણ ખાતો નથી; તેથી હું શોકથી વ્યાકુળ છું. હે વ્યાઘ્ર, પુત્રસ્નેહથી હું રડું છું; સત્યની પ્રતિજ્ઞાથી હું મને તને અર્પું છું (પાછી આવીશ).

Verse 27

पाययित्वा सुतं बालं दृष्ट्वा पृष्ट्वा जनं स्वकम् । पुनः प्रत्यागमिष्यामि यदि त्वं मन्यसे विभो

મારા નાનાં વાછરડાને દૂધ પિવડાવી, મારા સ્વજનોને જોઈ અને તેમની કુશળ પૂછ્યા પછી, હે વિભો, તમે મંજૂરી આપો તો હું ફરી પાછી આવીશ।

Verse 28

व्याघ्र उवाच । गत्वा स्वसुतसांनिध्यं दृष्ट्वात्मीयं च गोकुलम् । पुनरागमनं यत्ते न च तच्छ्रद्दधाम्यहम्

વ્યાઘ્ર બોલ્યો—પોતાના વાછરડાની પાસે જઈ અને પોતાનું ગોકુળ જોઈને, તું ફરી પાછી આવશે એમ કહે છે, તે હું માનતો નથી।

Verse 29

भयान्मां भाषसे चैवं नास्ति प्राणसमं भयम् । तस्मात्प्राणभयान्न त्वमागमिष्यसि धेनुके

ભયથી તું મને આમ કહે છે; પ્રાણભય સમાન બીજો કોઈ ભય નથી. તેથી, હે ધેનુ, પ્રાણભયથી તું પાછી નહીં આવે।

Verse 30

कपिलो वाच । शपथैरागमिष्यामि सत्यमेतच्छृणुष्व मे । प्रत्ययो यदि ते भूयान्मां मुञ्च त्वं मृगाधिप

કપિલાએ કહ્યું—શપથોથી બંધાઈને હું નિશ્ચયે ફરી આવીશ; મારી સત્ય વાણી સાંભળો. જો તમને વધુ ખાતરી જોઈએ, હે મૃગાધિપ, તો મને મુક્ત કરો।

Verse 31

व्याघ्र उवाच । ब्रूहि ताञ्छपथान्भद्रे समागच्छसि यैः पुनः । ततोऽहं प्रत्ययं गत्वा मोचयिष्यामि वा न वा

વ્યાઘ્ર બોલ્યો—હે ભદ્રે, જે શપથોથી તું ફરી આવીશ તે શપથો કહો. પછી ખાતરી મેળવી હું નક્કી કરીશ કે તને મુક્ત કરું કે નહીં।

Verse 32

कपिलोवाच । वेदाध्ययनसंपन्नं ब्राह्मणं वंचयेत्तु यः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

કપિલાએ કહ્યું—જે વેદાધ્યયનસંપન્ન બ્રાહ્મણને છેતરે, તેના પાપથી હું લિપ્ત થાઉં, જો હું ફરી પાછી ન આવું.

Verse 33

गुरुद्रोहरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

ગુરુદ્રોહમાં રત મનુષ્યોને જે પાપ થાય છે, હું જો ફરી ન આવું તો તે પાપથી હું લિપ્ત થાઉં.

Verse 34

यत्पापं ब्राह्मणं हत्वा गां च हत्वा प्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

બ્રાહ્મણહત્યા અને ગોહત્યાથી જે પાપ ઉત્પન્ન થાય છે, હું જો ફરી ન આવું તો તે પાપથી હું લિપ્ત થાઉં.

Verse 35

मित्रद्रोहे च यत्पापं यत्पापं गुरुवंचके । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

મિત્રદ્રોહનું જે પાપ અને ગુરુને છેતરવાનું જે પાપ—હું જો ફરી ન આવું તો તે પાપથી હું લિપ્ત થાઉં.

Verse 36

यो गां स्पृशति पादेन ब्राह्मणं पावकं तथा । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

જે ગાયને પગથી સ્પર્શ કરે છે, તેમજ બ્રાહ્મણ અને અગ્નિને પણ—હું જો ફરી ન આવું તો તે પાપથી હું લિપ્ત થાઉં.

