Adhyaya 50
આ અધ્યાયમાં પુલસ્ત્ય ઋષિ રાજાને કોટિતીર્થનું માહાત્મ્ય અને તત્ત્વ સમજાવે છે. કોટિતીર્થને ‘સર્વ-પાતક-નાશન’ પાવન તીર્થ તરીકે વર્ણવાયું છે. ‘કોટિ’ (કરોડ) જેટલી તીર્થશક્તિ કેમ અમુક વિશેષ સ્થાનોમાં જ સંકેન્દ્રીત થાય છે—તેનું સિદ્ધાંતરૂપ કારણ આપવામાં આવે છે: અસંખ્ય તીર્થોમાંથી એક ‘કોટિ’ અંશ અર્બુદ પર્વત પર નિવાસ કરે છે; પુષ્કર અને કુરુક્ષેત્ર સાથે પણ આવી સંહતિ જોડાયેલી છે; અને વારાણસીમાં ‘અર્ધ-કોટિ’ શક્તિ દેવતાઓ દ્વારા પ્રશંસિત અને રક્ષિત છે. કલિયુગમાં લોકો ‘મ્લેચ્છ-ભાવ’ પામે ત્યારે સ્પર્શથી ‘તીર્થ-વિપ્લવ’ થવાની વાત કહી, તેથી તીર્થશક્તિઓ ઝડપથી આ રક્ષિત સ્થાનોએ જ સ્થિર રહે છે—આ મુખ્ય ભાવ છે. પછી આચરણ-માર્ગદર્શન મળે છે: પૂર્ણ પ્રયત્નથી સ્નાન કરવું, ખાસ કરીને ભાદ્રપદ (નભસ્ય) માસની કૃષ્ણપક્ષ ત્રયોદશીએ. અંતે ફલશ્રુતિ—ત્યાં કરેલું સ્નાન, જપ અને હોમ બધું ‘કોટિ-ગુણ’ બની ફળ આપે છે.
Shlokas
Verse 1
पुलस्त्य उवाच । कोटितीर्थं ततो गच्छेत्सर्वपातकनाशनम् । तीर्थानां यत्र संजाता कोटिः पार्थिव हेलया
પુલસ્ત્ય બોલ્યા—પછી સર્વ પાતકોનો નાશ કરનાર કોટિતીર્થમાં જવું જોઈએ. હે રાજન, જ્યાં એક પાર્થિવ નૃપની સહજ ક્રિયાથી તીર્થોની એક કોટિ પ્રગટ થઈ.
Verse 2
यदा स्यात्कलिकालस्तु रौद्रो राजन्महीतले । म्लेच्छभूता जनाः सर्वे तत्स्पर्शात्तीर्थविप्लवः
હે રાજન, જ્યારે ધરતી પર રૌદ્ર કલિયુગ આવે અને સર્વ લોકો મ્લેચ્છસ્વભાવવાળા બની જાય, ત્યારે તેમના સ્પર્શથી તીર્થોમાં વિક્ષેપ અને પતન થાય છે.
Verse 3
तिस्रः कोट्योऽर्धकोटिश्च तीर्थानां भूमिवासिनाम् । तेषां कोटिस्ततोऽवात्सीत्पर्वतेऽर्बुदसंज्ञके
પૃથ્વી પર વસતાં તીર્થો ત્રણ કરોડ અને અડધો કરોડ હતાં; તેમાંમાંથી એક પૂર્ણ કરોડ ‘અર્બુદ’ નામના પર્વત પર આવી વસ્યાં।
Verse 4
पुष्करे च तथा कोटिः कुरुक्षेत्रे च पार्थिव । वाराणस्यामर्धकोटिः स्तुता देवैः सवासवैः । राजन्नेतानि रक्षंति सर्वे देवाः सवासवाः
હે પાર્થિવ! પુષ્કરમાં પણ એક કરોડ (તીર્થો) છે અને કુરુક્ષેત્રમાં પણ; તથા વારાણસીમાં અડધો કરોડ છે, જેને ઇન્દ્રসহ દેવોએ સ્તુતિ કરી છે. રાજન, ઇન્દ્રসহ સર્વ દેવો આ તીર્થોની રક્ષા કરે છે।
Verse 5
यदा यदा भयार्त्तानि म्लेच्छस्पर्शात्समंततः । स्थानेष्वेतेषु तिष्ठंति तीर्थान्युक्तेषु सत्वरम्
જ્યારે-જ્યારે મ્લેચ્છ-સ્પર્શના કારણે સર્વત્ર તીર્થો ભયથી પીડિત થાય છે, ત્યારે તેઓ તરત જ જણાવેલાં એ જ સ્થાનોમાં શરણ લઈ સ્થિર રહે છે।
Verse 6
कोटितीर्थानि त्रीण्येव तत्र जातानि भूतले । अर्ध कोटिसमेतानि सर्वपापहराणि च
ત્યાં ભૂતલ પર ત્રણ જ ‘કોટિતીર્થ’ ઉત્પન્ન થયા, અને તેમની સાથે અડધો કરોડ (અન્ય તીર્થો) પણ; તે સર્વ પાપોનું હરણ કરનારાં છે।
Verse 7
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत् । कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां नभस्ये च विशेषतः
આથી સર્વ પ્રયત્નથી ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ—વિશેષ કરીને કૃષ્ણપક્ષની ત્રયોદશીએ, અને ખાસ કરીને નભસ્ય (ભાદ્રપદ) માસમાં।
Verse 8
तत्र स्नानादिकं सर्वं जपहोमादिकं च यत् । सर्वं कोटिगुणं राजंस्तत्प्रसादादसंशयम्
હે રાજન, ત્યાં સ્નાનાદિ સર્વ કર્મો તથા જપ-હોમાદિ જે કંઈ કરવામાં આવે, તે બધું તે તીર્થના પ્રસાદથી નિઃસંદેહે કોટિગુણ ફળદાયક બને છે.
Verse 50
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखण्डे कोटितीर्थप्रभाववर्णनंनाम पंचाशत्तमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રી સ્કંદ મહાપુરાણની એકાશીતિસાહસ્રી સંહિતાના સાતમા પ્રભાસખંડના ત્રીજા અર્બુદખંડમાં ‘કોટિતીર્થ-પ્રભાવ-વર્ણન’ નામનો પચાસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.