Yuddhakhanda
त्रिपुरवर्णनम् (Tripura-varṇanam) — “Description of Tripura”
অধ্যায় ১ত ত্ৰিপুৰবধ-উপাখ্যানৰ আৰম্ভণি হয়। গণেশ আৰু গৌৰী-শংকৰক প্ৰণাম কৰি সংলাপৰূপে কাহিনী প্ৰচাৰৰ অনুৰোধ কৰা হয়। নাৰদে ‘পৰমানন্দপ্ৰদ’ বৃত্তান্ত সুধে—ৰুদ্ৰৰূপ শংকৰে বিচৰণশীল দুষ্টসকলক কেনেকৈ সংহাৰ কৰিলে আৰু দেৱশত্ৰুৰ তিনিখন পুৰ একেটা বাণে একেলগে কেনেকৈ দগ্ধ কৰিলে। ব্ৰহ্মাই ব্যাস→সনৎকুমাৰ→ব্ৰহ্মা→নাৰদ এই পুৰাণ-পরম্পৰা উল্লেখ কৰি বৰ্ণনাৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰে। সনৎকুমাৰে কাৰণ-প্ৰস্তাৱ দিয়ে—স্কন্দে তাৰকাসুৰক বধ কৰাৰ পাছত তাৰ তিনিজন পুত্ৰ জন্মে: তাৰকাক্ষ, বিদ্যুন্মালী, কমলাক্ষ। তেওঁলোক সংযমী, শক্তিমান, সত্যবাদী, দৃঢ়চিত্ত বীৰ হলেও দেৱদ্ৰোহী; সেয়ে শিৱৰ হস্তক্ষেপৰ ভূমিকা গঢ়ি উঠে।
देवस्तुतिः (Devastuti) — Hymn/Praise of the Devas
এই অধ্যায়ত ব্যাসে ব্ৰহ্মাক সোধে—দেৱতাসকলৰ দুখ-যন্ত্ৰণাৰ পিছত তেওঁলোকে কেনেকৈ পুনৰ মঙ্গল লাভ কৰিলে। ব্ৰহ্মাই শিৱৰ পদ্মচৰণ স্মৰণ কৰি সনৎকুমাৰৰ বৰ্ণনাৰূপে কাহিনী কয়। ত্ৰিপুৰনাথৰ তেজ আৰু ‘মায়া’ নামৰ মায়াবী শিল্পী (তাৰকাসুৰ-বংশসংশ্লিষ্ট)ৰ দমন-অত্যাচাৰত দেৱতাসকল দগ্ধ আৰু অভিভূত হৈ ব্যাকুল অৱস্থাত ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ আহে। প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকে নিজৰ কষ্ট নিবেদন কৰে আৰু শত্রুনাশৰ উপায় বিচাৰে। ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক আশ্বাস দি দৈত্য-দানৱৰ ভেদ বুজাই কয় যে প্রকৃত সমাধান শৰ্ব (শিৱ) দ্বাৰাই সিদ্ধ হ’ব। লগতে তেওঁ ধৰ্ম-সীমা উল্লেখ কৰে—ব্ৰহ্মাসংক্রান্তভাৱে পোষিত দৈত্যক ব্ৰহ্মাই নিজে বধ কৰা উচিত নহয়; কিন্তু শিৱশক্তি এই সীমা অতিক্ৰম কৰি নিৰ্ণায়ক নিষ্পত্তি আনিব। ‘দেৱস্তুতি’ শীৰ্ষকে সূচায় যে স্তুতিৰ দ্বাৰাই শিৱানুগ্রহ আহ্বান কৰি ত্ৰিপুৰ-যুদ্ধচক্ৰত তেওঁৰ হস্তক্ষেপ বৈধ হয়।
भूतत्रिपुरधर्मवर्णनम् (Description of the Dharma/Conduct of the Bhūta-Tripura) — Chapter 3
এই অধ্যায়ত ত্ৰিপুৰবধোপাখ্যানৰ ভিতৰত ত্ৰিপুৰৰ শাসক আৰু বাসিন্দাসকলক বধ কৰা উচিত নে নহয়—এই ধৰ্মবিচাৰ উত্থাপিত হয়। শিৱে প্ৰথমে কয়—বৰ্তমান ত্ৰিপুৰাধ্যক্ষ পুণ্যৱান; য’ত পুণ্য কাৰ্যকৰ, তাত কাৰণ নোহোৱাকৈ জ্ঞানীয়ে বধ নকৰে। তেওঁ দেৱসকলৰ দুখ স্বীকাৰ কৰিও তাৰকৰ পুত্ৰসকল আৰু তিনিও নগৰৰ বাসিন্দাসকলৰ অসাধাৰণ বল, আৰু তেওঁলোকৰ বধৰ দুষ্কৰতা উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত নীতিত মন দি মিত্ৰদ্ৰোহক মহাপাপ বুলি কয়; উপকাৰীৰ দ্ৰোহ গম্ভীৰ দোষ, আৰু কৃতঘ্নতাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত নাই—এই কথা স্পষ্ট কৰে। দৈত্যসকল তেওঁৰ ভক্ত হোৱাৰ বাবে তেওঁলোকৰ বধ দাবী কৰাও ধৰ্মসঙ্গত নহয়—এই ইঙ্গিত দি শিৱে দেৱসকলক এই কাৰণসমূহ বিষ্ণুক জনাবলৈ আদেশ দিয়ে। সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে—ইন্দ্ৰপ্ৰমুখ দেৱসকল প্ৰথমে ব্ৰহ্মাৰ ওচৰলৈ গৈ, তাৰ পাছত শীঘ্ৰে বৈকুণ্ঠলৈ যায়, পৰৱৰ্তী পৰামৰ্শৰ বাবে। এইদৰে অধ্যায়টোৱে ত্ৰিপুৰবধক কেৱল যুদ্ধ নহয়, পুণ্য-ভক্তি-মৈত্ৰী আৰু বিশ্ব-আৱশ্যকতাৰ সমতা ৰখা ধৰ্মপ্ৰশ্ন হিচাপে স্থাপন কৰে।
त्रिपुरदीक्षाविधानम् — Tripura Dīkṣā: Prescriptive Procedure (Chapter on the Ordinance of Initiation)
সনৎকুমাৰ–পাৰাশৰ্য সংলাপত এই অধ্যায়ত ত্ৰিপুৰ প্ৰসঙ্গত ধৰ্মমুখী কাৰ্যক বাধা দিবলৈ বা পৰীক্ষা কৰিবলৈ এক দিৱ্য প্ৰতিবিধান বৰ্ণিত হৈছে। সনৎকুমাৰে কয়—বিষ্ণু (অচ্যুত) নিজৰেই তেজৰ পৰা মায়া-নিৰ্মিত এজন পুৰুষ সৃষ্টি কৰি ধৰ্মবিঘ্ন ঘটোৱাৰ কাৰ্যত নিয়োগ কৰে। সেই সত্তাই মুণ্ডিত মূৰ, বিবৰ্ণ বস্ত্ৰ, পাত্ৰ আৰু পোটলি লৈ, কঁপা স্বৰে বাৰে বাৰে “ধৰ্ম” উচ্চাৰণ কৰি ভণ্ড ধৰ্মাচৰণৰ লক্ষণ দেখুৱায়। সি বিষ্ণুক প্ৰণাম কৰি সোধে—কাক পূজা কৰিব, কি কৰ্ম কৰিব, কোন নাম ধাৰণ কৰিব, আৰু ক’ত বাস কৰিব। বিষ্ণুৱে তাৰ উৎপত্তি আৰু দায়িত্ব স্পষ্ট কৰি কয় যে সি বিষ্ণুৰ দেহজাত, বিষ্ণুৰ কাৰ্যৰ বাবে নিযুক্ত, আৰু লোকত পূজ্য বুলি গণ্য হ’ব; তেওঁ ‘অৰিহন’ নাম দিয়ে, অন্য নাম অশুভ বুলি কয়, আৰু পাছত উপযুক্ত স্থান/আবাসৰ বিধান ক’ব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে। অধ্যায়টোৱে মায়া, অর্পিত অধিকাৰ আৰু ধৰ্মৰ নকল ৰূপে বিপন্নতাৰ তত্ত্বও সূচায়।
त्रिपुरमोहनम् (Tripuramohana — “The Delusion/Enchanting of Tripura”)
অধ্যায় ৫ত ব্যাসে সোধে—মায়াবী তপস্বীয়ে দীক্ষা দি মোহিত কৰা দানৱৰাজৰ পিছত কি ঘটিল। সনৎকুমাৰে দীক্ষোত্তৰ সংলাপ বৰ্ণনা কৰে। শিষ্যবেষ্টিত, নাৰদ আদি সহচৰসহ অহা অৰিহন্ নামৰ তপস্বীয়ে দানৱ-শাসকক ‘বেদান্তসাৰ’ বুলি পৰম গোপন উপদেশ দিয়ে। তাত কোৱা হয়—সংসাৰ অনাদি; চূড়ান্ত কৰ্তা–কৰ্ম দ্বৈত নাথাকে, ই নিজে নিজে প্ৰকাশ পায় আৰু নিজে নিজে লয় হয়। ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণলৈ, দেহবন্ধনলৈকে, আত্মাই একমাত্ৰ প্ৰভু—দ্বিতীয় নিয়ন্তা নাই। দেৱৰ পৰা কীটলৈ সকলো দেহ নশ্বৰ আৰু কালে বিনাশ পায়। আহাৰ, নিদ্ৰা, ভয় আৰু মৈথুন-প্ৰবৃত্তি সকলো দেহীৰে সাধাৰণ; উপবাসৰ পাছৰ তৃপ্তিও একে ধৰণৰ। ত্ৰিপুৰ কাহিনীত এই ‘অদ্বৈত’ সদৃশ উপদেশ মায়া হৈ দানৱৰ আত্মবিশ্বাস কঁপাই শিৱৰ বৃহৎ কৌশলৰ ভূমি সাজি তোলে।
शिवस्तुतिवर्णनम् (Śiva-stuti-varṇanam) — “Description of Hymns in Praise of Śiva”
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—ত্রিপুৰ দানৱ-নেতাসকল মোহগ্ৰস্ত হৈ শিৱপূজা ত্যাগ কৰাত সমাজ-ধৰ্মব্যৱস্থা (গ্ৰন্থত উল্লিখিত স্ত্ৰীধৰ্ম আদি) কেনেকৈ দুঃআচাৰত ভাঙি পৰিল। সনৎকুমাৰে কয়—হৰি (বিষ্ণু) ‘সফল যেন’ হৈ দেৱতাসকলৰ সৈতে কৈলাসলৈ গৈ উমাপতি শিৱক সকলো বৃত্তান্ত জনায়। শিৱসন্নিধিত ব্ৰহ্মা গাঢ় সমাধিত দেখুওৱা হয়; বিষ্ণুৱে মনে সৰ্বজ্ঞ ব্ৰহ্মাক স্মৰণ কৰি পাছত শংকৰৰ স্পষ্ট স্তৱ কৰে—মহেশ্বৰ, পৰমাত্মা, ৰুদ্ৰ, নাৰায়ণ আৰু ব্ৰহ্ম ৰূপে শিৱতত্ত্বৰ একত্ব প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পিছত বিষ্ণুৱে দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি পানীত থিয় হৈ দক্ষিণামূৰ্তি-সম্পৰ্কিত ৰুদ্ৰমন্ত্ৰ জপ কৰে আৰু শম্ভু/পৰমেশ্বৰ ধ্যান কৰে; দেৱতাসকলেও মহেশ্বৰত মন স্থিৰ কৰে। এই অধ্যায়ে স্তুতি-জপ-ধ্যানকেই দেৱানুগ্ৰহ আৰু ত্ৰিপুৰযুদ্ধচক্ৰত পৰৱৰ্তী সমাধানৰ মুখ্য উপায় বুলি দেখুৱায়।
देवस्तुतिवर्णनम् (Deva-stuti-varṇana) — “Description of the Gods’ Hymn/Praise”
অধ্যায় ৭ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে। শৰণ্য আৰু ভক্তৱৎসল শিৱে সমবেত দেৱতাসকলৰ প্ৰাৰ্থনা গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পাছত দেৱী পুত্ৰসকলসহ উপস্থিত হ’লে বিষ্ণু আদি দেৱগণে তৎক্ষণাৎ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি মঙ্গল-জয়ধ্বনি কৰে, কিন্তু তেওঁৰ আগমনৰ কাৰণ কিছুমুহূৰ্ত নীৰৱে ৰাখে। বিস্ময়ে ভৰা দেৱীয়ে শিৱক সম্বোধন কৰি সূৰ্যসম দীপ্ত, ক্ৰীড়ালোল ষণ্মুখ স্কন্দক উৎকৃষ্ট অলংকাৰৰে ভূষিত কৰি দেখুৱায়। শিৱ আনন্দত স্কন্দৰ মুখামৃত পান কৰা যেন তৃপ্ত নহয়; আলিঙ্গন কৰি স্নেহে গন্ধ গ্ৰহণ কৰি লীন হয়, আৰু সেই বৎসল্যত নিজৰ তেজে দগ্ধ দৈত্যসকলকো স্মৰণ নকৰে। এই অধ্যায়ত একেদিকে দেৱস্তৱ-শৰণাগতি, আনেদিকে শিৱৰ পাৰিবাৰিক স্নেহলীলা-ৰসাস্বাদ—দুয়োটাৰ সংযোগ দেখা যায়; শেষত ‘দেৱস্তুতিবৰ্ণন’ নাম উল্লেখ কৰা হৈছে।
