विदलोत्पलदैत्ययोरुत्पत्तिः देवपराजयः ब्रह्मोपदेशः नारदप्रेषणम् (Vidalotpala Daityas, Defeat of the Devas, Brahmā’s Counsel, and Nārada’s Mission)
অধ্যায় ৫৯ত সনৎকুমাৰে ব্যাসক ক’বলৈ ধৰে—বৰদানবলে অবধ্য হোৱা বিদলা আৰু উৎপল দানৱ দুয়ো যুদ্ধগৰ্বে ত্ৰিলোকক তৃণসম জ্ঞান কৰি দেৱতাক যুদ্ধত পৰাজিত কৰে। উপায় বিচাৰি দেৱসকলে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই উপদেশ দিয়ে যে এই দানৱদ্বয়ৰ বধ কেৱল দেবী (শিবা) দ্বাৰাই নিৰ্ধাৰিত, সেয়ে শিৱৰ সৈতে শক্তিৰ স্মৰণ কৰি ধৈৰ্য ধৰা। উপদেশ পাই দেৱসকল সান্ত্বনা লৈ নিজ নিজ ধামলৈ উভতি যায়। তাৰ পাছত শিৱপ্ৰেৰিত নাৰদ দানৱলোকলৈ গৈ মায়ামোহকৰ বাক্যৰে তেওঁলোকক বিভ্ৰান্ত কৰি দেবীক অধিকাৰ/হৰণ কৰাৰ সংকল্পত প্ৰবৃত্ত কৰে—ইয়াই তেওঁলোকৰ পতনৰ পথ মুকলি কৰে। শেষত ‘সমাপ্তো’য়ং যুদ্ধখণ্ডঃ…’ ধৰণৰ কলফন কিছুমান পাঠত খণ্ডসমাপ্তিৰ নিকটতা আৰু পাঠস্তৰৰ ইঙ্গিত দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास सुसंप्रीत्या चरितं परमेशितुः । यथावधीत्स्वप्रियया दैत्यमुद्दिश्य संज्ञया
সনৎকুমাৰে ক’লে—হে ব্যাস, গভীৰ প্ৰীতিসহ পৰমেশ্বৰৰ চৰিত শুনা; কেনেকৈ তেওঁ নিজৰ প্ৰিয়াক সংজ্ঞা দি দৈত্যক নিৰ্দেশ কৰি তাক বধ কৰিলে।
Verse 2
आस्तां पुरा महादैत्यो विदलोत्पलसंज्ञकौ । अपुंवध्यौ महावीरौ सुदृप्तौ वरतो विधेः
পূৰ্বকালত বিদল আৰু উৎপল নামৰ দুজন মহাদৈত্য আছিল—মহাবীৰ, অতিদৰ্পিত। বিধাতা (ব্ৰহ্মা) ৰ বৰদানে তেওঁলোক পুৰুষৰ দ্বাৰা অবধ্য বুলি ঘোষিত হৈছিল।
Verse 3
तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्ब लात् । ताभ्यां सर्वे सुरा ब्रह्मन् दैत्याभ्यां निर्जिता रणे
নিজ বাহুবলৰ প্ৰভাৱত সেই দুজন দৈত্যই ত্ৰিলোকক তৃণসম তুচ্ছ কৰিলে। হে ব্ৰহ্মন, ৰণক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ দ্বাৰাই সকলো দেৱতা পৰাজিত হ’ল।