Verse 37

कूपारामतडागानां यो भंगं कुरुत नरः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

જે મનુષ્ય કૂવો, આરામ અને તળાવોનો ભંગ કરે છે, તેના પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું ફરી પાછો ન આવું તો।

Verse 38

कृतघ्नस्य च यत्पापं सूचकस्य च यद्भवेत् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

કૃતઘ્ન અને સૂચકને જે પાપ થાય છે, એ જ પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું અહીં ફરી ન આવું તો।

Verse 39

मद्यमांसरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

મદ્ય અને માંસમાં આસક્ત મનુષ્યોને જે પાપ થાય છે, એ જ પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું અહીં ફરી ન આવું તો।

Verse 40

राजपैशुन्यकर्तॄणां यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

રાજવિષયોમાં પૈશુન્ય (નિંદા-ચુગલી) કરનાર મનુષ્યોને જે પાપ થાય છે, એ જ પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું અહીં ફરી ન આવું તો।

Verse 41

वेदविक्रयकर्तॄणां यत्पापं संप्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

વેદનો વિક્રય કરનારને જે પાપ થાય છે, એ જ પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું અહીં ફરી ન આવું તો।

Verse 42

दीयमानं द्विजातीनां निवारयति योऽल्पधीः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

જે અલ્પબુદ્ધિ દ્વિજોને આપવામાં આવતું દાન અટકાવે છે, તેના જ પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું અહીં ફરી ન આવું તો।

Verse 43

विश्वस्तघातकानां च यत्पापं समुदाहृतम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

વિશ્વાસ રાખનારનો ઘાત કરનારાઓ માટે શાસ્ત્રે જે પાપ કહ્યું છે, તે જ પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું અહીં ફરી ન આવું તો।

Verse 44

द्विजद्वेषरतानां हि यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

દ્વિજદ્વેષમાં રત મનુષ્યોને જે પાપ થાય છે, તે જ પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું અહીં ફરી ન આવું તો।

Verse 45

परवादरतानां च पापं यच्च दुरात्मनाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

પરનિંદામાં રત દુષ્ટાત્માઓનું જે કંઈ પાપ હોય, તે જ પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું અહીં ફરી ન આવું તો।

Verse 46

रात्रौ ये पापकर्माणो भक्षंति दधिसक्तुकान् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

જે પાપકર્મી રાત્રે દહીં-સત્તુ ભક્ષે છે, તેના જ પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું અહીં ફરી ન આવું તો।

Verse 47

वृंताकं मूलकं श्वेतं रक्तं येऽश्नंति गृंजनम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

જે વાંગ, મૂળો તથા શ્વેત અને રક્ત ગૃંજન ખાય છે, તેમના પાપથી હું લિપ્ત થાઉં—જો હું અહીં ફરી ન આવું તો।

Verse 48

पुलस्त्य उवाच । स तस्याः शपथाञ्छ्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । प्रत्ययं च तदा गत्वा व्याघ्रो वाक्यमथाब्रवीत्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—તેના શપથવચનો સાંભળી વાઘની આંખો આશ્ચર્યથી ફાટી નીકળી. પછી તેની સત્યતા પર વિશ્વાસ કરીને વાઘે આ વચન કહ્યું।

Verse 49

व्याघ्र उवाच । गच्छ त्वं गोकुले भद्रे पुनरागमनं कुरु । न चैतदवगंतव्यं यदयं वञ्चितो मया

વાઘ બોલ્યો—હે ભદ્રે, તું ગોકુળમાં જા અને ફરી પાછી આવ. અને આ વાત કોઈને ન ખબર પડે કે આ વિષયમાં હું છેતરાયો છું।

Verse 50

कपिले गच्छ पश्य त्वं तनयं सुतवत्सले । पाययित्वा स्तनं पूर्णमवघ्राय च मूर्धनि

હે કપિલે, હે સুতવત્સલે, તું જઈને તારા પુત્રને જો. તેને સ્તનથી પૂરતું પાન કરાવી, પછી તેના મસ્તક પર સ્નેહથી ઘ્રાણ (ચુંબન) કર।

Verse 51

मातरं भ्रातरं दृष्ट्वा सखीः स्वजनवबांधवान् । सत्यमेवाग्रतः कृत्वा नान्यथा कर्तुमर्हसि