रुद्ररथ-निर्माणवर्णनम् / Description of Rudra’s Divine Chariot Construction
অধ্যায় ৮ সংলাপৰূপে বিন্যস্ত। ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—শিৱৰ উদ্দেশ্যে বিশ্বকৰ্মাই নিৰ্মাণ কৰা ‘দেৱময়’ ৰুদ্ৰৰথ কেনেকুৱা। সনৎকুমাৰে শিৱপাদপদ্ম স্মৰণ কৰি ৰথক ‘সৰ্বলোকময়’, স্বৰ্ণময় আৰু সৰ্বসন্মত বুলি বৰ্ণনা কৰে। তাৰ সোঁ-বা অংশ সূৰ্য আৰু সোমৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; চক্ৰত ষোল্ল কলা/আৰ আছে আৰু ঋক্ষ-নক্ষত্ৰ অলংকাৰৰূপে উল্লেখিত। বাৰ আদিত্য আৰসমূহত, ছয় ঋতু নেমি-নাভিৰূপে, আৰু অন্তৰীক্ষ আদি লোক ৰথৰ অংগ হিচাপে স্থাপিত। উদয়-অস্ত পৰ্বত, মন্দৰ আৰু মহামেরু আধাৰ হৈ ৰথৰ স্থিৰতা প্ৰকাশ কৰে। এইদৰে শিৱৰ ধৰ্মকাৰ্যৰ বাবে সমগ্ৰ বিশ্ব এক দিৱ্য বাহনত একত্ৰিত হোৱা দেখুওৱা হৈছে।
दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)
অধ্যায় ৯ত যুদ্ধৰ পূৰ্বক্ষণত শিৱৰ মহাদিব্য ৰথাৰোহণৰ বৰ্ণনা আছে। সনৎকুমাৰে কয়—ব্ৰহ্মাই নিগম/বেদক অশ্বৰূপে কল্পনা কৰি ৰথ সজাই শূলিন শিৱক বিধিপূৰ্বক অৰ্পণ কৰে। সৰ্বদেৱময় শিৱ ঋষি আৰু দেবগণৰ স্তুতিৰ মাজত, ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু আৰু লোকপালসকলৰ সান্নিধ্যত ৰথত আৰোহণ কৰে; বেদজাত অশ্বসমূহে প্ৰণাম কৰে, পৃথিৱী কঁপে, পৰ্বত কঁপে আৰু শেষনাগ ভাৰতে ব্যাকুল হয়। ‘ধৰণীধৰ’ সম্পৰ্কীয় এজন বাহকে ক্ষণিকৰ বাবে বৃষেন্দ্ৰৰূপ ধৰি ৰথ ধাৰে, কিন্তু শিৱতেজে সেই আধাৰো টলমল কৰে। তাৰপিছত সাৰথিয়ে লাগাম ধৰি অশ্বসমূহ স্থিৰ কৰি ৰথৰ গতি সমতুল্য কৰে। এই অধ্যায়ে দেৱীয় শ্ৰেণীবিন্যাস, মহাজাগতিক পূৰ্বলক্ষণ আৰু বেদ-প্ৰতীকী ৰথ-অশ্বৰ জৰিয়তে শিৱৰ অপৰিমেয় তেজ প্ৰকাশ কৰে।
त्रिपुरदाहवर्णनम् | Tripura-dāha-varṇanam (Description of the Burning of Tripura)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে ত্ৰিপুৰদাহৰ ঠিক আগৰ পৰ্ব বৰ্ণনা কৰিছে। শম্ভু/মহেশ্বৰ ৰথাৰূঢ় হৈ সম্পূৰ্ণ অস্ত্ৰসজ্জাৰে অতুল বাণ সাজি, স্থিৰ যুদ্ধভংগী ধৰি দীঘলীয়া সময় তপস্যাসদৃশ একাগ্ৰতা প্ৰকাশ কৰে। লক্ষ্যভেদৰ সূক্ষ্মতা দেখুৱাবলৈ অঙ্গুষ্ঠ-সম্পৰ্কীয় এজন গণনায়কৰ উল্লেখ আহে। তেতিয়া আকাশবাণী হয়—আক্ৰমণৰ আগতে বিনায়ক (গণেশ)ৰ পূজা আবশ্যক; নহ’লে ত্ৰিপুৰবিনাশ আগবাঢ়িব নোৱাৰে। শিৱে বিনায়কক পূজা কৰি ভদ্ৰকালীক আহ্বান কৰে; বিনায়ক প্ৰসন্ন হোৱাৰ পিছত ত্ৰিপুৰৰ দৰ্শন/অৱস্থান নিৰ্ণয়ৰ ধাৰা আগবাঢ়ে আৰু কোৱা হয়—সৰ্বপূজ্য পৰব্ৰহ্ম মহেশ্বৰ কৰ্তা থাকিলে সিদ্ধি ‘অন্য’ৰ কৃপাৰে নহয়, বিধি আৰু সংকল্পেৰে হয়।
त्रिपुरदाहानन्तरं देवभयः ब्रह्मस्तुतिश्च — Fear of the Gods after Tripura’s Burning and Brahmā’s Praise
অধ্যায় ১১ত ব্যাসে সোধে—ত্রিপুৰ সম্পূৰ্ণ দহন হোৱাৰ পাছত মায়া আৰু ত্ৰিপুৰাধিপতিসকল ক’লৈ গ’ল? শম্ভুকথাৰ আধাৰত সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত বিচাৰে। সূতে কয় যে সনৎকুমাৰে শিৱপাদ স্মৰণ কৰি ব্যাখ্যা আৰম্ভ কৰে আৰু শিৱৰ কৰ্ম পাপনাশক আৰু লীলাৰূপ বুলি বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত ৰুদ্ৰৰ অতি প্ৰচণ্ড তেজ দেখি দেৱসকল বিস্মিত হৈ বাকৰুদ্ধ হয়; শিৱৰূপ সৰ্বদিশে জ্বলি উঠা, কোটি সূৰ্যসম প্ৰভা আৰু প্ৰলয়াগ্নিসদৃশ বুলি চিত্ৰিত—ই দেৱ, ঋষি আৰু ব্ৰহ্মাকো ভীত কৰে। সকলোৱে বিনয়ে ভক্তিভাৱে থিয় হয়; ব্ৰহ্মা অন্তৰে সংযত থাকিলেও ভয়সহ দেৱসমেত স্তৱ-স্তোত্ৰ কৰে—শিৱৰ পৰম ৰূপদৰ্শনৰ পাছত স্তুতি হে যথোচিত উত্তৰ।
मयस्य शिवस्तुतिः — Maya’s Hymn to Śiva (and Śiva’s Gracious Response)
অধ্যায় ১২ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে—প্ৰসন্ন শিৱক দেখি ময় দানৱ, যি আগতে শিৱৰ কৰুণাত ‘অদগ্ধ’ (নদগ্ধ) হৈ ৰৈছিল, আনন্দেৰে শিৱৰ ওচৰলৈ আহি বাৰে বাৰে দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰে। তাৰ পাছত উঠি সি দীঘল স্তৱ কৰে—শিৱক দেবদেব/মহাদেৱ, ভক্তৱৎসল, কল্পবৃক্ষসম দাতা, নিৰপেক্ষ, জ্যোতিৰূপ, বিশ্বৰূপ, পবিত্ৰ আৰু পাৱনকাৰী, ৰূপৱান আৰু ৰূপাতীত, আৰু জগতৰ কৰ্তা-ভৰ্তা-সংহৰ্তা বুলি সম্বোধন কৰে। নিজৰ স্তৱ অপূৰ্ণ বুলি স্বীকাৰ কৰি ‘স্তুতিপ্ৰিয় পৰেশ্বৰ’ৰ শৰণাগত হৈ ৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা জনায়। সনৎকুমাৰে কয়—শিৱে স্তৱ শুনি প্ৰসন্ন হৈ ময়ক আদৰেৰে সম্বোধন কৰে; ইয়াৰ পৰাই আগলৈ উপদেশ/বৰদানৰ সূচনা।
कैलासमार्गे शङ्करस्य परीक्षा — Śiva Tests the Approachers on the Kailāsa Path
অধ্যায় ১৩ত কাহিনী অন্তৰ্নিহিত পৰম্পৰাৰে আগবাঢ়ে—ব্যাসে শিৱৰ কৰ্ম আৰু নিৰ্মল কীৰ্তিৰ বিস্তাৰ বিচাৰে; সূতে সনৎকুমাৰৰ উত্তৰ জনায়। তাৰ পাছত জীৱ আৰু ইন্দ্ৰ (শক্ৰ/পুৰন্দৰ) তীব্ৰ ভক্তিৰে কৈলাসলৈ শিৱদৰ্শনৰ উদ্দেশ্যে যাত্ৰা কৰে। তেওঁলোকৰ আগমন জানি শিৱে তেওঁলোকৰ জ্ঞান আৰু অন্তৰ্ভাৱ পৰীক্ষা কৰিবলৈ স্থিৰ কৰে আৰু পথৰ মাজভাগত দিগম্বৰ, জটাধাৰী, তপস্বী-তেজস্বী তথা অদ্ভুত-ভয়ংকৰ ৰূপে থিয় হৈ পথ ৰোধ কৰে। শিৱক চিনিব নোৱাৰি অধিকাৰ-গৰ্বত ইন্দ্ৰে সোধে—তুমি কোন, ক’ৰ পৰা আহিলা, আৰু শম্ভু ঘৰত আছেনে নে আন ঠাইলৈ গ’ল? এই ঘটনাই চিনাক্তকৰণ-ভুলচিনাক্তকৰণ, পদগৰ্বৰ বিপদ আৰু বিনয়-ৱিবেকেৰে দেৱদৰ্শনৰ শিষ্টাচাৰ প্ৰকাশ কৰে।
शिवतेजसः समुद्रे बालरूपप्रादुर्भावः (Śiva’s Tejas Manifesting as a Child in the Ocean)
অধ্যায় ১৪ত ব্যাস–সনৎকুমাৰ সংলাপ আগবাঢ়ে। ব্যাসে সোধে—ভালনেত্ৰ/ত্ৰিনেত্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা স্বয়ম্ভূ শিৱতেজ লৱণসমুদ্ৰত নিক্ষেপ কৰিলে কি ফল হয়? সনৎকুমাৰে কয়—সিন্ধু–গঙ্গাৰ সমুদ্ৰসঙ্গমত সেই তেজ ক্ষণতে বালৰূপে প্ৰাদুৰ্ভূত হয়। শিশুটোৰ ভয়ংকৰ ক্ৰন্দনত পৃথিৱী কঁপি উঠে, দিৱ্যলোক যেন বধিৰ হৈ স্তব্ধ হয়, আৰু লোকপালসহ সকলো প্ৰাণী আতংকিত হয়। দেবতা আৰু ঋষিসকলে এই অদ্ভুত লক্ষণ সামলাব নোৱাৰি পিতামহ, লোকগুরু, পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ শৰণলৈ গৈ প্ৰণাম-স্তৱ কৰি কাৰণ আৰু উপায় বিচাৰে; পৰৱৰ্তী সমাধানৰ ভূমিকা গঢ়ে।
राहोः शिरच्छेदन-कारणकथनम् / The Account of Rāhu’s Beheading (Cause and Background)
অধ্যায় ১৫ জলন্ধৰৰ ৰাজসভাত আৰম্ভ হয়। সমুদ্ৰজাত অসুৰৰাজ জলন্ধৰ ৰাণীসহ অসুৰসমূহৰ মাজত আসীন, তেতিয়া দ্যুতিময় ভাৰ্গৱ শুক্ৰাচাৰ্য আহি যথাবিধি সন্মান লাভ কৰে। বৰপ্ৰভাৱত নিশ্চিন্ত জলন্ধৰে সভাত ছিন্নশিৰ ৰাহুক দেখি সোধে—তাৰ শিৰচ্ছেদন কোনে কৰিলে আৰু সম্পূৰ্ণ ঘটনা কি। শুক্ৰাচাৰ্য মনে শিৱচৰণকমল স্মৰণ কৰি ইতিহাসধৰ্মী ধাৰাত পূৰ্বকথা বৰ্ণনা কৰে; বিরোচনপুত্ৰ বলি আৰু হিৰণ্যকশিপুবংশৰ উল্লেখেৰে আৰম্ভ কৰি দেবাসুৰ সংঘাতত মায়া, পুণ্য আৰু প্ৰতিফলৰ কাৰণ-পরম্পৰাৰে ৰাহুৰ অৱস্থা ব্যাখ্যা কৰে। এই অধ্যায়ে ৰাজসভাৰ অনুসন্ধানক গুৰু-উপদেশমূলক কাহিনীত ৰূপান্তৰ কৰি আগন্তুক সংঘৰ্ষৰ ইঙ্গিত দিয়ে।