Verse 4
ताभ्यां पराजिता देवा विधेस्ते शरणं गताः । नत्वा तं विधिवत्सर्वे कथयामासुरादरात
তেওঁলোকৰ দ্বাৰা পৰাজিত দেৱসকলে বিধাতা ব্ৰহ্মাৰ শৰণ ল’লে। বিধিমতে তাঁক প্ৰণাম কৰি সকলোৱে আদৰেৰে সকলো বৃত্তান্ত নিবেদন কৰিলে।
Verse 5
इति ब्रह्मा ह्यवोचत्तान् देव्या वध्यौ च तौ ध्रुवम् । धैर्य्यं कुरुत संस्मृत्य सशिवं शिवमादरात्
তেতিয়া ব্ৰহ্মাই তেওঁলোকক ক’লে—সেই দুজন নিশ্চিতভাৱে দেৱীৰ দ্বাৰা বধ্য। সেয়ে ধৈৰ্য ধৰা; আদৰেৰে শক্তিসহ শিৱক স্মৰণ কৰা।
Verse 6
भक्तवत्सलनामासौ सशिवश्शंकरश्शिवः । शं करिष्यत्यदीर्घेण कालेन परमेश्वरः
শক্তিসহ সেই শিৱ—মঙ্গলময় শংকৰ—‘ভক্তৱৎসল’ নামে প্ৰসিদ্ধ পৰমেশ্বৰ। তেওঁ অল্পকালতে কল্যাণ আৰু শান্তি বিধান কৰিব।
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा तांस्ततो ब्रह्मा तूष्णीमासीच्छिवं स्मरन् । तेपि देवा मुदं प्राप्य स्वंस्वं धाम ययुस्तदा
সনৎকুমাৰে ক’লে—এইদৰে কৈ ব্ৰহ্মাই শিৱক স্মৰণ কৰি নীৰৱ হ’ল। সেই দেৱতাসকলেও আনন্দ পাই তেতিয়া নিজৰ নিজৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 8
अथ नारददेवर्षिश्शिवप्रेरणया तदा । गत्वा तदीयभवनं शिवासौंदर्यमाजगौ
তেতিয়া শিৱৰ প্ৰেৰণা পাই দেৱৰ্ষি নাৰদ সেই সময়ত তাইৰ ভৱনত গৈ শিৱা (পাৰ্বতী) দেৱীৰ সৌন্দৰ্য আৰু মঙ্গলময় দীপ্তি দৰ্শন কৰিলে।
Verse 9
श्रुत्वा तद्वचनं दैत्यावास्तां मायाविमोहितौ । देवीं परिजिहीर्षू तौ विषमेषु प्रपीडितौ
সেই বাক্য শুনি সেই দুজন দৈত্য তাতেই মায়াৰে বিমোহিত হৈ ৰ’ল। দেৱীক হৰণ কৰিবলৈ উদ্যত হৈ তেওঁলোক ভয়ংকৰ সংকটত পীড়িত আৰু চাপে পৰিল।
Verse 10
विचारयामासतुस्तौ कदा कुत्र शिवा च सा । भविष्यति विधेः प्राप्तोदयान्नाविति सर्वदा
তেওঁলোক দুয়োজনে বাৰে বাৰে ভাবিলে—“সেই শিৱা দেৱী কেতিয়া, ক’ত প্ৰকাশ পাব? নে বিধিৰ ফলোদয় এতিয়াও নোহোৱাত তেওঁ কেতিয়াও প্ৰকাশ নাপাব নেকি?”