માતા, ભ્રાતા, સખીઓ તથા પોતાના સ્વજન‑બાંધવોને જોઈને—સત્યને અગ્રસ્થાને રાખીને—તારે અન્યથા કરવું યોગ્ય નથી।

Verse 52

पुलस्त्य उवाच । साऽनुज्ञाता मृगेन्द्रेण कपिला पुत्रवत्सला । अश्रुपूर्णमुखी दीना प्रस्थिता गोकुलं प्रति

પુલસ્ત્યે કહ્યું—મૃગેન્દ્રની અનુમતિ મેળવી પુત્રવત્સલા કપિલા, આંસુભર્યા મુખે દીન અને વ્યાકુળ બની ગોકુલ તરફ પ્રસ્થાન કરી।

Verse 53

वेपमाना भयोद्विग्ना शोकसागरमध्यगा । करिणीव हि रौद्रेण हरिणा सा बलीयसा । ततः स्वगोकुलं प्राप्ता रभमाणा मुहुर्मुहुः

તે કંપતી, ભયથી વ્યાકુળ, જાણે શોકસાગરના મધ્યમાં પડી હોય—બળવાન અને રૌદ્ર સિંહથી હેરાન કરિણી જેવી—પછી પોતાના ગોકુલમાં પહોંચી અને વારંવાર રંભવા લાગી।

Verse 54

तस्याः शब्दं ततः श्रुत्वा ज्ञात्वा वत्सः स्वमातरम् । सम्मुखः प्रययौ तूर्णमूर्द्ध्वपुच्छः प्रहर्षितः

તેનો અવાજ સાંભળી અને તેને પોતાની માતા તરીકે ઓળખીને, વાછરડો હર્ષિત થઈ પૂંછ ઊંચી કરીને ઝડપથી સામે દોડી ગયો।

Verse 55

अकालागमनं तस्या रौद्रं भंभारवं तथा । दृष्ट्वा श्रुत्वा च वत्सोऽसौ शंकितः परिपृच्छति

તેનું અકાળે આવવું અને રૌદ્ર, વ્યાકુળ રંભારવ જોઈ-સાંભળી વાછરડો શંકિત થયો અને પૂછવા લાગ્યો।

Verse 56

वत्स उवाच । न ते पश्यामि सौम्यत्वं दुर्मना इव लक्ष्यमे । किमर्थमन्यवेलायां समायाता वदस्व मे

વાછરડો બોલ્યો—મા, તારો સૌમ્યભાવ મને દેખાતો નથી; તું મનથી વ્યથિત લાગે છે. આ અસામાન્ય સમયે કેમ આવી? મને કહો।

Verse 57

कपिलोवाच । पिब पुत्र स्तनं पश्चात्कारणं चापि मे शृणु । आगताऽहं तव स्नेहात्कुरु तृप्तिं यथेप्सिताम्

કપિલાએ કહ્યું—પુત્ર, પહેલાં સ્તનપાન કર; પછી મારું કારણ પણ સાંભળ. તારા સ્નેહથી હું આવી છું—જેમ ઇચ્છા તેમ તૃપ્તિ કર.

Verse 58

अपश्चिममिदं पुत्र दुर्लभं मातृदर्शनम् । मयाऽद्य पुत्र गंतव्यं शपथैरागता यतः

પુત્ર, આ માતૃદર્શન અસમે અને દુર્લભ છે. છતાં આજે મને જવું જ પડશે, કારણ કે હું શપથોથી બંધાઈને આવી છું.

Verse 59

व्याघ्रस्य कामरूपस्य दातव्यं जीवितं मया । तेनाहं शपथैर्मुक्ता कारणात्तव पुत्रक

કામરૂપ ધારણ કરનાર વ્યાઘ્રને મને મારું જીવન અર્પણ કરવું પડશે. એ કારણથી, પુત્રક, શપથબંધનમાંથી હું (તે પૂર્ણ કરીને જ) મુક્ત થાઉં છું.

Verse 60

मयाऽद्य तत्र गंतव्यं मृगराजसमीपतः । यदा च शपथैः पुत्र दास्यामि च कलेवरम्

આજે મને ત્યાં જવું છે—મૃગરાજની સમીપે. કારણ કે, પુત્ર, શપથ અનુસાર ત્યારે આ દેહ પણ ત્યાગવો પડશે.