देवाः वैकुण्ठगमनम् तथा विष्णोः अवतारस्तुतिः | Devas Go to Vaikuṇṭha and Praise Viṣṇu’s Avatāras
১৬ অধ্যায়ত দৈত্যৰ আক্ৰমণত ভীত হৈ দেৱতাসকলে প্ৰজাপতিৰ নেতৃত্বত বৈকুণ্ঠলৈ গমন কৰে। তাত তেওঁলোকে ভগৱান বিষ্ণুৰ স্তুতি কৰে আৰু মৎস্য, কূৰ্ম, বৰাহ, বামন, পৰশুৰাম, ৰাম আৰু কৃষ্ণ অৱতাৰৰ লীলাসমূহ স্মৰণ কৰি ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা জনায়।
अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে ৰণক্ষেত্ৰৰ উলট-পালট বৰ্ণনা কৰে। শক্তিশালী দৈত্যসকলে শূল, পৰশু, পট্টিশ আদি অস্ত্ৰে দেৱসকলক আঘাত কৰি আহত কৰে; আহত আৰু আতংকিত দেৱগণে যুদ্ধ ত্যাগ কৰি পলাই যায়। এই দৃশ্য দেখি হৃষীকেশ বিষ্ণু গৰুড়াৰূঢ় হৈ তৎক্ষণাৎ আহি দৈত্যসকলৰ সৈতে প্ৰতিযুদ্ধ কৰে। শঙ্খ, খড়্গ, গদা আৰু শাৰ্ঙ্গ ধনু ধৰি তেওঁ ক্ৰোধদীপ্ত শৃঙ্খলাৰে যুদ্ধ কৰে; শাৰ্ঙ্গৰ টংকাৰ ত্ৰিলোকত প্ৰতিধ্বনিত হয়। তেওঁৰ বাণে বহু দিতিজ যোদ্ধাৰ শিৰচ্ছেদ হয়, আৰু সুদৰ্শন ভক্তৰক্ষাৰ প্ৰতীক হৈ তেওঁৰ হাতে জ্বলি উঠে। গৰুড়ৰ পাখিৰ প্ৰচণ্ড বায়ুত দৈত্যসেনা ধুমুহাৰ মেঘৰ দৰে ছিটকি পৰে। নিজৰ সেনা বিপন্ন দেখি দেৱভয়ংকৰ জলন্ধৰ ক্ৰোধে ফাটি পৰে; তেতিয়া এজন বীৰ হৰিৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ আগবাঢ়ে আৰু পৰৱৰ্তী মুখ্য সংঘৰ্ষৰ ভূমিকা গঢ়ে।
देवशरणागति-नारदप्रेषणम् | The Devas Take Refuge in Śiva; Nārada Is Sent
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে মহা অসুৰ (জলন্ধৰ-সম্পৰ্কিত)ৰ দমন-অত্যাচাৰত দেৱতাসকলৰ দুখ-দুৰ্দশা বৰ্ণনা কৰে। স্থানচ্যুত হৈ ব্যথিত দেৱগণে একেলগে শিৱৰ শৰণাগতি গ্ৰহণ কৰি মহেশ্বৰক বৰদাতা আৰু ভক্তৰক্ষক বুলি স্তৱ কৰে। সৰ্বকামদ আৰু ভক্তৱৎসল শিৱে দেৱকাৰ্যৰ বাবে নাৰদক আহ্বান কৰি প্ৰেৰণ কৰে। শিৱভক্ত জ্ঞানী নাৰদ ইন্দ্ৰ আদি দেৱসকলৰ ওচৰলৈ গৈলে তেওঁলোকে আসন, নমস্কাৰ আৰু সন্মানেৰে আদৰণি জনায়। তাৰ পিছত দেৱতাসকলে জলন্ধৰে বলপূৰ্বক তাড়ি দিয়া বুলি নিজৰ অভিযোগ নিবেদন কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা পৰৱৰ্তী দিৱ্য হস্তক্ষেপৰ কাৰণক্ৰম স্থাপিত হয়।
जालन्धरस्य दूतप्रेषणम् — Jalandhara Sends an Envoy to Kailāsa (The Provocation of Śiva)
নাৰদৰ প্ৰস্থানৰ পিছত জালন্ধৰে শিৱৰ স্বৰূপৰ বিষয়ে জানি বিচলিত হয়। তেওঁ সিংহিকেয় নামৰ এজন দূতক কৈলাসালৈ পঠিয়ায়। দূতে শিৱক এজন ভস্মধাৰী যোগী বুলি উপহাস কৰে আৰু জালন্ধৰৰ আধিপত্য ঘোষণা কৰি পাৰ্বতীক দাবী কৰে।
राहोर्विमोचनानन्तरं जलन्धरस्य सैन्योद्योगः — Rahu’s Aftermath and Jalandhara’s Mobilization
এই অধ্যায়ত সূতৰ বৰ্ণনাৰ জৰিয়তে ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—ৰহস্যময় ‘পুৰুষ’য়ে ৰাহুক মুক্ত কৰাৰ পাছত সি ক’লৈ গ’ল? সনৎকুমাৰে কয় যে য’ত মুক্তি ঘটিল সেই স্থান লোকমুখে ‘বৰ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। ৰাহু পুনৰ গৰ্ব আৰু স্থৈৰ্য লাভ কৰি জলন্ধৰৰ নগৰীৰ ফালে উভতি যায় আৰু ঈশ (শিৱ)ৰ কাৰ্য্য-ক্রমৰ সংবাদ দিয়ে। এই কথা শুনি সিন্ধুপুত্ৰ, দৈত্যশ্ৰেষ্ঠ জলন্ধৰ ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ সংযম ত্যাগ কৰি অসুৰসেনা সমবেত কৰাৰ আদেশ দিয়ে; কালনেমি আদি, শুম্ভ-নিশুম্ভ আৰু কালক/কালকেয়, মৌৰ্য, ধূম্ৰ আদি বহু বংশ-নায়কক নাম ধৰি যুদ্ধলৈ আহ্বান কৰে।
द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে—শিৱৰ প্ৰধান গণনায়ক নন্দীশ্বৰ, ভৃঙ্গি/ইভমুখ আৰু ষণ্মুখ (কাৰ্ত্তিকেয়)ক দেখি দানৱসকল ক্ৰুদ্ধ হৈ সুশৃঙ্খল দ্বন্দ্বযুদ্ধত নামি পৰে। নিশুম্ভে কাৰ্ত্তিকেয়ক লক্ষ্য কৰি পাঁচটা বাণে তেওঁৰ ময়ূৰবাহনৰ হৃদয়ত আঘাত কৰে, ফলত বাহনটো মূৰ্ছিত হৈ পৰি যায়। কাৰ্ত্তিকেয় প্ৰতিআক্রমণত নিশুম্ভৰ ৰথ আৰু অশ্বসমূহ ভেদি তীক্ষ্ণ শৰে তাক আহত কৰি যুদ্ধগর্জন কৰে; কিন্তু নিশুম্ভেও প্ৰতিঘাত কৰি, কাৰ্ত্তিকেয় শক্তি তুলিবলৈ যোৱা মুহূর্ততে নিজৰ শক্তিৰে তেওঁক সোনকালে ভূমিত পেলাই দিয়ে। আনফালে নন্দীশ্বৰ আৰু কালনেমিৰ দ্বন্দ্বত নন্দীয়ে প্ৰহাৰ কৰি কালনেমিৰ ৰথৰ অশ্ব, ধ্বজ, ৰথ আৰু সাৰথি পৰ্যন্ত ছিন্ন কৰে; ক্ৰুদ্ধ কালনেমিয়ে তীক্ষ্ণ বাণে নন্দীৰ ধনুক কাটি দিয়ে। যুদ্ধকৌশলৰ বৃদ্ধি, যুদ্ধসাধন নিষ্ক্ৰিয় কৰাৰ প্ৰতীক আৰু আঘাতৰ মাজতো বীৰধৈৰ্য—এই সকলো উজাগৰ কৰি অধ্যায়টোৱে পৰৱৰ্তী পালাবদল আৰু দেৱীয় ধৰ্মব্যৱস্থাৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠাৰ ভূমি সাজে।
रुद्रस्य रणप्रवेशः तथा दैत्यगणानां बाणवृष्टिः (Rudra Enters the Battlefield; the Daityas’ Arrow-Storm)
অধ্যায় ২২ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে—বৃষভাৰূঢ় ৰুদ্ৰ ৰৌদ্ৰৰূপে, যেন ক্ৰীড়াস্মিত মুখে, ৰণভূমিত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁক দেখি পূৰ্বে পৰাজিত গণসকলে পুনৰ সাহস পায়; গর্জন কৰি দানৱসকলৰ ওপৰত ঘন বাণবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰি যুদ্ধলৈ ঘূৰি যায়। শংকৰদৰ্শনত দানৱসকল পাপ ভয়ত পলাই যোৱাৰ দৰে ছিটিকি পৰে। এই পিছুৱা দেখি জলন্ধৰে চণ্ডীশৰ ওপৰত ধাৱা কৰি হাজাৰ হাজাৰ বাণ এৰে। নিশুম্ভ-শুম্ভ আদি দানৱৰাজসকলে ক্ৰোধে শিৱলৈ আগবাঢ়ি ‘বাণ-অন্ধকাৰ’ মেলি গণসকলক ঢাকি অঙ্গচ্ছেদ কৰি শৈৱসেনাক চাপে পেলায়। তেতিয়া শিৱে আহি থকা বাণজাল ছিন্ন কৰি নিজৰ অস্ত্ৰেৰে আকাশ ভৰাই প্ৰচণ্ড প্ৰতিবাণবৃষ্টি সৃষ্টি কৰে; দানৱসকল যন্ত্ৰণাত ভূমিকাত লুটাই পৰে। ইয়াত ৰুদ্ৰৰ মহিমা আৰু দানৱবলৰ ভঙ্গুৰতা প্ৰকাশ পায়।
वृन्दायाः दुष्स्वप्न-दर्शनं तथा पातिव्रत्य-भङ्गोपक्रमः / Vṛndā’s Ominous Dreams and the Prelude to the Breach of Chastity
অধ্যায় ২৩ সংলাপৰূপে গঠিত। ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—জালন্ধৰৰ প্ৰসঙ্গত হৰি (বিষ্ণু) কি কৰ্ম কৰিলে আৰু ধৰ্ম কেনেকৈ পৰিত্যক্ত হ’ল। সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে যে বিষ্ণু জালন্ধৰৰ দিশে গৈ বৃন্দাৰ পাতিব্ৰত্য-শক্তি ভাঙিবলৈ কৌশল আৰম্ভ কৰে, কিয়নো সেই শক্তিয়েই দৈত্যৰ বল আৰু অজেয়তাৰ সৈতে গূঢ়ভাৱে জড়িত। তাৰ পাছত মায়াজনিত দুঃস্বপ্নে বৃন্দা ব্যাকুল হয়—স্বামী অশুভ বিকৃত ৰূপত দেখা দিয়ে (নগ্ন, তেললিপ্ত, অন্ধকাৰ-সম্পৰ্কিত, দক্ষিণমুখে গমনৰত) আৰু নগৰী সমুদ্ৰত ডুবি যোৱা যেন লাগে। জাগি উঠি সি সূৰ্যক ম্লান/দোষযুক্ত দেখে, ভয়-শোকত আচ্ছন্ন হয়, আৰু উঁচু ঠাই বা উদ্যানত সখীসকলৰ সৈতে থাকিলেও শান্তি নাপায়। এই অধ্যায়ে কাৰণ-শৃংখলা স্থাপন কৰে—দৈৱী মায়াই মন অস্থিৰ কৰে, অমঙ্গল লক্ষণে ধৰ্মভংগৰ সংকেত দিয়ে, আৰু আগলৈ হোৱা পাতিব্ৰত্য-ভংগৰ ভূমিকা প্ৰস্তুত কৰে।
जलंधरयुद्धे मायाप्रयोगः — Jalandhara’s Māyā in the Battle with Śiva