Verse 11
एकस्मिन्समये शंभुर्विजहार सुलीलया । कौतुकेनैव चिक्रीडे शिवा कन्दुकलीलया
এসময়ত শম্ভুৱে অতি মনোহৰ লীলাৰে বিহাৰ কৰিলে। কেৱল আনন্দৰ বাবে শিৱা দেৱীয়েও তেওঁৰ সৈতে বল-খেলাৰ ক্ৰীড়াত মগ্ন হ’ল।
Verse 12
सखीभिस्सह सुप्रीत्या कौतुकाच्छिवसन्निधौ
সখীসকলৰ সৈতে, অতি প্ৰীতি আৰু আনন্দময় কৌতূহলে, তাই ভগৱান শিৱৰ সান্নিধ্যলৈ আহিল।
Verse 13
उदंचंत्यंचदंगानां लाघवं परितन्वती । निश्वासामोदमुदितभ्रमराकुलितेक्षणा
তাই লাঘৱে চপলভাৱে চলিল; তাইৰ অংগ-প্ৰত্যংগ দ্ৰুত ছন্দত উঠা-নমা কৰিলে; আৰু নিশ্বাসৰ সুবাসত মত্ত আনন্দিত ভ্ৰমৰদলে ঘেৰ ধৰাত তাইৰ দৃষ্টি চঞ্চল হ’ল।
Verse 14
भ्रश्यद्धम्मिल्लसन्माल्यस्वपुरीकृतभूमिका । स्विद्यत्कपोलपत्रालीस्रवदंबुकणोज्ज्वला
তাইৰ কেশবন্ধ আৰু পুষ্পমালা সৰি পৰি তাইক এলোমেলো দেখুৱালে; আৰু গালত ঘামৰ টোপাল বাগৰি উজ্জ্বল দীপ্তিৰে ঝলমল কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 15
स्फुटच्चोलांशुकपथतिर्यदंगप्रभावृता । उल्लसत्कंदुकास्फालातिश्रोणितकराम्बुजा
তাইৰ অংগত বস্ত্ৰৰ স্পষ্ট তিৰ্যক ৰেখাই আংশিক আৱৰণ দিলে; আৰু বল-খেলাৰ লাফ-উছালত তাইৰ পদ্মসদৃশ শ্ৰোণী আৰু কৰদ্বয় উল্লাসে দীপ্ত হ’ল।
Verse 16
कंदुकानुगसद्दृष्टिनर्तितभ्रूलतांचला । मृडानी किल खेलंती ददृशे जगदम्बिका
তাইৰ স্থিৰ দৃষ্টি বলটোক অনুসৰণ কৰিলে, আৰু ভ্ৰূলতা সদৃশ ভ্ৰূ-ৰেখা খেলাত নৃত্য কৰিলে; এইদৰে জগদম্বিকা মৃডানী—ৰুদ্ৰৰ মঙ্গলময়ী সহধৰ্মিণী—ক্ৰীড়াৰত ৰূপে দেখা দিল।
Verse 17
अंतरिक्षचराभ्यां च दितिजाभ्यां कटा क्षिता । क्रोडीकृताभ्यामिव वै समुपस्थितमृत्युना
আকাশচাৰী সেই দুজন দিতিজৰ আঘাতে পৃথিৱী চূর্ণ-বিচূর্ণ হ’ল; যেন মৃত্যু নিজেই উপস্থিত হৈ জগতক নিজৰ কোলাত আঁকোৱালি ধৰিছে।
Verse 18
विदलोत्पलसंज्ञाभ्यां दृप्ताभ्यां वरतो विधेः । तृणीकृतत्रिजगती पुरुषाभ्यां स्वदोर्बलात्
বিধাতা (ব্ৰহ্মা)ৰ পৰা বৰ পোৱা, বিদল আৰু উৎপল নামৰ সেই দুজন দৰ্পিত বীৰে নিজৰ বাহুবলে ত্ৰিলোকক তৃণসম তুচ্ছ কৰিলে।
Verse 19
देवीं तां संजिहीर्षंतौ विषमेषु प्रपीडितौ । दिव उत्तेरतुः क्षिप्रं मायां स्वीकृत्य शांबरीम्