Verse 61

वत्स उवाच । अहं तत्र गमिष्यामि यत्र त्वं गंतुमिच्छसि । श्लाघ्यं हि मरणं मेऽद्य त्वया सह न संशयः

વત્સ બોલ્યો—તમે જ્યાં જવા ઇચ્છો ત્યાં હું પણ જઈશ. આજે તમારી સાથે મરવું મારા માટે પ્રશંસનીય મૃત્યુ છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 62

एकाकिनाऽपि मर्त्तव्यं यस्मान्मया त्वया विना । यदि मां सहितं तत्र त्वया व्याघ्रो वधिष्यति

તારા વિના એકલો હોઉં તોય મને મરવું જ છે; જો ત્યાં તારી સાથે હોવા છતાં વાઘ મને મારી નાખે, તો તેમ જ થવા દે।

Verse 63

या गतिर्मातृभक्तानां ध्रुवं सा मे भविष्यति । तस्मादवश्यं यास्यामि त्वया सह न संशयः

માતૃભક્તોની જે નિશ્ચિત ગતિ છે, એ જ નિશ્ચયે મારી થશે; તેથી હું તારી સાથે અવશ્ય જઈશ—કોઈ સંશય નથી।

Verse 64

अथवाऽत्रैव तिष्ठ त्वं शपथाः संतु मे तव । तव स्थाने प्रयास्यामि मातस्त्वं यदि मन्यसे

અથવા તું અહીં જ રહે—તારા શપથો મારા પર રહે. મા, તું માને તો તારા સ્થાને હું જ જઈશ।

Verse 65

जनन्या विप्रयुक्तस्य जीवितं न हि मे प्रियम् । नास्ति मातृसमः कश्चिद्बालानां क्षीरजीविनाम्

માતાથી વિયોગ થયેલાને મારું જીવન પ્રિય નથી. દૂધ પર જીવતા બાળકો માટે માતા સમાન કોઈ નથી।

Verse 66

नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः । ये मातृनिरताः पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्

માતા સમો રક્ષક નથી, માતા સમી ગતિ નથી. જે પુત્રો માતૃસેવામાં રત છે, તેઓ પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 67

कपिलोवाच । ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्रक सांप्रतम् । न चायमन्यभूतानां मृत्युः स्यादन्यमृत्युतः

કપિલે કહ્યું—પુત્રક, આ મૃત્યુ વિધિએ માત્ર મારા માટે જ નિર્ધારિત કર્યું છે; અત્યારે તારા માટે નથી. અને આ અન્ય પ્રાણીઓ માટેનો મૃત્યુ નથી, ન તો અન્ય કોઈ કારણથી ઉત્પન્ન થયેલો મૃત્યુ છે.

Verse 68

अपश्चिममिदं पुत्र मातुः सन्देशमुत्तमम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा परिणामसुखावहम्

પુત્ર, આ તારી માતાનો અંતિમ અને સર્વોત્તમ સંદેશ છે. સાવધાન થઈને સાંભળ; આ અંતે (ધર્માચરણથી) સુખ આપનાર છે.

Verse 69

वने चर सदा वत्स अप्रमादपरो भव । प्रमादात्सर्वभूतानि विनश्यंति न संशयः

વત્સ, વનમાં ફરતાં સદા જાગૃત રહેજે, અપ్రమાદી બનજે. પ્રમાદથી સર્વ પ્રાણીઓ વિનાશ પામે છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 70

न च लोभेन चर्तव्यं विषमस्थं तृणं क्वचित् । लोभाद्विनाशो जंतूनामिह लोके परत्र च

ક્યારેય લોભથી પ્રેરાઈને, વિષમ સ્થાને પડેલા તૃણ માટે પણ આગળ ન વધવું. લોભથી જીવોનો વિનાશ આ લોકમાં પણ થાય છે અને પરલોકમાં પણ.

Verse 71

समुद्रमटवीं युद्धं विशंते लोभमोहिताः । लोभादि कार्यमत्युग्रं कुर्वंति त्याज्य एव सः

લોભથી મોહિત લોકો સમુદ્રમાં, અરણ્યમાં અને યુદ્ધમાં પણ પ્રવેશી જાય છે. જે લોભ વગેરેમાંથી શરૂ કરીને અતિ ઉગ્ર કર્મ કરે છે, તે નિશ્ચયે ત્યાજ્ય છે.