অধ্যায় ২৪ত জলন্ধৰ–শিৱ যুদ্ধ আগবাঢ়ে। ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—তাৰ পাছত যুদ্ধত কি ঘটিল আৰু দৈত্যক কেনেকৈ দমন কৰা হ’ব। যুদ্ধ পুনৰ আৰম্ভ হ’তেই গিৰিজা অদৃশ্য হয়; বৃষধ্বজ ত্ৰ্যম্বকে ইয়াক মায়াজনিত তিৰোভাব বুলি বুজি, সৰ্বশক্তিমান হ’লেও লীলাৰ্থ ‘লৌকিকী গতি’ গ্ৰহণ কৰি ক্ৰোধ আৰু বিস্ময় প্ৰকাশ কৰে। জলন্ধৰে বাণবৃষ্টি কৰে, কিন্তু শিৱে সহজে সেয়া ছেদন কৰি ৰুদ্ৰৰ অপ্রতিহত শক্তি দেখুৱায়। তাৰ পিছত জলন্ধৰে মায়া ৰচি গৌৰীক ৰথত বাঁধি কান্দি থকা, শুম্ভ-নিশুম্ভ আদি দানৱৰ দ্বাৰা আবদ্ধ যেন দেখুৱাই শিৱৰ মনোবল কঁপাবলৈ চেষ্টা কৰে। শিৱ কিছুমুহূৰ্ত নীৰৱ, মুখ নত, অঙ্গ শিথিল আৰু নিজৰ পৰাক্ৰম যেন পাহৰি যোৱা দৰে দেখা যায়—ই মায়াৰ পৰীক্ষা-নাট্যৰ ইঙ্গিত। তাৰ পাছত জলন্ধৰে শিৰ, বক্ষ আৰু উদৰত বহু বাণ নিক্ষেপ কৰি পৰৱৰ্তী ঘটনাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
देवस्तुतिः — Hymn of Praise by the Devas (Devastuti)
অধ্যায় ২৫ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে যে ব্ৰহ্মা আৰু সমবেত দেৱতা-ঋষিসকলে ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি দেৱদেৱেশ শিৱক বিধিবৎ স্তৱ কৰে। এই দেৱস্তুতিত শিৱৰ শৰণাগতবৎসলতা আৰু ভক্তৰ দুখ নিৰন্তৰ নাশ কৰা কৃপা মুখ্য। দেৱসকলে শিৱৰ বিস্ময়কৰ বিৰোধাভাসী মহিমা প্ৰকাশ কৰে—লীলাত অদ্ভুত, ভক্তিত সুলভ, কিন্তু অশুদ্ধৰ বাবে দুষ্প্ৰাপ্য; বেদেও যাক সম্পূৰ্ণ ধৰি নাপায়, তথাপি মহাত্মাসকলে তেওঁৰ গূঢ় মহিমা নিত্য গায়। শিৱকৃপাই সাধাৰণ আধ্যাত্মিক সামৰ্থ্যৰ ধাৰণা উলটাই দিব পাৰে; তেওঁ সৰ্বব্যাপী, অবিকাৰী আৰু সত্যভক্তিত প্ৰকাশিত। যদুপতি-কলাবতী আৰু ৰজা মিত্ৰসহ-মদয়ন্তী আদি ভক্তই ভক্তিৰে পৰম সিদ্ধি আৰু কৈবল্য লাভ কৰে। সমগ্ৰ অধ্যায়টো কাহিনিৰ ভিতৰত স্থাপিত তত্ত্বময় স্তৱ, য’ত ভক্তি→দিব্য প্ৰকাশ→মুক্তিৰ পথ দেখুওৱা হৈছে।
विष्णुचेष्टितवर्णनम् / Account of Viṣṇu’s Stratagem and Its Aftermath
অধ্যায় ২৬ত যুদ্ধোত্তৰ কথোপকথন অব্যাহত থাকে। ব্যাসে সনৎকুমাৰৰ পৰা বৈষ্ণৱ প্ৰসঙ্গৰ স্পষ্ট বিৱৰণ বিচাৰে—বৃন্দাক মোহিত কৰাৰ পাছত বিষ্ণুৱে কি কৰিলে আৰু ক’লৈ গ’ল। দেৱতাসকল নীৰৱ হ’লে শৰণাগতবৎসল শম্ভুৱে সান্ত্বনা দি কয়—দেৱহিতাৰ্থে জালন্ধৰক বধ কৰিছোঁ; তোমালোকৰ কুশল-মঙ্গল হ’ল নে; মোৰ কৰ্ম লীলামাত্ৰ, স্বৰূপত কোনো বিকাৰ নাই। তাৰ পাছত দেৱসকলে ৰুদ্ৰক স্তৱ কৰি বিষ্ণুৰ চেষ্টাৰ কথা জনায়—বিষ্ণুৰ প্ৰয়াসত বৃন্দা ছলিত হৈ অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰি পৰম গতি লাভ কৰিলে; কিন্তু তাইৰ সৌন্দৰ্য-মোহত বিষ্ণু নিজেও শিৱমায়াত বিমূঢ় হৈ চিতাভস্ম ধাৰণ কৰি বিভ্ৰান্ত থাকে। এই অধ্যায়ে দিৱ্য কৰ্তৃত্ব আৰু মোহাধীনতাৰ বৈপৰীত্য দেখুৱাই, মায়াৰ ওপৰত শিৱৰ অধিপত্য আৰু ধৰ্মব্যৱস্থাত ছলৰ নৈতিক ফল দৃঢ় কৰে।
शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying
অধ্যায় ২৭ত সনৎকুমাৰে ব্যাসক কয়—এই কাহিনী কেৱল শ্ৰৱণমাত্ৰে দৃঢ় শিৱভক্তি স্থিৰ কৰে আৰু পাপ নাশ কৰে। দেৱতাক উপদ্ৰৱ কৰা দৈত্যবীৰ শঙ্খচূড়ৰ পৰিচয় দিয়া হয় আৰু ইঙ্গিত থাকে যে ৰণক্ষেত্ৰত শিৱৰ ত্ৰিশূলেই তাৰ বধ হ’ব। তাৰ পিছত পুৰাণীয় কাৰণ-ধাৰাত বংশবিৱৰণ—মৰীচিপুত্ৰ কশ্যপ ধৰ্মনিষ্ঠ প্ৰজাপতি; দক্ষে কশ্যপক তেৰজনী কন্যা দিয়ে, যিসকলৰ পৰা সৃষ্টিৰ বিশাল বিস্তাৰ ঘটে (অপাৰ হোৱাৰ বাবে সংক্ষিপ্ত)। কশ্যপৰ পত্নীসকলৰ ভিতৰত দনু প্ৰধান; তাৰ বংশত বিপ্ৰচিত্তি আৰু তাৰ পুত্ৰ দম্ভ—ধাৰ্মিক, সংযমী আৰু বিষ্ণুভক্ত—বুলি উল্লেখ কৰি শঙ্খচূড়-সংঘাতৰ নৈতিক পটভূমি স্থাপন কৰা হয়।
शङ्खचूडकृततपः—ब्रह्मवरकवचप्राप्तिः / Śaṅkhacūḍa’s Austerity—Brahmā’s Boon and the Bestowal of the Kavaca
সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে যে জৈগীষব্যৰ উপদেশ অনুসৰি শঙ্খচূড়ে পুষ্কৰত নিয়ম-নিষ্ঠ কঠোৰ তপস্যা কৰে। গুৰুৰ পৰা ব্ৰহ্মবিদ্যা লাভ কৰি তেওঁ সংযত ইন্দ্ৰিয় আৰু একাগ্ৰচিত্তে জপ সম্পন্ন কৰে। ব্ৰহ্মলোকৰ আচার্য ব্ৰহ্মা প্ৰত্যক্ষ হৈ দানৱাধিপতিক বৰ বাছিবলৈ কয়। শঙ্খচূড়ে প্ৰণাম কৰি স্তৱ কৰে আৰু দেৱতাসকলৰ বিৰুদ্ধে অবধ্যতা প্ৰাৰ্থনা কৰে; ব্ৰহ্মা প্ৰসন্ন হৈ বৰ দান কৰে। লগতে সৰ্বমঙ্গল আৰু জয়প্ৰদ দিব্য ৰক্ষাকৱচ—মন্ত্ৰৰূপ শ্ৰীকৃষ্ণকৱচ—উপহাৰ দিয়ে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই তুলসীৰ সৈতে বদৰীলৈ গৈ ধৰ্মধ্বজৰ কন্যা তুলসীৰ সৈতে তাত বিবাহ কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে। ব্ৰহ্মা অন্তৰ্ধান হয়; তপস্যাসিদ্ধ শঙ্খচূড় কৱচ ধাৰণ কৰি দ্ৰুত বদৰিকাশ্ৰমলৈ যাত্ৰা কৰে, যাৰ ফলত পৰৱৰ্তী সংঘাত আৰু তাৰ নৈতিক পৰিণতিৰ পটভূমি গঢ় লৈ উঠে।
शङ्खचूडकस्य राज्याभिषेकः तथा शक्रपुरीं प्रति प्रस्थानम् | Śaṅkhacūḍa’s Coronation and March toward Indra’s City
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে কয়—শঙ্খচূড় গৃহলৈ উভতি আহি বিবাহ সম্পন্ন কৰাৰ পিছত দানৱসকলে তাৰ তপস্যা আৰু বৰলাভ স্মৰণ কৰি আনন্দিত হয়। দেৱগণ গুৰুসহ আহি তাৰ তেজ আৰু অধিকাৰক সন্মান জনাই স্তৱ কৰে। শঙ্খচূড়েও আগত কুলগুৰুক সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰে। অসুৰকুলাচাৰ্য শুক্ৰে দেৱ–দানৱৰ স্বাভাৱিক বৈৰ, অসুৰসকলৰ পূৰ্ব পৰাজয়, দেৱসকলৰ বিজয় আৰু ফলাফলত ‘জীৱ-সাহায্য’ (দেহধাৰীৰ সহায়ক ভূমিকা)ৰ কথা ব্যাখ্যা কৰে। প্ৰসন্ন অসুৰসকলে উৎসৱ কৰি উপহাৰ অৰ্পণ কৰে। সকলোৰে সন্মতিত গুৰুৱে শঙ্খচূড়ক দানৱ আৰু সহচৰ অসুৰসকলৰ অধিপতি ৰূপে ৰাজ্যাভিষেক কৰে। অভিষিক্ত শঙ্খচূড় ৰজাৰ দৰে দীপ্ত হৈ দৈত্য–দানৱ–ৰাক্ষসৰ বিশাল সেনা সংগ্ৰহ কৰি ৰথাৰূঢ় হৈ শক্ৰপুৰী (ইন্দ্ৰনগৰী) জয় কৰিবলৈ বেগেৰে প্ৰস্থান কৰে।
शिवलोकप्रवेशः (Entry into Śivaloka through successive gateways)
অধ্যায় ৩০ত স্তৰবদ্ধ দুৱাৰসমূহ অতিক্ৰম কৰি বিধিবৎ অনুমতি লৈ শিৱলোকত প্ৰৱেশৰ বৰ্ণনা আছে। সনৎকুমাৰ ক’লে—আগন্তুক দেৱতা (বিৱৰণত ব্ৰহ্মা/ৰামেশ্বৰ) ‘মহাদিব্য’ শিৱলোকত উপস্থিত হয়; ই নিৰাধাৰ আৰু অভৌতিক বুলি কোৱা হৈছে। বিষ্ণু অন্তৰানন্দে ৰত্নশোভিত তেজোময় লোক দেখি প্ৰথম দুৱাৰত আহে; তাত গণসকল থাকে। দুৱাৰপালসকল ৰত্নসিংহাসনত আসীন, শ্বেতবস্ত্ৰধাৰী, মণিভূষিত; শৈৱ লক্ষণ অনুসাৰে পঞ্চমুখ, ত্ৰিনেত্ৰ, ত্ৰিশূল আদি অস্ত্ৰধাৰী, ভস্ম আৰু ৰুদ্ৰাক্ষে অলংকৃত বুলি বৰ্ণিত। বিষ্ণু প্ৰণাম কৰি শিৱদৰ্শনৰ উদ্দেশ্য জনালে, আজ্ঞা পাই ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰে। এই একে পদ্ধতি স্পষ্টকৈ উল্লেখিত পন্ধৰটা দুৱাৰলৈকে পুনৰাবৃত্তি হয়। শেষত মহাদুৱাৰত নন্দীৰ দৰ্শন; স্তৱ আৰু নমস্কাৰৰ পাছত নন্দীয়ে অনুমতি দিয়ে, আৰু বিষ্ণু আনন্দে অন্তঃপ্ৰাঙ্গণত প্ৰৱেশ কৰে। অধ্যায়টোৱে শিৱসান্নিধ্যৰ বাবে ভক্তি, স্তুতি আৰু অনুমোদিত প্ৰৱেশৰ গুৰুত্ব দেখুৱায়।
शिवस्य आश्वासनं हरि-ब्रह्मणोः तथा शङ्खचूडवृत्तान्तकथनम् / Śiva’s Reassurance to Hari and Brahmā; Account of Śaṅkhacūḍa’s Origin
অধ্যায় ৩১ত সনৎকুমাৰে কয় যে হৰি (বিষ্ণু) আৰু বিধি (ব্ৰহ্মা)-ৰ উদ্বিগ্ন বাক্য শুনি শম্ভু (শিৱ) মৃদু হাসিৰে, মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ কণ্ঠে তেওঁলোকক আশ্বাস দিয়ে—“ভয় ত্যাগ কৰা; শঙ্খচূড়ক লৈ উঠা এই বিষয়ৰ পৰিণাম নিশ্চয় শুভ হ’ব।” শিৱে কয় যে শঙ্খচূড়ৰ সম্পূৰ্ণ সত্যবৃত্তান্ত তেওঁ জানে আৰু ইয়াক কৃষ্ণভক্ত গোপ সুধামাৰ পূৰ্বকথাৰ সৈতে সংযোগ কৰে। শিৱৰ আজ্ঞাত হৃষীকেশে কৃষ্ণৰূপ ধৰি ৰম্য গ’লোকত বাস কৰে; তাত “মই স্বাধীন” এই ভ্ৰমে নানা লীলা চলি থাকে। এই তীব্ৰ মোহ দেখি শিৱে স্বমায়া প্ৰয়োগ কৰি সম্যক্ বোধ আঁতৰাই দিয়ে আৰু শাপোচ্চাৰণ ঘটায়—যাৰ কৰ্মসূত্ৰে পিছত শঙ্খচূড়-সংঘাতৰ কাৰণ গঢ় লয়। লীলা শেষ হ’লে শিৱে মায়া প্ৰত্যাহাৰ কৰে; সকলোৰে জ্ঞান ঘূৰি আহে, মোহমুক্ত হৈ বিনয়ে শিৱৰ শৰণ লয়, লাজেৰে সকলো স্বীকাৰ কৰি ৰক্ষা প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ পুনৰ নিৰ্ভয় হ’বলৈ কয় আৰু সকলো তেওঁৰ বিধানাধীন বুলি বুজায়—এই অধ্যায় ভয়, মোহ আৰু প্ৰতিনায়কৰ দেৱীয় উৎপত্তিৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে।