সেই দেৱীক হৰণ কৰিবলৈ উদ্যত হৈ, বিষম অৱস্থাত পীড়িত সেই দুজন সোনকালে আকাশলৈ উঠিল আৰু শিবসম্বন্ধী শাম্বৰী মায়া গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 20
धृत्वा पारिषदीं मायामायातावंबिकांतिकम् । तावत्यंतं सुदुर्वृत्तावतिचंचलमानसौ
মায়াৰ বলত পৰিষদ-সেৱকৰ দৰে ছলবেশ ধৰি সেই দুজন অম্বিকাদেৱীৰ ওচৰলৈ আহিল। তেতিয়ালৈকে তেওঁলোক অতি দুষ্ট আছিল আৰু মন অতি চঞ্চল আৰু অস্থিৰ আছিল।
Verse 21
अथ दुष्टनिहंत्रा वै सावज्ञेन हरेण तौ । विज्ञातौ च क्षणादास्तां चांचल्याल्लोचनोद्भवात्
তাৰ পাছত দুষ্টনাশক সেই দুজনক হৰিয়ে অলপ অবজ্ঞাভাৱে চালে। তেওঁৰ চকুৰ নড়াচড়াৰ পৰা তেওঁলোকৰ চঞ্চলতা প্ৰকাশ পোৱাত ক্ষণতে তেওঁলোক তেওঁৰ ওচৰত চিনাক্ত হৈ পৰিল।
Verse 22
कटाक्षिताथ देवेन दुर्गा दुर्गतिघातिनी । दैत्याविमामिति गणौ नेति सर्वस्वरूपिणा
তেতিয়া দুৰ্গতিঘাতিনী দুৰ্গালৈ দেৱে কটাক্ষ কৰিলে। গণসকলে ক’লে—“দৈত্য দমন হ’ল!” কিন্তু সৰ্বস্বৰূপী প্ৰভুৱে ক’লে—“নহয়।”
Verse 23
अथ सा नेत्रसंज्ञां स्वस्वामिनस्तां बुबोध ह । महाकौतुकिनस्तात शंकरस्य परेशितुः
তেতিয়া তাই নিজৰ স্বামী, পৰমেশ্বৰ শংকৰৰ চকুৰে দিয়া সেই সংকেত বুজি পালে; হে প্ৰিয়, তেওঁ মহা উৎসাহে পৰিপূৰ্ণ আছিল।
Verse 24
ततो विज्ञाय संज्ञां तां सर्वज्ञार्द्धशरीरिणी । तेनैव कंदुकेनाथ युगपन्निर्जघान तौ
তাৰপিছত সৰ্বজ্ঞা দেৱী—যি প্ৰভুৰ অর্ধশৰীৰিণী—সেই সংকেত বুজি, হে নাথ, সেই কন্দুক-অস্ত্ৰে একেলগে দুয়োকে নিপাত কৰিলে।
Verse 25
महाबलौ महादेव्या कंदुकेन समाहतौ । परिभ्रम्य परिभ्रम्य तौ दुष्टौ विनिपेततुः
মহাদেৱীৰ কন্দুক-প্ৰহাৰত আঘাতপ্ৰাপ্ত সেই দুজন মহাবলী দুষ্ট ঘূৰি ঘূৰি শেষত মাটিত পৰি গ’ল।
Verse 26
वृन्तादिव फले पक्वे तालेनानिललोलिते । दंभोलिना परिहते शृंगे इव महागिरेः
যেনেকৈ বতাহে দুলা তালগছৰ পৰা ডাঁটি ছুটিলেই পকা ফল খহি পৰে, আৰু যেনেকৈ বজ্ৰাঘাতে মহাগিৰিৰ শিখৰ ভাঙি পৰে—তেনেকৈ সি প্ৰচণ্ড বেগে তললৈ নিক্ষিপ্ত হৈ পৰিল।
Verse 27
तौ निपात्य महादैत्यावकार्यकरणोद्यतौ । ततः परिणतिं यातो लिंगरूपेण कंदुकः