Verse 72

लोभात्प्रमादादाश्वासात्पुरुषो बाध्यते त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्त्तव्यो न प्रमादो न विश्वसेत्

લોભ, પ્રમાદ અને અતિ-વિશ્વાસ—આ ત્રણથી પુરુષ બંધાય છે. તેથી લોભ ન કરવો, બેદરકારી ન રાખવી અને અંધવિશ્વાસ ન કરવો.

Verse 73

आत्मा च सततं पुत्र रक्षितव्यः प्रयत्नतः । सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च म्लेच्छेभ्यस्तस्करादितः

હે પુત્ર, તું સદા પ્રયત્નપૂર્વક પોતાનું રક્ષણ કર—બધા હિંસક પશુઓથી, તેમજ મ્લેચ્છો, ચોરો વગેરેમાંથી પણ.

Verse 74

तिर्यग्भ्यः पापयोनिभ्यः सदा विचरता वने । न च शोकस्त्वया कार्यः सर्वेषां मरणं धुवम्

વનમાં સદા ફરતા રહીએ ત્યારે તિર્યક્ પ્રાણીઓ અને પાપસ્વભાવવાળાઓથી સાવધાન રહો. અને શોક ન કરવો; સર્વનો મરણ નિશ્ચિત છે.

Verse 75

अस्माकं प्रतिवाचं च शृणु शोकविनाशिनीम् । यथा हि पथिकः कश्चिच्छायार्थी वृक्षमास्थितः । विश्रान्तश्च पुनर्याति तद्वद्भूतसमागमः

અમારો શોકનાશક ઉત્તર પણ સાંભળો: જેમ કોઈ પથિક છાંય માટે વૃક્ષ નીચે થોભે છે, આરામ કરીને ફરી આગળ જાય છે—તેમ જ જીવોનો સમાગમ ક્ષણભંગુર છે.

Verse 76

पुलस्त्य उवाच । एवं संभाष्य तं वत्समवघ्राय च मूर्द्धनि । स्वमातरं सखीवर्गं ततो द्रष्टुं समागता

પુલસ્ત્ય બોલ્યા: આ રીતે પ્રિય વત્સને કહીને અને તેના મસ્તકને સ્નેહથી ચુંબન/ઘ્રાણ કરીને, પછી તે પોતાની માતા તથા સખીઓના સમૂહને જોવા ગઈ.

Verse 77

अब्रवीच्च ततो वाक्यं पुत्रशोकेन दुःखिता । अंबाः शृणुत मे वाक्यमपश्चिममिदं स्फुटम्

ત્યારે પુત્રશોકથી દુઃખિત થઈ તેણીએ કહ્યું— “હે અંબાઓ, મારું વચન સાંભળો; આ મારું અંતિમ, સ્પષ્ટ નિવેદન છે।”

Verse 78

अनाथमबलं दीनं फेनपं मम पुत्रकम् । मातृशोकाभिसंतप्तं सर्वास्तं पालयिष्यथ

“મારો પુત્ર ફેનપ અનાથ, દુર્બળ અને દીન છે; માતૃશોકથી દગ્ધ. તમે સૌએ તેનું પાલન-રક્ષણ કરવું।”

Verse 79

भाविनीनामयं पुत्रः सांप्रतं च विशेषतः । स्नपनीयः पायितव्यः पोष्यः पाल्यः स्वपुत्रवत्

“આગામી દિવસોમાં આ પુત્ર તમારો જ છે—ખાસ કરીને આ ક્ષણથી. તેને સ્નાન કરાવવો, દૂધ પિવડાવવું, પોષવું અને સ્વપુત્ર સમ રક્ષવું।”

Verse 80

चरंतं विषमे स्थाने चरंतं परगोकुले । अकार्येषु प्रवर्तंतं हे सख्यो वारयिष्यथ

“જો તે કઠિન સ્થળે ભટકે, પરના ગોકુળમાં જાય, અથવા અયોગ્ય કાર્યો તરફ વળે—હે સખીઓ, તમે તેને રોકશો।”

Verse 81

क्षमध्वं च महाभागा यास्येऽहं सत्यसंश्रयात् । यत्राऽसौ तिष्ठते व्याघ्रो मुक्ताऽहं येन सांप्रतम्

“હે મહાભાગો, મને ક્ષમા કરો. સત્યનો આશ્રય લઈને હું જઈ રહી છું—જ્યાં તે વ્યાઘ્ર ઊભો છે, જેણે મને આ ક્ષણે મુક્ત કરી છે।”

Verse 82

सर्वास्ता वचनं श्रुत्वा तस्याः शोकसमन्विताः । विषादं परमं गत्वा वाक्यमूचुः सुदुःखिताः

તેણીના વચન સાંભળી સર્વે શોકથી ભરાઈ ગયા. પરમ વિષાદમાં પડી અત્યંત દુઃખિત થઈને વચન બોલ્યા.