शिवदूतस्य शङ्खचूडकुलप्रवेशः — The Śiva-Envoy’s Entry into Śaṅkhacūḍa’s City
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে যে দেৱতাসকলৰ ইচ্ছা আৰু গাঢ় হৈ অহা কালধৰ্ম অনুসৰি মহেশ্বৰে শঙ্খচূড়ৰ বধ সাধনৰ সংকল্প কৰিলে। শিৱে পুষ্পদন্ত নামৰ নিজৰ দূতক শীঘ্ৰে শঙ্খচূড়ৰ ওচৰলৈ পঠিয়ালে। প্ৰভুৰ আজ্ঞাবলে দূত অসুৰ-নগৰীত উপস্থিত হয়—যাৰ ঐশ্বৰ্য ইন্দ্ৰপুৰীকো অতিক্ৰম কৰে আৰু কুবেৰধামতকৈও অধিক দীপ্ত। নগৰত প্ৰৱেশ কৰি সি দ্বাদশ দ্বাৰবিশিষ্ট, দ্বাৰপালদ্বাৰা ৰক্ষিত ৰাজপ্ৰাসাদ দেখে; নিৰ্ভয়ে নিজৰ উদ্দেশ্য জনোৱাত তাক ভিতৰলৈ যাবলৈ অনুমতি দিয়া হয়, তাতে সি বিস্তৃত আৰু সুসজ্জিত অন্তৰ্ভাগ লক্ষ্য কৰে। তাৰ পিছত ৰত্নাসনত অধিষ্ঠিত শঙ্খচূড়ক দানৱেন্দ্ৰসকলৰ মাজত আৰু বিপুল সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত দেখি দূত বিস্মিত হয়। পুষ্পদন্তে ৰজাক বিধিপূৰ্বক সম্বোধন কৰি নিজকে শিৱদূত বুলি পৰিচয় দি শংকৰৰ বাৰ্তা নিবেদন কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা আগলৈ দৌত্যসংবাদ আৰু যুদ্ধৰ উত্তেজনা গঢ় লৈ উঠে।
शिवस्य सैन्यप्रयाणम् तथा गणपतिनामावलिः (Śiva’s Mobilization for War and the Catalogue of Gaṇa Commanders)
এই অধ্যায়ত উপদেশ-শ্ৰৱণৰ পাছতে তৎক্ষণাৎ যুদ্ধৰ বাবে শিৱসেনাৰ প্ৰস্থান বৰ্ণিত হৈছে। সনৎকুমাৰ ক’লে—উত্তেজক বাক্য শুনি গিৰীশ ৰুদ্ৰ সংযত ক্ৰোধে বীৰভদ্ৰ, নন্দী, ক্ষেত্ৰপাল আৰু অষ্টভৈৰৱসকলক আহ্বান কৰি সকলো গণক অস্ত্ৰসজ্জিত হৈ যুদ্ধলৈ সাজু হ’বলৈ আদেশ দিয়ে। তেওঁ স্কন্দ আৰু গণেশ—দুজন কুমাৰক নিজৰ অধীনত আগবাঢ়িবলৈ কয়, ভদ্ৰকালীক নিজৰ বাহিনীসহ অগ্ৰসৰ হ’বলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু নিজে শঙ্খচূড়-বধাৰ্থে ত্বৰিত প্ৰস্থান ঘোষণা কৰে। তাৰ পাছত মহেশানৰ সেনাসহ যাত্ৰা আৰু বীৰগণৰ উল্লাসপূৰ্ণ অনুসৰণ বৰ্ণিত। শেষত বীৰভদ্ৰ, নন্দী, মহাকাল, বিশালাক্ষ, বাণ, পিঙ্গলাক্ষ, বিকম্পন, বিৰূপ, বিকৃতি, মণিভদ্ৰ আদি গণনায়কৰ নামাৱলী আৰু কোটিগণ আদি সংখ্যাসহ সেনাৰ আনুষ্ঠানিক তালিকা দিয়া হৈছে।
शिवदूतगमनानन्तरं शङ्खचूडस्य तुलसीसम्भाषणं युद्धप्रस्थान-तत्परता च / After Śiva’s Messenger Departs: Śaṅkhacūḍa’s Counsel with Tulasī and Readiness for War
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—শিৱদূত গুচি যোৱাৰ পাছত দৈত্যৰাজ শঙ্খচূড়ে কি কৰিলে। সনৎকুমাৰে কয়, শঙ্খচূড় অন্তঃপুৰত গৈ তুলসীক শিৱৰ বাৰ্তা জনায়, যুদ্ধলৈ যোৱাৰ দৃঢ় সংকল্প কৰে আৰু তাইৰ পৰা দৃঢ় ‘শাসন’ বিচাৰে। শংকৰৰ আহ্বানৰ গাম্ভীৰ্য থাকিলেও দম্পতী ভোগ-ক্ৰীড়া, কলা আৰু দাম্পত্যসুখত মগ্ন থাকে—ই শিৱাধিকার প্ৰতি অনাদৰ প্ৰকাশ কৰে। ব্ৰহ্মমুহূৰ্তত উঠি প্ৰাতঃকৰ্ম আৰু নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰি বহু দান দিয়ে, ধৰ্মাচৰণৰ বাহ্য ৰূপ দেখুৱাই। তাৰ পাছত পুত্ৰক ৰাজ্যত স্থাপন কৰি ধন-কোষ আৰু প্ৰশাসন তাৰ হাতত সঁপে আৰু তুলসীকো তাৰ তত্ত্বাৱধানত ৰাখে। কান্দি বাধা দিব খোজা তুলসীক সি নানা আশ্বাসে সান্ত্বনা দিয়ে। শেষত বীৰ সেনাপতিক মাতি সন্মান কৰি আদেশ দিয়ে আৰু সজ্জিত হৈ যুদ্ধ-ব্যৱস্থাত তৎপৰ হয়; গৃহৰ পৰা ৰণভূমিলৈ যাত্ৰাৰ সেতু ইয়াত গঢ় লয়।
शङ्खचूडदूतागमनम् — The Arrival of Śaṅkhacūḍa’s Envoy (and Praise of Śiva)
অধ্যায় ৩৫ত সনৎকুমাৰে যুদ্ধচক্ৰৰ মাজত এটা কূটনৈতিক ঘটনাৰ বৰ্ণনা কৰে। শঙ্খচূড়-সম্পৰ্কিত দৈত্যপক্ষই অতি বিদ্বান এজন দূতক শংকৰৰ ওচৰলৈ পঠায়। দূতে বটগছৰ মূলত আসীন শিৱক দৰ্শন কৰে—কোটি সূৰ্যৰ দৰে দীপ্ত, যোগাসনত স্থিত, সংযত দৃষ্টি আৰু মুদ্ৰাযুক্ত। তাৰ পিছত ঘন বিশেষণ-স্তৱত শিৱক শান্ত, ত্ৰিনয়ন, ব্যাঘ্ৰচৰ্মধাৰী, অস্ত্ৰধাৰী, ভক্তৰ মৃত্যুভয়হৰ, তপস্যাৰ ফলদাতা, সকলো সমৃদ্ধিৰ কৰ্তা বুলি কোৱা হয়; লগতে তেওঁ বিশ্বনাথ/বিশ্ববীজ/বিশ্বৰূপ আৰু নৰকাৰ্ণৱ পাৰ কৰোৱা পৰম কাৰণ। দূতে নামি শ্ৰদ্ধাৰে প্ৰণাম কৰে; শিৱৰ বাঁওফালে ভদ্ৰকালী আৰু সন্মুখত স্কন্দৰ সান্নিধ্যত মঙ্গল আশীৰ্বাদ লাভ কৰে। তাৰ পাছত প্ৰণামোত্তৰ বিধিমতে আনুষ্ঠানিক বক্তব্য আৰম্ভ কৰি, আগন্তুক আলোচনা/সতৰ্কবাণী/দাবীৰ বাবে কাহিনীৰ সন্ধিক্ষণ গঢ়ে।
शिवदूतेन युद्धनिश्चयः तथा देवदानवयुद्धारम्भः (Śiva’s Envoy and the Commencement of the Deva–Dānava War)
অধ্যায় ৩৬ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে—শিৱদূতে শঙ্খচূড়ৰ ওচৰত শিৱৰ বাৰ্তা সম্পূৰ্ণ বিৱৰণসহ দৃঢ় সংকল্পেৰে জনায়। সেয়া শুনি পৰাক্ৰমী দানৱৰাজ শঙ্খচূড়ে স্বেচ্ছায় যুদ্ধ গ্ৰহণ কৰি, মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে বাহনত আৰোহন কৰি শংকৰৰ বিৰুদ্ধে সেনাক যুদ্ধৰ আদেশ দিয়ে। আনফালে শিৱেও দেৱতাসকলৰ সৈতে নিজৰ সেনা তৎক্ষণাৎ সংগঠিত কৰি, স্বয়ং লীলাভাৱে যুদ্ধলৈ সাজু হয়। তেতিয়াই যুদ্ধ আৰম্ভ হয়—বাদ্যনাদ, কোলাহল আৰু বীৰনাদ ৰণভূমিত বিস্তাৰিত হয়। তাৰ পাছত ধৰ্মানুসাৰে দেৱ-দানৱৰ যুগল যুদ্ধসমূহ বৰ্ণিত: ইন্দ্ৰ–বৃষপৰ্বা, সূৰ্য–বিপ্ৰচিত্তি, বিষ্ণু–দম্ভ, কাল–কালাসুৰ, অগ্নি–গোকৰ্ণ, কুবেৰ–কালকেয়, বিশ্বকৰ্মা–মায়া, মৃত্যু–ভয়ংকৰ, যম–সংহাৰ, বৰুণ–কালম্বিকা, বায়ু–চঞ্চল, বুধ–ঘটপৃষ্ঠ, শনৈশ্চৰ–ৰক্তাক্ষ আদি।
देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
অধ্যায় ৩৭ত সনৎকুমাৰে দানৱসকলৰ হাতত দেৱসেনাৰ পৰাজয় বৰ্ণনা কৰে। অস্ত্ৰাঘাতত আহত আৰু ভীত দেৱতাসকল পলাই যায়; পাছত পুনৰ ঘূৰি পৰম আশ্ৰয় বিশ্বেশ্বৰ শংকৰৰ শৰণ লৈ ৰক্ষাৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। তেওঁলোকৰ আৰ্তনাদ শুনি শিৱ প্ৰতিপক্ষৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হ’লেও, কৰুণ দৃষ্টিৰে দেৱসকলক অভয় দান কৰে আৰু নিজৰ গণসকলৰ বল-তেজ বৃদ্ধি কৰে। শিৱৰ আজ্ঞাত হৰাত্মজ, তাৰকান্তক স্কন্দ নিৰ্ভয়ে ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি বৃহৎ দানৱবাহিনী ধ্বংস কৰে। একে সময়তে কালী ৰক্তপান আৰু শিৰচ্ছেদ আদি ভয়ংকৰ কৰ্মে যুদ্ধৰ আতংক অধিক তীব্ৰ কৰে। এইদৰে পৰাজয়→শৰণাগতি→দিব্য শক্তিদান→প্ৰচণ্ড প্ৰতিআক্রমণৰ ধাৰাত শিৱকেই ৰক্ষা আৰু বিজয়ৰ নিৰ্ণায়ক কাৰণ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰে ৰণভূমিত শক্তিৰ ভয়ংকৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। দেবী কালী যুদ্ধক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি সিংহনাদ কৰাত দানৱসকল মূৰ্ছিত হয়, আৰু গণ তথা দেবসেনা হর্ষেৰে কোলাহল তোলে। উগ্ৰদংষ্ট্ৰা, উগ্ৰদণ্ডা, কোটবী আদি উগ্ৰৰূপে দেবীৰ সৈতে অট্টহাস কৰে, ৰণত নৃত্য কৰে আৰু মধু/মধ্বীক পান কৰে—ই বিশ্বকম্পনকাৰী শক্তিৰ লক্ষণ। শঙ্খচূড় কালীক সন্মুখীন হয়; দেবীয়ে প্ৰলয়াগ্নিসদৃশ তেজ নিক্ষেপ কৰে, সি বিষ্ণুচিহ্নিত উপায়েৰে প্ৰতিহত কৰে। তাৰপিছত দেবীয়ে নাৰায়ণাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰাত তাৰ বিস্তাৰে শঙ্খচূড় দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ কৰে; শৰণাগতিত অস্ত্ৰ প্ৰত্যাহৃত হয়—বিনয়ে মহাবল শান্ত হয় বুলি নীতি প্ৰকাশ পায়। তাৰপিছত দেবীয়ে মন্ত্রপূৰ্বক ব্ৰহ্মাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰে; দানৱৰাজে প্ৰতি-ব্ৰহ্মাস্ত্ৰেৰে উত্তৰ দিয়ে। এইদৰে যুদ্ধ মন্ত্রনিয়মাধীন, ধৰ্মসন্মত দিৱ্যশক্তিৰ বিনিময় আৰু নম্ৰতাৰ ধৰ্মক উজ্জ্বল কৰে।