অধৰ্মকাৰ্যত উদ্যত সেই দুজন মহাদৈত্যক নিপাত কৰি, তাৰ পিছত কন্দুক পৰিণতি লাভ কৰি শংকৰৰ শিৱলিঙ্গ-ৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Verse 28
कंदुकेश्वरसंज्ञां च तल्लिंगमभवत्तदा । ज्येष्ठेश्वरसमीपे तु सर्वदुष्टनिवारणम्
সেই সময়তে সেই লিঙ্গ ‘কন্দুকেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল। জ্যেষ্ঠেশ্বৰ ওচৰত অৱস্থিত হৈ, শিৱৰ সগুণ প্ৰকাশে ই সকলো দুষ্টতা নিবারণ কৰি ৰক্ষা দান কৰিলে।
Verse 29
एतस्मिन्नेव समये हरिब्रह्मादयस्सुराः । शिवाविर्भावमाज्ञाय ऋषयश्च समाययुः
ঠিক সেই ক্ষণতে হৰি, ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকল আৰু ঋষিসকল—শিৱৰ অৱিৰ্ভাৱ জানি—একেলগে সমবেত হ’ল।
Verse 30
अथ सर्वे सुराश्शम्भोर्वरान्प्राप्य तदाज्ञया । स्वधामानि ययुः प्रीतास्तथा काशीनिवासिनः
তাৰ পিছত সকলো দেৱতাই শম্ভুৰ পৰা বৰ লাভ কৰি আৰু তেওঁৰ আজ্ঞা অনুসৰি প্ৰসন্নচিত্তে নিজ নিজ ধামলৈ গ’ল; তেনেদৰে কাশীনিবাসীসকলেও আনন্দেৰে উভতি আহিল।
Verse 31
सांबिकं शंकरं दृष्ट्वा कृतांजलिपुटाश्च ते । प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या वाग्भिरिष्टाभिरादरात्
অম্বিকাসহ শংকৰক দেখি তেওঁলোকে হাত জোৰ কৰি থিয় হ’ল। প্ৰণাম কৰি ভক্তিভাৱে, আদৰেৰে, প্ৰিয় আৰু উপযুক্ত বাক্যৰে স্তুতি কৰিলে।
Verse 32
सांबिकोऽपि शिवो व्यास क्रीडित्वा सुविहारवित् । जगाम स्वालयं प्रीतस्सगणो भक्तवत्सलः
হে ব্যাস, অম্বিকাসহ শিৱে ক্ৰীড়া কৰি আৰু সুখেৰে বিহাৰ কৰি, প্ৰীতচিত্তে গণসহ স্বধামলৈ গ’ল; কিয়নো তেওঁ ভক্তবৎসল।
Verse 33
कंदुकेश्वरलिंगं च काश्यां दुष्टनिबर्हणम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं सर्वदा सताम्
কাশীত কন্দুকেশ্বৰ লিঙ্গ আছে, যি দুষ্টনিবৰ্হণ। ই ভুক্তি-মুক্তি প্ৰদান কৰে আৰু সৎভক্তসকলক সদায় সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰে।
Verse 34
इदमाख्यानमतुलं शृणुयाद्यो मुदान्वितः । श्रावयेद्वा पठेद्यश्च तस्य दुःखभयं कुतः
যি আনন্দসহ এই অতুল আখ্যাণ শুনে, শুনুৱায় বা পাঠ কৰে—তাৰ দুখৰ ভয় ক’ত থাকিব?