Verse 83

कपिले नैव गंतव्यं न ते दोषो भविष्यति । प्राणात्यये न दोषोऽस्ति संपराये च दारुणे

તેઓ બોલ્યા—“હે કપિલા, તું જવું નહીં. તને કોઈ દોષ લાગશે નહીં; પ્રાણસંકટ અને ભયંકર આપત્તિમાં દોષ નથી.”

Verse 84

अत्र गाथा पुरा गीता मुनिभिर्धर्मवादिभिः । प्राणात्यये समुत्पन्ने शपथे नास्ति पातकम्

“આ વિષયે ધર્મવક્તા મુનિઓએ પ્રાચીન ગાથા ગાઈ છે—પ્રાણાત્યયની સ્થિતિ ઊભી થાય ત્યારે શપથમાં (વિવશતાથી) પાતક નથી.”

Verse 85

कपिलोवाच । प्राणिनां प्राण रक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः । नात्मार्थमुपयुञ्जामि स्वल्पमप्यनृतं क्वचित्

કપિલાએ કહ્યું—“પ્રાણીઓના પ્રાણ બચાવવા માટે જ હું ક્યારેક અસત્ય વચન બોલું. મારા સ્વાર્થ માટે તો હું કદી પણ અણુમાન જેટલું પણ અસત્ય વાપરતી નથી.”

Verse 86

अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

“સહસ્ર અશ્વમેધ યજ્ઞો અને સત્યને તુલામાં તોળ્યા; ખરેખર સહસ્ર અશ્વમેધોથી પણ સત્ય જ વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે.”

Verse 87

तस्मान्नानृतमात्मानं करिष्ये जीविताशया । आज्ञापयतु मामार्या यास्ये यत्र मृगाधिपः

અતએવ, જીવનની આશા હોવા છતાં હું મને અસત્ય બોલનાર બનાવીશ નહિ. આર્યા મને આજ્ઞા આપે—જ્યાં મૃગાધિપતિ વ્યાઘ્ર છે ત્યાં હું જઈશ।

Verse 88

वयस्या ऊचुः । कपिले त्वं नमस्कार्या सर्वैरपि सुरासुरैः । यत्त्वं परमसत्येन प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्

સખીઓ બોલી—હે કપિલે, તું દેવો અને અસુરો સહિત સૌ દ્વારા નમસ્કાર્ય છે; કારણ કે પરમ સત્યમાં સ્થિર રહી, ત્યજવા દુષ્કર એવા પ્રાણોને પણ ત્યજવા તું તૈયાર છે।

Verse 89

अवश्यं न च ते भावी मृत्युः सत्यात्कथंचन । प्रमाणं यदि सत्यं हि व्रज पंथाः शिवोऽस्तु ते

તારા સત્યના કારણે તને કોઈ રીતે મૃત્યુ આવશે નહિ—આ નિશ્ચિત છે. જો સત્ય જ પ્રમાણ હોય, તો તું તારા માર્ગે જા; તને શિવમંગળ થાઓ।

Verse 90

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्ता च कपिला गता यत्र मृगाधिपः । अथासौ कपिलां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं हर्षगद्गदया गिरा

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે કહ્યા પછી કપિલા જ્યાં મૃગાધિપતિ હતો ત્યાં ગઈ. તેને જોઈ તે આશ્ચર્યથી ફુલ્લ નેત્રો કરીને, હર્ષથી ગદગદ વાણીમાં વિનમ્ર વચન બોલ્યો।

Verse 91

व्याघ्र उवाच । स्वागतं तव कल्याणि कपिले सत्यवादिनि । नहि सत्यवतां किंचिदशुभं विद्यते क्वचित्