शिवशङ्खचूडयुद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Śiva and Śaṅkhacūḍa
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সোধে—কালীৰ বাক্য শুনি শিৱে কি কৰিলে আৰু কি ক’লে। সনৎকুমাৰে কয়—পৰমেশ্বৰ শংকৰে মৃদু হাসি কালীক আশ্বাস দিয়ে, ব্যোমবাণী শুনি গণসকলৰ সৈতে স্বয়ং ৰণভূমিলৈ গ’ল। তেওঁ নন্দী মহাবৃষভত আৰূঢ় হৈ বীৰভদ্ৰ, ভৈৰৱ, ক্ষেত্ৰপাল আদি ৰক্ষকগণৰ সৈতে উপস্থিত হৈ শত্রুৰ বাবে মৃত্যুৰ দৰে দীপ্তিমান বীৰৰূপ ধাৰণ কৰিলে। শিৱক দেখি শঙ্খচূড়ে বিমানৰ পৰা নামি ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে; তাৰপিছত যোগবলে পুনৰ উঠি ধনু ধৰি যুদ্ধৰ বাবে সাজু হ’ল। শতবছৰ ধৰি ভয়ংকৰ যুদ্ধ চলিল, বাণৰ প্ৰবল বৰ্ষা হ’ল। শঙ্খচূড়ৰ ভীষণ অস্ত্ৰ শিৱে সহজে ছিন্ন কৰিলে; ৰুদ্ৰ দুষ্টদণ্ডক আৰু সজ্জনৰ আশ্ৰয় হৈ শত্রুৰ ওপৰত শস্ত্ৰবৃষ্টি কৰিলে।
शङ्खचूडस्य मायायुद्धं तथा माहेश्वरास्त्रप्रभावः | Śaṅkhacūḍa’s Māyā-Warfare and the Power of the Māheśvara Astra
এই অধ্যায়ত যুদ্ধবৃত্তান্ত বাহ্য সংঘৰ্ষৰ পৰা শক্তি-তত্ত্বৰ গভীৰ ভাবনালৈ গতি কৰে। নিজৰ সেনা ধ্বংস হোৱা দেখি দানৱাধিপ শঙ্খচূড় ক্ৰুদ্ধ হৈ শিৱক সন্মুখযুদ্ধলৈ আহ্বান জনায় আৰু ৰণভূমিত অটল থাকিম বুলি ঘোষণা কৰে। সি শংকৰৰ ফালে ধাৱমান হৈ দিব্যাস্ত্ৰৰ প্ৰচণ্ড বৰ্ষণ আৰু বৰষুণৰ দৰে শৰবৃষ্টি নিক্ষেপ কৰে। তাৰ পিছত সি গোপন, ভয়জনক আৰু দেবতাসকলৰ বাবেও দুৰ্বোধ্য বহু ৰূপৰ মায়া প্ৰদৰ্শন কৰে। শিৱে সেই মায়িক প্ৰপঞ্চ দেখি লীলাভাৱে সৰ্বমায়ানাশক, পৰম দীপ্তিমান মাহেশ্বৰাস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে। শিৱতেজে দানৱৰ মায়া তৎক্ষণাৎ ভাঙি পৰে আৰু আগতে প্ৰবল আছিল বুলি ধৰা দিব্যাস্ত্ৰসমূহো নিষ্প্ৰভ হৈ যায়। শিৱে শূল ধৰি নিৰ্ণায়ক আঘাতলৈ আগবাঢ়োতে অশৰীৰী বাণীয়ে সংযমৰ অনুৰোধ কৰে—শিৱে ক্ষণতে জগতকো সংহাৰ কৰিব পাৰে; এজন দানৱবধ ক্ষমতাৰ প্ৰশ্ন নহয়, নিয়ত কাল আৰু ধৰ্মব্যৱস্থাৰ বিষয়। এইদৰে মায়া আৰু অস্ত্ৰ শর্তাধীন, কিন্তু শিৱৰ সার্বভৌমত্ব পৰম বুলি অধ্যায়ে প্ৰতিপাদন কৰে।
तुलसी-शङ्खचूडोपाख्यानम् — Viṣṇu’s Disguise and the Tulasī Episode (Prelude to Śaṅkhacūḍa’s Fall)
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সোধে—নাৰায়ণে তুলসীৰ গৰ্ভত বীৰ্যাধান কেনেকৈ কৰে। সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে যে শিৱৰ আজ্ঞা আৰু দেবতাসকলৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধিৰ বাবে বিষ্ণুৱে মায়াবলে শঙ্খচূড়ৰ ৰূপ ধৰি তুলসীৰ নিবাসলৈ আহে। দুৱাৰত আগমন, দুন্দুভিৰ নাদ, জয়ধ্বনি আৰু তুলসীৰ আনন্দময় আদৰণি—জানেলাৰে চাই দেখা, মঙ্গলক্ৰিয়া কৰা, ব্ৰাহ্মণক ধনদান, নিজে অলংকাৰ ধৰা, আৰু পতি-ৰূপে অহাৰ পাদ ধুই প্ৰণাম কৰা—এই সকলো বৰ্ণিত। এই দিৱ্য ছদ্মবেশ যুদ্ধ-প্ৰসঙ্গত শঙ্খচূড়ৰ ৰক্ষাকবচ শিথিল কৰি সংঘাতৰ দেৱীয় সমাধান আগবঢ়ায়; ভক্তি, প্ৰবঞ্চনা আৰু বিধিৰ অনিবার্যতাৰ নৈতিক টানাপোড়েনো প্ৰকাশ পায়।
अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)
অধ্যায় ৪২ত নাৰদে শঙ্খচূড়-বধ শুনি তৃপ্ত হয় আৰু মহাদেৱৰ ব্রাহ্মণ্য আচৰণ তথা ভক্তক আনন্দ দিয়া মায়া-লীলা স্তুতি কৰে। ব্রহ্মাই স্মৰণ কৰায় যে জলন্ধৰ-বধৰ সংবাদ শুনাৰ পিছত ব্যাসে ব্রহ্মজ ঋষি সনৎকুমাৰক একে তত্ত্ব বিষয়ে সুধিছিল—শিৱৰ আশ্ৰিত-ৰক্ষক মহিমা আৰু বহু লীলাৰে ভক্তৱৎসল প্ৰভুত্ব। সনৎকুমাৰে ব্যাসক শুভ চৰিত শুনিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়: পূৰ্বৰ মহাসংঘৰ্ষৰ পিছত পুনঃপুনঃ আৰাধনা কৰি অন্ধকে শিৱগণৰ মাজত গণপত্য পদ কেনেকৈ লাভ কৰিলে। তাৰ পিছত ব্যাসে প্ৰশ্ন কৰে—অন্ধক কোন, কোন বংশৰ, স্বভাৱ কেনে, আৰু কাৰ পুত্ৰ; স্কন্দৰ পৰা বহু জানিলেও সনৎকুমাৰৰ কৃপাৰে সম্পূৰ্ণ, গূঢ় বিৱৰণ বিচাৰে। এইদৰে অধ্যায়ে অন্ধকৰ উৎপত্তি-পরিচয় অনুসন্ধানৰ কাঠামো স্থাপন কৰে।
हिरण्यकशिपोः क्रोधः तथा देवप्रजाकदनम् — Hiraṇyakaśipu’s Wrath and the Affliction of Devas and Beings
অধ্যায় ৪৩ প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে বৰ্ণিত। ব্যাস মুনি সনৎকুমাৰক সোধে—বৰাহ অৱতাৰত হৰিয়ে দেবদ্ৰোহী অসুৰ (হিৰণ্যাক্ষ)ক বধ কৰাৰ পাছত কি ঘটিল? সনৎকুমাৰে কয়—জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা হিৰণ্যকশিপু শোক আৰু ক্ৰোধে আচ্ছন্ন হৈ মৃতকৰ বাবে কৰোদক আদি উদক-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত প্ৰতিশোধৰ সংকল্প লয়। সি পৰাক্ৰমী, হিংসাপ্ৰিয় অসুৰসকলক আদেশ দিয়ে যাতে তেওঁলোকে দেবতা আৰু প্ৰজাক পীড়া দিয়ে। দুষ্টবুদ্ধি অসুৰৰ উপদ্ৰৱে জগত অস্থিৰ হয়; দেবতাসকলে স্বৰ্গ ত্যাগ কৰি পৃথিৱীত গোপনে বিচৰণ কৰে। এই অধ্যায়ে আগৰ দেৱীয় বিজয়ৰ পাছৰ সংকট আৰু দেবতাসকলৰ ব্ৰহ্মা আদি উচ্চ অধিকাৰৰ শৰণ লোৱাৰ প্ৰয়োজন সূচায়।
हिरण्यनेत्रस्य तपः — Hiraṇyanetra’s Austerity and the Boon
সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে—হিৰণ্যাক্ষৰ পুত্ৰ হিৰণ্যনেত্ৰক মদমত্ত, পৰিহাসপ্ৰিয় ভাতৃসকলে সভাত উপহাস কৰি ৰাজনীতিত আঁতৰাই দিয়ে। তেওঁলোকে কয়, সি ৰাজসিংহাসনৰ অযোগ্য; ৰাজ্য ভাগ কৰি ল’ব বা নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিব। অন্তৰত আঘাত পাইও হিৰণ্যনেত্ৰে মৃদুবচনে তেওঁলোকক শান্ত কৰি ৰাতিতে একান্ত অৰণ্যলৈ গুচি যায়। তাত সি ভয়ংকৰ তপস্যা কৰে—এটা ভৰিত থিয় হৈ, উপবাস, কঠোৰ ব্ৰত, আৰু অগ্নিত আত্মসমৰ্পণসদৃশ হোম; দীঘলীয়া সময়ত দেহ স্নায়ু‑অস্থিমাত্ৰ হয়। দেৱতাসকলে বিস্ময় আৰু ভয়ত ধাতা পিতামহ ব্ৰহ্মাক স্তৱ কৰি শৰণ লয়। ব্ৰহ্মা আহি তপস্যা নিবৃত্ত কৰি দুৰ্লভ বৰ বিচাৰিবলৈ কয়। হিৰণ্যনেত্ৰে সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি নিজৰ ৰাজ্য পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা আৰু প্ৰহ্লাদ আদি সহ যিসকলে ৰাজ্য কেঢ়ি লৈছে তেওঁলোকৰ অধীনতা প্ৰাৰ্থনা কৰে; ইয়াত বৰপ্ৰভাৱত ক্ষমতাৰ পুনৰ্বিন্যাস আৰু তপোপুণ্য বনাম ৰাজলোভৰ নৈতিক টানাপোড়েন প্ৰকাশ পায়।
अन्धकादिदैत्ययुद्धे वीरकविजयः — Vīraka’s Victory over Andhaka’s Forces