Verse 35
इह सर्वसुखं भुक्त्वा नानाविधमनुत्तमम् । परत्र लभते दिव्यां गतिं वै देवदुर्लभाम्
ইহলোকে নানাবিধ অনুত্তম সুখ ভোগ কৰি, পৰলোকে সি দেৱসকলৰো দুষ্প্ৰাপ্য দিৱ্য গতি লাভ কৰে।
Verse 36
इति तं वर्णितं तात चरितं परमाद्भुतम् । शिवयोर्भक्तवात्सल्यसूचकं शिवदं सताम्
এইদৰে, হে তাত, সেই পৰম অদ্ভুত চৰিত বৰ্ণিত হ’ল—যি শিৱৰ ভক্তবাত্সল্য প্ৰকাশ কৰে আৰু সজ্জনক শিৱকৃপা তথা মঙ্গল দান কৰে।
Verse 37
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वामंत्र्य तं व्यासं तन्नुतो मद्वरात्मजः । ययौ विहायसा काशीं चरितं शशिमौलिनः
ব্ৰহ্মাই ক’লে—এনেদৰে কৈ, সেই ব্যাসৰ সৈতে মন্ত্ৰণা কৰি আৰু তেওঁৰ দ্বাৰা প্ৰশংসিত হৈ মোৰ শ্ৰেষ্ঠ পুত্ৰ আকাশপথে কাশীলৈ গ’ল; শশিমৌলি ভগৱান শিৱৰ দিব্য চৰিত্ৰে তাক পাৱন কৰিছে।
Verse 38
युद्धखंडमिदं प्रोक्तं मया ते मुनिसत्तम । रौद्रीयसंहितामध्ये सर्वकामफलप्रदम्
হে মুনিসত্তম, মই তোমাক এই যুদ্ধখণ্ড বৰ্ণনা কৰিলোঁ। ৰৌদ্ৰীয়সংহিতাৰ মাজত ই সকলো কাম্য ফল প্ৰদানকাৰী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 39
इयं हि संहिता रौद्री सम्पूर्णा वर्णिता मया । सदाशिवप्रियतरा भुक्तिमुक्तिफलप्रदा
এই ৰৌদ্ৰী সংহিতাখন মই সম্পূৰ্ণৰূপে বৰ্ণনা কৰিলোঁ। ই সদাশিৱৰ অতি প্ৰিয় আৰু ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটাৰ ফল প্ৰদানকাৰী।
Verse 40
इमां यश्च पठेन्नित्यं शत्रुबाधानिवारिकाम् । सर्वान्कामानवाप्नोति ततो मुक्तिं लभेत ना
যি ব্যক্তি শত্রুজনিত বাধা নিবারণকাৰী এই স্তৱটি নিত্য পাঠ কৰে, সি সকলো কামনা লাভ কৰে; কিন্তু কেৱল ইয়াৰ দ্বাৰাই মোক্ষ নাপায়।
Verse 41
सूत उवाच । इति ब्रह्मसुतश्श्रुत्वा पित्रा शिवयशः परम् । शतनामाप्य शंभोश्च कृतार्थोऽभूच्छिवानुगः
সূত ক’লে—পিতাৰ পৰা শিৱৰ পৰম যশ আৰু শম্ভুৰ শতনাম শুনি ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ কৃতাৰ্থ হ’ল; কিয়নো সি শিৱানুগ ভক্ত হৈ উঠিল।
Verse 42
ब्रह्मनारदसम्वादः सम्पूर्णः कथितो मया । शिवस्सर्वप्रधानो हि किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि
ব্ৰহ্মা আৰু নাৰদৰ সংলাপ মই সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিলোঁ। নিশ্চয় শিৱ সৰ্বপ্ৰধান পৰম প্ৰভু; এতিয়া আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 59
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे विदलोत्पलदैत्यवधवर्णनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः
এইদৰে শ্ৰীশিৱ মহাপুৰাণৰ দ্বিতীয় ৰুদ্ৰসংহিতাৰ পঞ্চম যুদ্ধখণ্ডত ‘বিদলোৎপল দৈত্যবধ-বৰ্ণন’ নামৰ ঊনষাটতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
The emergence and triumph of the daityas Vidalā and Utpala over the devas, followed by the devas’ refuge with Brahmā, who declares that Devī will slay the daityas; Nārada then moves to catalyze the daityas’ actions through māyā-influenced counsel.
It foregrounds Śiva-Śakti governance: the resolution of cosmic disorder is not merely by deva force but by the higher salvific agency of Śakti aligned with Śiva, demonstrating the subordination of boon-based power to divine ordinance.
Parameśvara Śiva as the overarching ordainer (remembered and invoked), Devī/Śivā as the destined slayer and corrective force, and Nārada as Śiva’s impelled messenger who operationalizes the narrative turn.