વ્યાઘ્ર બોલ્યો—હે કલ્યાણી કપિલે, સત્યવાદિની, તારો સ્વાગત છે. સત્યનિષ્ઠાઓને ક્યાંય કંઈ અશુભ મળતું નથી।

Verse 92

त्वयोक्तं कपिले पूर्वं शपथैरागमाय च । तेन मे कौतुकं जातं याताऽगच्छेत्पुनः कथम्

હે કપિલે, તું પહેલાં ગંભીર શપથો સાથે ફરી આવવાની પ્રતિજ્ઞા કરી હતી. તેથી મને કૌતુક થયું છે—જે ગયો છે તે ફરી કેવી રીતે પાછો આવી શકે?

Verse 93

तस्माद्गच्छ मया मुक्ता यत्राऽसौ तनयस्तव । तिष्ठते गोकुले बद्धः क्षीरपायी सुदुःखितः

અતએવ જા—મેં તને મુક્ત કરી છે—જ્યાં તારો પુત્ર છે. તે ગોકુળમાં બંધાયેલો છે, દૂધ પી રહ્યો છે અને અત્યંત દુઃખિત છે.

Verse 94

पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु स राजा प्रकृतिं गतः । मृगीशापेन निर्मुक्तो दिव्यरूपवपुर्धरः । ततोऽब्रवीत्प्रहृष्टात्मा कपिलां सत्यवादिनीम्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—એ જ ક્ષણે રાજા પોતાની સ્વાભાવિક સ્થિતિમાં પરત આવ્યો; મૃગીના શાપથી મુક્ત થઈ દિવ્ય રૂપ અને દેહ ધારણ કર્યો. પછી હર્ષિત હૃદયથી સત્યવાદિની કપિલાને કહ્યું.

Verse 95

राजोवाच । प्रसादात्तव मुक्तोऽहं शापादस्मात्सुदारुणात् । किं ते प्रियं करोम्यद्य धेनुके ब्रूहि सत्वरम्

રાજા બોલ્યો—તારા પ્રસાદથી હું આ અત્યંત ભયંકર શાપમાંથી મુક્ત થયો છું. આજે તને પ્રિય એવું શું કરું, હે ધેનુકે? ત્વરિત કહો.

Verse 96

कपिलोवाच । कृतकृत्याऽस्मि राजेन्द यत्त्वं मुक्तोऽसि किल्बिषात् । पिपासा बाधतेत्यर्थं सांप्रतं जलमानयम्

કપિલા બોલી—હે રાજેન્દ્ર, તું પાપ-દોષથી મુક્ત થયો છે, તેથી હું કૃતકૃત્ય છું. અત્યારે તરસ પીડે છે; તેથી તરત જળ લાવી આપો.

Verse 97

नैवानृतं विजानीहि सत्यमेतन्मयोदितम्

આને અસત્ય ન માન; મેં જે કહ્યું છે તે નિશ્ચિત સત્ય છે.

Verse 98

पुलस्त्य उवाच । अथासौ पार्थिवो हस्ते चापमादाय सत्वरम् । सज्यं कृत्वा शरं गृह्य जघान धरणीतलम्

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પછી તે રાજાએ ત્વરાથી હાથમાં ધનુષ્ય લીધું; તેને જ્યા ચઢાવી, બાણ પકડી ધરતીના તળ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 99

ततः सलिलमुत्तस्थौ निर्मलं शीतलं शुभम् । तत्र सा कपिला स्नात्वा वितृषा समपद्यत

પછી નિર્મળ, શીતળ અને શુભ જળ પ્રગટ થયું; ત્યાં કપિલાએ સ્નાન કરીને તેની તરસ સંપૂર્ણ શમી ગઈ.

Verse 100

एतस्मिन्नन्तरे धर्मः स्वयं तत्र समागतः । अब्रवीत्कपिलां हृष्टो वरं वरय शोभने

આ દરમિયાન ધર્મ સ્વયં ત્યાં આવ્યા; હર્ષિત થઈ કપિલાને કહ્યું—હે શોભને, વર માગ।

Verse 101

तव सत्येन तुष्टोऽहं नास्ति ते सदृशी क्वचित् । त्रैलोक्ये सकले धेनुर्न भविष्यति वै शुभे

તારા સત્યથી હું પ્રસન્ન છું; હું કહું છું—ક્યાંય તારા સમાન કોઈ નથી. હે શુભે, ત્રિલોકમાં તારા જેવી ધેનુ બીજી નહીં થાય.