অধ্যায় ৪৫ত সনৎকুমাৰে অন্ধক-যুদ্ধৰ ধাৰাবাহিক বৰ্ণনা আগবঢ়ায়। কামবাণে মোহিত, মদোন্মত্ত আৰু চিত্তবিক্ষুব্ধ অন্ধকে বৃহৎ দৈত্যসেনা লৈ আগুৱাই যায়; পথক জ্বালালৈ ধাৱমান পতঙ্গৰ দৰে প্ৰাণঘাতী আৰু বাধাবহুল বুলি কোৱা হৈছে। শিল, গছ, বিজুলী, জল, অগ্নি, সৰ্প, অস্ত্ৰ আৰু ভূতভয় আদি ভয়ংকৰ ৰণপৰিস্থিতিতো শিৱগণ বীৰক অজেয় হৈ থাকি আগন্তুকৰ পৰিচয় সোধে। তাৰ পাছত সৰু কিন্তু নিৰ্ণায়ক সংঘৰ্ষ হয়—দৈত্য পৰাজিত হৈ ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ পিছুৱাই যায়; তাৰ উত্তম তৰোৱাল ভাঙি পৰাত সি পলাই যায়। পিছত প্ৰহ্লাদপক্ষ, বিৰোচন, বলি, বাণ, সহস্ৰবাহু, শম্বৰ, বৃত্ৰ আদি মুখ্য দৈত্যনেতা যুদ্ধত নামিলেও বীৰকে তেওঁলোকক ছিন্নভিন্ন কৰি পৰাস্ত কৰে; সিদ্ধসকলে জয়ধ্বনি তোলে। ৰক্ত-কাদামাটি আৰু শৱভক্ষী পক্ষীৰ ভয়াল চিত্ৰণৰ সৈতে বোধ—কামমোহিত অহংকাৰী শক্তি শিৱৰ গণবল আৰু ধৰ্মনিয়তিৰ সন্মুখত অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে ভাঙি পৰে।
गिलासुर-आक्रमणम् तथा शिवसैन्य-समाह्वानम् — The Assault of Gila and Śiva’s Mobilization
অধ্যায় ৪৬ত সনৎকুমাৰে বৰ্ণনা কৰে—‘গিল’ নামৰ দৈত্যৰাজ গদা ধৰি বৃহৎ সেনাসহ দ্ৰুত আগবাঢ়ি মহেশ্বৰৰ পবিত্ৰ দুৰ্গ ‘গুহামুখ’ত ভয়ংকৰ আক্ৰমণ কৰি ভেদ কৰিবলৈ ধৰে। দৈত্যসকলে বিজুলীৰ দৰে দীপ্ত অস্ত্ৰে দ্বাৰ আৰু উদ্যানপথ ভাঙি, গছ-লতা, জল আৰু দিৱ্য পৰিসৰৰ সৌন্দৰ্য-শৃঙ্খলা ধ্বংস কৰি মৰ্যাদাহীন উপদ্ৰৱ কৰে। তেতিয়া শূলপাণি কপৰ্দী পিনাকী হৰে নিজৰ গণসৈন্য স্মৰণ কৰি সমাহ্বান কৰে; ক্ষণতে দেৱগণ (অগ্ৰে বিষ্ণু), ভূতগণ, গণ, প্ৰেত-পিশাচ আদি ৰথ, গজ, অশ্ব, বৃষভ আদি বাহনসহ সমবেত হয়। তেওঁলোকে ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি বীৰকক সেনাপতি মানে আৰু মহেশ্বৰৰ আজ্ঞাত যুদ্ধলৈ গমন কৰে। পৰৱৰ্তী যুদ্ধক যুগান্তসদৃশ, সীমাহীন আৰু মহাজাগতিক বুলি কোৱা হৈছে—অপবিত্ৰতাৰ বিপৰীতে ধৰ্মস্থাপনৰ মহাসংঘৰ্ষ।
शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)
অধ্যায় ৪৭ত ব্যাসে বিস্ময়ে সোধে—দৈত্যসকলৰ আচার্য ভৃগুনন্দন শুক্ৰক ত্ৰিপুৰাৰি শিৱে “গ্ৰাস” কৰিলে বুলি কোৱা হয়, সেয়া কেনেকৈ? মহাযোগী পিনাকী শিৱৰ উদৰত শুক্ৰ থাকোঁতে কি ঘটিল, প্ৰলয়সম জঠৰাগ্নিয়ে তেওঁক কিয় দগ্ধ নকৰিলে, আৰু শিৱৰ উদৰ-গৃহৰ পৰা তেওঁ কোন উপায়ে বাহিৰ ওলাই আহিল—এই সকলো বিস্তাৰে জানিব খোজে। তাৰ পাছত শুক্ৰৰ শিৱপূজাৰ সময়, বিধি আৰু ফল, বিশেষকৈ পৰম মৃত্যু-শমনী বিদ্যা/মন্ত্ৰ লাভ কেনেকৈ হ’ল, সেয়া সোধা হয়। লগতে অন্ধকে গণপত্য পদ কেনেকৈ পালে আৰু এই প্ৰসঙ্গত শূলৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ কেনেকৈ ঘটিল—সকলো শিৱলীলা ৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হয়। ব্ৰহ্মাই জনায় যে ব্যাসৰ কথা শুনি সনৎকুমাৰে শংকৰ–অন্ধক যুদ্ধ আৰু ব্যূহ-ৰচনাৰ পটভূমিত প্ৰামাণিক উপদেশ দিয়ে। অধ্যায়টোৱে দেখুৱায়—দিব্য “গ্ৰাস” মানে বিনাশ নহয়; ভক্তি আৰু মন্ত্ৰজ্ঞান ৰক্ষাকাৰী সাধন; আৰু যুদ্ধকথা শৈৱ বিশ্বদৰ্শনত পুনঃস্থাপিত হয়।
शुक्रनिग्रहः — The Seizure/Neutralization of Śukra (Kāvya) and the Daityas’ Despondency
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—ৰুদ্ৰে কাব্য/শুক্ৰাচাৰ্যক গ্ৰাস কৰি নিগ্ৰহ কৰাৰ পাছত দৈত্যসকলৰ প্ৰতিক্ৰিয়া কেনেকুৱা হৈছিল। সনৎকুমাৰে উপমাৰ শৃংখলাৰে তেওঁলোকৰ মনোবল ভাঙি পৰাৰ কথা বৰ্ণনা কৰে—হাত নথকা হাতীৰ দৰে, শিং নথকা ষাঁড়ৰ দৰে, মূৰ নথকা সভাৰ দৰে, অধ্যয়ন নথকা ব্ৰাহ্মণৰ দৰে, আৰু শক্তিহীন যজ্ঞক্ৰিয়াৰ দৰে; কিয়নো শুক্ৰই আছিল তেওঁলোকৰ সফলতাৰ কাৰ্যকৰী আধাৰ। নন্দীয়ে শুক্ৰক আঁতৰাই নিয়াত যুদ্ধোৎসুক দৈত্যসকল গভীৰ বিষাদত পৰে। তেওঁলোকৰ উদ্যমহানি দেখি অন্ধকে ভাষণ দি কয়—ই নন্দীৰ ছল, আৰু ভৃগুবংশীয় গুৰুক হেৰুওৱাৰ লগে লগে ধৈৰ্য, শৌৰ্য, গতি, কীৰ্তি, সত্ত্ব, তেজ আৰু পৰাক্ৰম একেলগে ক্ষয় হ’ল। এই বৰ্ণনাই যুদ্ধৰ পৰৱৰ্তী মোড়ৰ বাবে দৈত্যসকলৰ কৌশলগত দুৰ্বলতা আৰু গুৰু-দৈৱানুমতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা স্পষ্ট কৰে।
शुक्रोत्पत्तिः तथा महेश्वरदर्शनम् (Śukra’s Emergence and the Vision of Maheśvara)
অধ্যায় ৪৯ত সনৎকুমাৰ শিৱৰ এক বিস্তৃত স্তোত্ৰ-মন্ত্ৰ পাঠ কৰে; তাত শিৱৰ ঐশ্বৰ্য, কালস্বৰূপ, তপস্যা, উগ্ৰ ৰূপ আৰু সৰ্বব্যাপিতা বৰ্ণিত। সেই মন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱত শুক্ৰ উদৰ-আৱৰণৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ লিঙ্গ-মাৰ্গেৰে বাহিৰ ওলাই আহে—ই অলৌকিক জন্ম আৰু শিৱাধীন প্ৰতীকাত্মক পুনর্জন্মৰ সূচক। তাৰ পিছত গৌৰী পুত্ৰপ্ৰাপ্তিৰ উদ্দেশ্যে তেওঁক গ্ৰহণ কৰে আৰু বিশ্বেশ্বৰ তেওঁক অজৰ-অমৰ, তেজোময়, ‘দ্বিতীয় শংকৰ’ সদৃশ ৰূপ দিয়ে। পৃথিৱীত তিন হাজাৰ বছৰ থাকি শুক্ৰ মহেশ্বৰৰ পৰা পুনৰ জন্ম লৈ মুনি আৰু বেদজ্ঞানৰ ভঁৰাল হয়। পাছত তেওঁ পৰমেশ্বৰৰ দৰ্শন পায় আৰু ওচৰত দৈত্য অন্ধকক ঘোৰ তপস্যাত শূলত শুকাই থকা অৱস্থাত দেখে—অন্ধক-চক্ৰৰ পটভূমি। বিরূপাক্ষ, নীলকণ্ঠ, পিনাকী, কপৰ্দী, ত্ৰিপুৰঘ্ন, ভৈৰৱ আদি উপাধিৰে শিৱৰ বহুৰূপ, ভয়ংকৰ আৰু ৰক্ষাকাৰী শক্তি তথা ত্ৰিলোকেশ্বৰতা প্ৰকাশ পায়।
मृत्युञ्जय-विद्या-प्रादुर्भावः (The Manifestation/Transmission of the Mṛtyuñjaya Vidyā)
এই অধ্যায়ত গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰাত সনৎকুমাৰ ব্যাসক শিৱৰ ‘মৃত্যুঞ্জয়’ ৰূপসংশ্লিষ্ট মৃত্যু-প্ৰশমনী পৰাবিদ্যাৰ উৎপত্তি আৰু ফল বুজাই দিয়ে। ভৃগুবংশীয় কাব্য ঋষি বাৰাণসীলৈ গৈ বিশ্বেশ্বৰক ধ্যান কৰি দীঘলীয়া তপস্যা কৰে; সেই তপোবলৰ পৰা বিদ্যাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ ঘটে। তাৰ পিছত শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা, শুভ কূপ নিৰ্মাণ, নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণে পঞ্চামৃতৰে পুনঃপুনঃ অভিষেক, সুগন্ধ স্নান-লেপন আৰু বিপুল পুষ্পাৰ্পণৰ বিধি বৰ্ণিত; উদ্ভিদ-ফুলৰ তালিকাই শুদ্ধি, সৌৰভ আৰু ভক্তি-সমৃদ্ধিৰ সূচক। ‘মৃতসঞ্জীৱনী’ নামে এই শুদ্ধ বিদ্যা মহাতপস্যাজাত তপশক্তি; শিৱভক্তিত স্থিত হ’লে ই মৃত্যুভয় নিবারণ কৰি প্ৰাণশক্তি পুনঃস্থাপন কৰে।
गाणपत्यदानकथा (Bāṇāsura Receives Gaṇapatya; Genealogical Prelude)
অধ্যায় ৫১ সংলাপ-ধাৰাৰে আৰম্ভ হয়। ব্যাসে সনৎকুমাৰক শশিমৌলি শিৱৰ চৰিত ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে—বিশেষকৈ শিৱে স্নেহবশত বাণাসুৰক ‘গাণপত্য’ (গণ-সম্পৰ্ক/গণাধিকাৰ) কেনেকৈ দিছিল। সনৎকুমাৰে ইয়াক শিৱলীলা আৰু পুণ্যদায়ক ইতিহাসৰূপ কাহিনী বুলি বৰ্ণনা কৰিবলৈ সন্মতি দিয়ে। তাৰ পিছত অধ্যায়টো পুৰাণীয় বংশ-প্ৰস্তাৱনালৈ ঘূৰে—ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ মৰীচি, তেওঁৰ পুত্ৰ কশ্যপ, যাক সৃষ্টিবিস্তাৰৰ মুখ্য কৰ্তা বুলি কোৱা হৈছে। কশ্যপৰ দক্ষকন্যাসকলৰ সৈতে বিবাহৰ উল্লেখ আছে; তাত দিতি জ্যেষ্ঠা আৰু দৈত্যসকলৰ জননী। দিতিৰ পৰা দুজন মহাবলী পুত্ৰ—জ্যেষ্ঠ হিৰণ্যকশিপু আৰু কনিষ্ঠ হিৰণ্যাক্ষ—জন্ম লয়। এই বংশৰচনা পৰৱৰ্তী অসুৰবংশ আৰু বাণৰ উদ্ভৱৰ পটভূমি সাজি দিয়ে আৰু ‘অসুৰ হৈয়ো শিৱকৃপা আৰু গণপদ কেনেকৈ লাভ হয়?’ এই ধৰ্ম-তত্ত্বৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে।
बाणासुरस्य शङ्करस्तुतिः तथा युद्धयाचनम् | Bāṇāsura’s Praise of Śiva and Petition for Battle
এই অধ্যায়ত সনৎকুমাৰ শিৱৰ পৰমত্ব আৰু ভক্তৱাত্সল্য প্ৰকাশ কৰা আন এটা প্ৰসঙ্গ বৰ্ণনা কৰে। অসুৰ বাণ তাণ্ডৱ নৃত্য কৰি পাৰ্বতীপ্ৰিয় শংকৰক প্ৰসন্ন কৰে। দেৱ সন্তুষ্ট বুলি জানি সি নম্ৰ হৈ কৃতাঞ্জলি কৰি দেৱদেৱ মহাদেৱ, সকলো দেৱৰ শিৰোমণি বুলি স্তৱ কৰে। সি কয়—বৰদানে পোৱা সহস্ৰ বাহু যোগ্য প্ৰতিদ্বন্দ্বী নাথাকিলে বোজা হৈ পৰিছে; যম, অগ্নি, বৰুণ, কুবেৰ, ইন্দ্ৰ আদি জয় কৰাৰ গৰ্ব দেখুৱাই সি ‘যুদ্ধৰ আগমন’ প্ৰাৰ্থনা কৰে—য’ত শত্রুৰ অস্ত্ৰে তাৰ বাহু ভাঙি আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’ব। এইদৰে ভক্তি আৰু শিৱকৃপাৰ সৈতে অসুৰীয় অহংকাৰ আৰু হিংসালালসা একেলগে থাকি নৈতিক সংকট উত্থাপন কৰে আৰু শিৱে শোধনৰ বাবে সংঘৰ্ষ সাজি দিয়া পটভূমি গঢ়ে।
बाणासुरस्य क्रोधाज्ञा तथा अन्तःपुरयुद्धारम्भः (Bāṇāsura’s Wrathful Command and the Onset of Battle at the Inner Palace)
বাণাসুৰে ক্ৰোধিত হৈ অন্তঃপুৰত দিব্যলীলা কৰি থকা যুৱকজনক দেখে। তেওঁক নিজৰ কুলৰ বাবে কলংক বুলি গণ্য কৰি বধ আৰু বন্দী কৰাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। দহ হাজাৰ সৈন্য পঠিওৱা হয়। যাদৱ বীৰ অনিৰুদ্ধই এটা পৰিঘ লৈ যমৰ দৰে যুদ্ধ কৰে আৰু শত্ৰুক বিনাশ কৰে।
अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
অধ্যায় ৫৪ত ব্যাসে সনৎকুমাৰক সোধে—কুম্ভাণ্ডৰ কন্যাই অনিরুদ্ধক অপহৰণ কৰাৰ পাছত শ্ৰীকৃষ্ণে কি কৰিলে। সনৎকুমাৰে কয়: নাৰীসকলৰ বিলাপ চাৰিওফালে শুনা যায়, কৃষ্ণ শোকাকুল হয়, আৰু অনিরুদ্ধ দৰ্শন নোহোৱাত সময় দুখত কটায়। নাৰদে অনিরুদ্ধৰ বন্দিত্ব আৰু পৰিস্থিতিৰ সংবাদ আনে, ফলত বৃষ্ণিসকলৰ উৎকণ্ঠা অধিক বৃদ্ধি পায়। সকলো কথা জানি কৃষ্ণে যুদ্ধৰ সংকল্প কৰে, গৰুড় (তাৰ্ক্ষ্য)ক মাতি তৎক্ষণাৎ শোণিতপুৰলৈ যাত্ৰা কৰে। প্ৰদ্যুম্ন, যুযুধান (সাত্যকি), সাম্ব, সাৰণ আৰু ৰাম-কৃষ্ণৰ অন্য সহায়কসকল লগত যায়। বাৰটা অক্ষৌহিণী সেনা লৈ চাৰিদিশে বাণৰ নগৰী ঘেৰাও কৰি উদ্যান, প্ৰাচীৰ, গোপুৰ আৰু দ্বাৰসমূহ ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে। আক্ৰমণ দেখি বাণ সমবল লৈ ক্ৰোধেৰে বাহিৰ ওলাই আহে। বাণৰ বাবে ৰুদ্ৰ (শিৱ) পুত্ৰ আৰু প্ৰমথগণসহ নন্দীত আৰূঢ় হৈ উপস্থিত হয়, আৰু ৰুদ্ৰ-নেতৃত্বত কৃষ্ণপক্ষ আৰু বাণৰ ৰক্ষকসকলৰ মাজত ভয়ংকৰ, বিস্ময়কৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হয়।
अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
অধ্যায় ৫৫ত বাণ–কৃষ্ণ যুদ্ধৰ কাহিনী অধিক তীব্ৰ হয়। কৃষ্ণে প্ৰত্যস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰি আগৰ বিপদ নিবারণ কৰাৰ পাছত, সূতৰ বৰ্ণনা—ব্যাসৰ প্ৰশ্ন আৰু সনৎকুমাৰৰ উত্তৰ—এই স্তৰিত কথনে শাস্ত্ৰীয় প্ৰামাণ্য পৰম্পৰা প্ৰকাশ কৰে। ব্যাসে সোধে, সেনা ৰোধ হোৱাৰ পাছত বাণে কি কৰিলে? সনৎকুমাৰে কয়, ই কৃষ্ণ আৰু শংকৰৰ এক আশ্চৰ্য লীলা। ৰুদ্ৰ পুত্ৰ আৰু গণসকলৰ সৈতে ক্ষণিক বিশ্ৰামত থাকোঁতে, বলিপুত্ৰ দৈত্যৰাজ বাণ নিজৰ সেনা ক্ষয় হোৱা দেখি ক্ৰোধিত হৈ পুনৰ যুদ্ধলৈ আগবাঢ়ে আৰু নানাবিধ অস্ত্ৰশস্ত্ৰেৰে অধিক প্ৰচণ্ড আক্রমণ কৰে। তাৰ উত্তৰত শ্ৰীকৃষ্ণ বীৰবিশ্বাসে গর্জন কৰি বাণক তুচ্ছ জ্ঞান কৰে আৰু শাৰ্ঙ্গ ধনুৰ নাদ ইমান প্ৰবল কৰে যে স্বৰ্গ আৰু পৃথিৱীৰ মাজৰ আকাশ ধ্বনিয়ে ভৰি উঠে বুলি বৰ্ণিত। এইদৰে যুদ্ধবৃদ্ধি, নাদ-শক্তি আৰু দেৱীয় সামৰ্থ্যৰ মহিমা স্পষ্ট হয়।
बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance
অধ্যায় ৫৬ত নাৰদে সনৎকুমাৰক সোধে—কৃষ্ণই অনিৰুদ্ধ আৰু তেওঁৰ পত্নীক লগত লৈ দ্বাৰকালৈ গ’লে তাৰ পাছত বাণে কি কৰিলে। সনৎকুমাৰে বাণৰ গভীৰ শোক আৰু নিজৰ ভুল বিচাৰৰ স্মৰণে হোৱা অনুতাপ বৰ্ণনা কৰে। তেতিয়া শিৱগণৰ অগ্ৰণী নন্দীশ্বৰ শোকাকুল অসুৰ-ভক্ত বাণক উপদেশ দিয়ে—অতি গ্লানি ত্যাগ কৰা, ঘটিত ঘটনাক শিৱেচ্ছা বুলি মানা, শিৱ-স্মৰণ বৃদ্ধি কৰা আৰু নিয়মিত মহোৎসৱ/উৎসৱ-আৰাধনা পালন কৰা। এই উপদেশে বাণ ধৈৰ্য লাভ কৰে, শীঘ্ৰে শিৱধামলৈ গৈ প্ৰণাম কৰে, বিনয়ে অশ্ৰু বিসৰ্জন কৰে আৰু স্তোত্ৰ, সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম তথা বিধিবদ্ধ অঙ্গচেষ্টাৰে ভক্তি প্ৰকাশ কৰে। শেষত সি নিৰ্দিষ্ট মুদ্ৰাসহ প্ৰধান তাণ্ডৱ নৃত্য কৰে। কাহিনী শোকৰ পৰা ভক্তিচৰ্য্যালৈ ঘূৰি, শিৱৰ কৰুণা আৰু স্মৰণ-পূজা-শৰণাগতিৰ ৰূপান্তৰকাৰী শক্তি প্ৰকাশ কৰে।
गजासुरतपः–देवलोकक्षोभः (Gajāsura’s Austerities and the Disturbance of the Worlds)
সনৎকুমাৰ ব্যাসক গজাসুৰ-বধৰ পূৰ্বভূমিকা বৰ্ণনা কৰে। দেৱীয়ে মহিষাসুৰক বধ কৰাৰ পিছত দেৱতাসকলে স্বস্তি পায়; কিন্তু মহিষাসুৰৰ বীৰ পুত্ৰ গজাসুৰ পিতৃমৃত্যু স্মৰণ কৰি প্ৰতিশোধৰ বাবে ঘোৰ তপস্যাৰ সংকল্প লয়। সি হিমালয় উপত্যকাৰ অৰণ্যলৈ গৈ বাহু ওপৰলৈ তুলি, দৃষ্টি স্থিৰ কৰি, বিধাতা ব্ৰহ্মাক লক্ষ্য কৰি অজেয়তাৰ বৰ পাবলৈ তপ কৰে। বৰত সি চৰ্ত ৰাখে—পুৰুষ-স্ত্ৰী, বিশেষকৈ কামবশ লোকৰ দ্বাৰা সি অবধ্য হ’ব; ই বৰ-ছিদ্ৰৰ ইংগিত। তাৰ তপস্যাত মস্তকৰ পৰা অগ্নিতেজ ওলাই; নদী-সমুদ্ৰ ক্ষুব্ধ হয়, গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ টলমল কৰে, দিশবোৰ জ্বলে, পৃথিৱী কঁপে। দেৱতাসকলে স্বৰ্গ ত্যাগ কৰি ব্ৰহ্মলোকলৈ গৈ সংকট জনায়; এইদৰে শিৱৰ হস্তক্ষেপে অসুৰভয় নাশ হোৱাৰ সংঘৰ্ষৰ পটভূমি গঢ়ি উঠে।
दुन्दुभिनिर्ह्रादनिर्णयः / Dundubhinirhrāda’s Stratagem: Targeting the Brāhmaṇas
সনৎকুমাৰে ব্যাসক প্ৰহ্লাদৰ আত্মীয় অসুৰ দুন্দুভিনিৰ্হ্ৰাদৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। বিষ্ণুৱে হিৰণ্যাক্ষক বধ কৰাৰ পিছত দিতি শোকত ভাঙি পৰে; দুন্দুভিনিৰ্হ্ৰাদে তাইক সান্ত্বনা দি মায়াবী দৈত্যৰাট ৰূপে দেৱতাক কেনেকৈ জয় কৰিব পাৰি সেয়া চিন্তা কৰে। সি সিদ্ধান্ত লয় যে দেৱবল স্বয়ংসম্পূৰ্ণ নহয়, যজ্ঞ-ক্রতুৰ দ্বাৰা পুষ্ট; ক্রতু বেদৰ পৰা, আৰু বেদ ব্ৰাহ্মণসকলৰ আধাৰত স্থিত। সেয়ে ব্ৰাহ্মণক দেৱব্যৱস্থাৰ মূল আশ্ৰয় বুলি ধৰি সি বাৰে বাৰে ব্ৰাহ্মণবধৰ চেষ্টা কৰে, বেদ-পরম্পৰা আৰু যজ্ঞশক্তি ছিন্ন কৰিবলৈ। এই অধ্যায়ত ব্ৰাহ্মণ→বেদ→যজ্ঞ→দেৱবল এই কাৰণশৃংখলা স্থাপন হয় আৰু পবিত্ৰ ধারকসকলৰ ওপৰত হিংসাৰ ধৰ্মীয় নিন্দা প্ৰকাশ পায়।
विदलोत्पलदैत्ययोरुत्पत्तिः देवपराजयः ब्रह्मोपदेशः नारदप्रेषणम् (Vidalotpala Daityas, Defeat of the Devas, Brahmā’s Counsel, and Nārada’s Mission)
অধ্যায় ৫৯ত সনৎকুমাৰে ব্যাসক ক’বলৈ ধৰে—বৰদানবলে অবধ্য হোৱা বিদলা আৰু উৎপল দানৱ দুয়ো যুদ্ধগৰ্বে ত্ৰিলোকক তৃণসম জ্ঞান কৰি দেৱতাক যুদ্ধত পৰাজিত কৰে। উপায় বিচাৰি দেৱসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিয়ে যে এই দানৱদ্বয়ৰ বধ কেৱল দেবী (শিবা) দ্বাৰাই নিৰ্ধাৰিত, সেয়ে শিৱৰ সৈতে শক্তিৰ স্মৰণ কৰি ধৈৰ্য ধৰা। উপদেশ পাই দেৱসকল সান্ত্বনা লৈ নিজ নিজ ধামলৈ উভতি যায়। তাৰ পাছত শিৱপ্ৰেৰিত নাৰদ দানৱলোকলৈ গৈ মায়ামোহকৰ বাক্যৰে তেওঁলোকক বিভ্ৰান্ত কৰি দেবীক অধিকাৰ/হৰণ কৰাৰ সংকল্পত প্ৰবৃত্ত কৰে—ইয়াই তেওঁলোকৰ পতনৰ পথ মুকলি কৰে। শেষত ‘সমাপ্তো’য়ং যুদ্ধখণ্ডঃ…’ ধৰণৰ কলফন কিছুমান পাঠত খণ্ডসমাপ্তিৰ নিকটতা আৰু পাঠস্তৰৰ ইঙ্গিত দিয়ে।