Verse 102

कपिलोवाच । प्रसादात्तव गच्छेय सह राज्ञा सगोकुला । सुप्रभेण पदं दिव्यं जरामरणवर्जितम्

કપિલે કહ્યું—હે પ્રભુ! તમારી કૃપાથી હું રાજા તથા સમગ્ર ગોકુલ સાથે પ્રસ્થાન કરું અને જરા-મરણ રહિત તેજસ્વી દિવ્ય પદને પ્રાપ્ત કરું.

Verse 103

मन्नाम्ना ख्यातिमायातु पुण्यमेतज्जलाशयम् । सर्वपापहरं नृणां सर्वकामप्रदं तथा

આ પુણ્ય જળાશય મારા નામથી પ્રસિદ્ધ થાઓ; તે મનુષ્યોના સર્વ પાપો હરે અને સર્વ ઇચ્છિત કામનાઓ પણ આપે.

Verse 104

धर्म उवाच । येऽत्र स्नानं करिष्यंति सुपुण्ये सलिले शुभे । चतुर्द्दश्यां विशेषेण ते यास्यंति परां गतिम्

ધર્મે કહ્યું—જે લોકો અહીં આ શુભ અને મહાપુણ્ય જળમાં સ્નાન કરશે, તેઓ ખાસ કરીને ચતુર્દશીએ પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરશે.

Verse 105

तव नाम्ना सुपुण्यं हि तीर्थमेतद्भविष्यति । दर्शमुद्दिश्य मर्त्यस्तु प्राप्स्यते गोसहस्रकम् । स्नानाल्लक्षगुणं दानात्पुण्यं चैव तथाऽक्षयम्

તમારા નામથી આ તીર્થ નિશ્ચયે મહાપુણ્યદાયક બનશે. દર્શ (અમાવાસ્યા)ને ઉદ્દેશીને જે મર્ત્ય કર્મ કરશે, તેને સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળશે. અહીં સ્નાનથી લાખગણું પુણ્ય થાય છે અને દાનથી પણ અક્ષય પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 106

येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति मानवाः सुसमाहिताः । सर्वदानफलं तेषां भुक्तिमुक्ती महात्मनाम्

જે મનુષ્યો અહીં સ્થિરચિત્તે શ્રાદ્ધ કરશે, તે મહાત્માઓને સર્વ દાનોનું ફળ મળશે અને ભોગ તથા મોક્ષ—બન્ને પ્રાપ્ત થશે.

Verse 107

अपि कीटपतंगा ये तृषार्ताः सलिले शुभे । मज्जयिष्यति यास्यंति तेऽपि स्थानं दिवौकसाम्

તરસથી પીડિત કીટ‑પતંગો પણ આ શુભ જળમાં ડૂબકી લગાવે તો તેઓ પણ દેવલોકને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 108

किं पुनर्भक्तिसंयुक्ता मानवाः सत्यवादिनः । मनस्विनो महाभागाः श्रद्धावंतो विचक्षणाः

તો પછી ભક્તિયુક્ત મનુષ્યો—સત્યવાદી, દૃઢમન, મહાભાગ્યશાળી, શ્રદ્ધાવાન અને વિવેકી—તેમનું પુણ્ય કેટલું વિશેષ થશે!

Verse 109

पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विमानानि सहस्रशः । समायातानि राजेंद्र कपिलायाः प्रभावतः

પુલસ્ત્ય બોલ્યા—એ જ સમયે, હે રાજેન્દ્ર, કપિલાના પ્રભાવથી હજારો દિવ્ય વિમાનો ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 110

तान्यारुह्याथ कपिला गोपगोकुलसंकुला । सुप्रभेण समायुक्ता तत्पदं परमं गता

તે વિમાનો પર ચઢીને, ગોપો અને ગૌસમૂહથી ઘેરાયેલી કપિલા, સુપ્રભા સાથે પરમ પદને પ્રાપ્ત થઈ।

Verse 111

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । श्राद्धं चैवात्मनः शक्त्या दानं पार्थिवसत्तम

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; અને પોતાની શક્તિ મુજબ શ્રાદ્ધ તથા દાન કરવું જોઈએ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ।